PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Tinh thần kinh doanh và sự sáng tạo là yếu tố quan trọng trong nền kinh tế thị trường hiện đại. Trong điều kiện ngày nay, sự phát triển về số lượng và chất lượng của đội ngũ doanh nhân được coi là một trong những nguồn lực đặc biệt quan trọng, phản ánh năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong hội nhập quốc tế và là một tiêu chí đánh giá năng lực và trình độ phát triển kinh tế của một quốc gia. Trong thời đại toàn cầu hóa, vị thế của một quốc gia, dân tộc trên trường quốc tế, trước hết phụ thuộc vào vị thế kinh tế của quốc gia đó.
Đội ngũ doanh nhân là một trong những lực lượng đi đầu, giữ vai trò chủ lực nâng cao vị thế kinh tế quốc tế của đất nước. Tõ cuèi thÕ kû XIX, ®Çu thÕ kû XX, ë n−íc ta ®· b¾t ®Çu xuÊt hiÖn h×nh thøc tæ chøc kinh doanh kiÓu t− b¶n chñ nghÜa vµ g¾n liÒn víi qu¸ tr×nh ®ã, ®· xuÊt hiÖn mét sè doanh nh©n. Tuy nhiªn, do ®iÒu kiÖn lÞch sö lóc ®ã, doanh nh©n ë n−íc ta cßn nhá bÐ vÒ kinh tÕ, yÕu ít vÒ chÝnh trÞ. Trong thêi kú ®Çu sau C¸ch m¹ng th¸ng T¸m n¨m 1945, thêi kú kh¸ng chiÕn chèng Thùc d©n Ph¸p (1946 - 1954), vµ thêi kú kh«i phôc kinh tÕ ë miÒn B¾c (1955- 1957), §¶ng vµ Nhµ n−íc ta ®· chñ tr−¬ng ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ nhiÒu thµnh phÇn vµ khuyÕn khÝch kinh tÕ t− nh©n.
Trong qu¸ tr×nh ®ã, doanh nh©n ViÖt Nam ®· cã ®ãng gãp quan träng vµo cuéc kh¸ng chiÕn chèng thùc d©n Ph¸p vµ nhanh chãng kh«i phôc kinh tÕ ë miÒn B¾c. Trong thêi kú nÒn kinh tÕ vËn hµnh theo c¬ chÕ kÕ ho¹ch ho¸ tËp trung, kinh tÕ hµng ho¸ kÐm ph¸t triÓn, kinh tÕ t− nh©n vµ chñ doanh nghiÖp t− nh©n lµ ®èi t−îng bÞ c¶i t¹o, doanh nghiÖp quèc doanh ®−îc h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn nhanh. Trong qu¸ tr×nh ®ã, mét bé phËn kh¸ ®«ng ®¶o lµ gi¸m ®èc vµ ng−êi qu¶n lý doanh nghiÖp quèc doanh h×nh thµnh. Tuy nhiªn, hä lµ nh÷ng c¸n bé nhµ n−íc ®−îc "bæ nhiÖm" lµm qu¶n lý doanh nghiÖp, lµ nh÷ng c«ng chøc nhµ n−íc vµ do ®ã ë n−íc ta thêi kú nµy, ch−a cã mét ®éi ngò doanh nh©n thùc thô.
Trong c«ng cuéc ®æi míi ë n−íc ta tõ n¨m 1986 ®Õn nay, khu vùc kinh tÕ t− nh©n víi nhiÒu h×nh thøc tæ chøc ®a d¹ng, phong phó kh¸c nhau ®· ph¸t triÓn nhanh chãng. Sù ®ãng gãp cña khu vùc kinh tÕ t− nh©n vµ ®éi ngò doanh nh©n ë n−íc ta ®· ®−îc kh¼ng ®Þnh. D−íi sù l·nh ®¹o cña §¶ng, ®éi ngò doanh nh©n chÝnh lµ mét trong nh÷ng lùc l−îng tiªn phong cña c«ng cuéc ®æi míi, lµ ®éi qu©n xung kÝch trong sù nghiÖp chÊn h−ng kinh tÕ ®Êt n−íc. Lµ s¶n phÈm cña c«ng cuéc ®æi míi do §¶ng ta khëi x−íng vµ l·nh ®¹o, c¸c doanh nghiÖp, kÓ c¶ c¸c doanh nghiÖp t− nh©n, vµ doanh nh©n n−íc ta ngay tõ khi míi ra ®êi ®· mang trong m×nh yÕu tè cã tÝnh XHCN; c¸c doanh nghiÖp - doanh 1 nh©n n−íc ta ®¹i diÖn cho mét lùc l−îng s¶n xuÊt míi, lµ mét trong nh÷ng ®éng lùc thóc ®Èy t¨ng tr−ëng kinh tÕ, ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng ®Þnh h−íng XHCN.
Tuy nhiªn, cho ®Õn nay, mÆc dï ®· tr¶i qua h¬n 20 n¨m ®æi míi, nh−ng sù ph¸t triÓn cña doanh nghiÖp vµ ®éi ngò doanh nh©n n−íc ta vÉn ®ang tån t¹i nhiÒu vÊn ®Ò cÇn ®−îc tiÕp tôc nghiªn cøu, gi¶i quyÕt c¶ vÒ lý luËn vµ thùc tiÔn. VÒ mÆt nhËn thøc, trong x· héi n−íc ta hiÖn nay vÉn ch−a cã ®−îc sù ®ång thuËn cao vÒ vai trß, vÞ thÕ cña doanh nh©n trong nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng ®Þnh h−íng XHCN. Doanh nh©n vÉn ch−a thùc sù ®−îc t«n vinh ®óng víi vai trß nh− lµ lµ ®éi xung kÝch trong thêi kú chÊn h−ng kinh tÕ ®Êt n−íc. Ngay trong giíi nghiªn cøu lý luËn ë n−íc ta còng ®ang cßn tån t¹i nhiÒu ý kiÕn kh¸c nhau vÒ vai trß cña doanh nh©n, nhÊt lµ doanh nh©n trong khu vùc kinh tÕ t− nh©n.
Trong hÖ thèng ph¸p luËt, chÝnh s¸ch còng nh− trong thùc tiÔn cuéc sèng, vÉn cßn nhiÒu rµo c¶n ®èi víi khu vùc kinh tÕ t− nh©n. C¸c doanh nh©n ViÖt Nam vÉn ch−a thùc sù cã ®−îc m«i tr−êng kinh doanh vµ ph¸t triÓn thuËn lîi; c¬ chÕ, chÝnh s¸ch hç trî doanh nghiÖp, doanh nh©n vÉn cßn nhiÒu bÊt cËp. ViÖc khai th¸c, ph¸t huy tiÒm n¨ng cña ®éi ngò doanh nh©n ë n−íc ta còng nh− viÖc ®Þnh h−íng ph¸t triÓn ®éi ngò doanh nh©n nh»m thùc hiÖn c¸c môc tiªu ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi cßn h¹n chÕ. Trong bèi c¶nh toµn cÇu ho¸ vµ c¹nh tranh gay g¾t, sù ph¸t triÓn cña khoa häc - c«ng nghÖ, yªu cÇu x©y dùng ®éi ngò doanh nh©n ngang tÇm víi nhiÖm vô ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi, thóc ®Èy nhanh sù nghiÖp c«ng nghiÖp ho¸, hiÖn ®¹i ho¸, thùc hiÖn môc tiªu ®Õn n¨m 2020, n−íc ta c¬ b¶n thµnh n−íc c«ng nghiÖp theo h−íng hiÖn ®¹i, còng ®ang ®Æt ra hÕt søc cÊp thiÕt.
Cho ®Õn nay, lùc l−îng kinh tÕ cña doanh nh©n n−íc ta cßn nhá bÐ, Ýt cã c¸c doanh nghiÖp quy m« lín, kh¶ n¨ng c¹nh tranh trªn thÞ tr−êng trong n−íc vµ quèc tÕ thÊp, Ýt cã th−¬ng hiÖu næi tiÕng. §iÒu ®ã còng ®ang lµm gi¶m tÝnh chñ ®éng vµ n¨ng lùc héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ cña n−íc ta. Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, ë n−íc ta ®· cã mét sè c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ doanh nghiÖp, doanh nh©n. C¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu nµy ®· tõng b−íc gãp phÇn lµm s¸ng tá h¬n c¬ së lý luËn vµ thùc tiÔn vÒ ph¸t triÓn ®éi ngò doanh nh©n ë n−íc ta.
Tuy nhiªn, cho ®Õn nay, ch−a cã mét c«ng tr×nh nµo nghiªn cøu nghiªn cøu mét c¸ch hÖ thèng, toµn diÖn vÒ lý luËn, ®¸nh gi¸ râ thùc tr¹ng vµ ®Ò xuÊt c¸c gi¶i ph¸p ®ång bé, cã c¨n cø khoa häc vÒ ph¸t triÓn ®éi ngò doanh nh©n n−íc ta ®Õn n¨m 2020. V× vËy, viÖc nghiªn cøu mét c¸ch cã hÖ thèng, lµm râ c¬ së lý luËn vµ thùc tiÔn vÒ vÞ trÝ, vai trß, ®Æc ®iÓm cña ®éi ngò doanh nh©n ViÖt Nam; ph©n tÝch, ®¸nh gi¸ thùc tr¹ng ®éi ngò doanh nh©n n−íc ta vµ chÝnh s¸ch cña §¶ng, Nhµ n−íc ®èi 2 víi doanh nh©n sau h¬n 20 n¨m ®æi míi; trªn c¬ së ®ã ®Ò xuÊt môc tiªu, quan ®iÓm, ®Þnh h−íng, gi¶i ph¸p c¬ b¶n ph¸t triÓn ®éi ngò doanh nh©n n−íc ta giai ®o¹n 2011-2020 lµ vÊn ®Ò cã ý nghÜa lý luËn vµ thùc tiÔn s©u s¾c. Nghiªn cøu, lµm s¸ng tá nh÷ng vÊn ®Ò trªn nh»m gãp phÇn t¹o luËn cø khoa häc hoµn thiÖn dù th¶o V¨n kiÖn §¹i héi §¶ng lÇn thø XI; bæ sung, ph¸t triÓn C−¬ng lÜnh cña §¶ng trong thêi kú ®Èy m¹nh c«ng nghiÖp ho¸, hiÖn ®¹i ho¸, ®−a n−íc ta c¬ b¶n trë thµnh n−íc c«ng nghiÖp theo h−íng hiÖn ®¹i vµo n¨m 2020. KÕt qu¶ nghiªn cøu cña ®Ò tµi còng gãp phÇn n©ng cao nhËn thøc vÒ CNXH, tiÕp tôc ®æi míi t− duy lý luËn vÒ kinh tÕ thÞ tr−êng ®Þnh h−íng XHCN ë n−íc ta.
§ång thêi, ®Ò tµi còng t¹o c¬ së khoa häc ®Ó nghiªn cøu, ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch ph¸t triÓn doanh nghiÖp vµ ®éi ngò doanh nh©n n−íc ta ®Õn n¨m 2020. Tổng quan tình hình nghiên cứu thuộc lĩnh vực của đề tài 2. Trong nước Tõ xa x−a, vai trß cña giíi th−¬ng nh©n, ng−êi s¶n xuÊt kinh doanh ®èi víi sù ph¸t triÓn kinh tÕ ë n−íc ta ®· ®−îc thõa nhËn. Tuy tinh thÇn träng th−¬ng, t«n träng th−¬ng nh©n vµ nh÷ng ng−êi s¶n xuÊt, kinh doanh hµng hãa kh«ng ®−îc phæ biÕn réng r·i trong x· héi nh−ng bu«n b¸n th−êng ®−îc xem lµ c¸ch thøc ®Ó lµm giµu.
Tuy nhiªn, do nhiÒu ®iÒu kiÖn cña lÞch sö nªn ë n−íc ta cã rÊt Ýt c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ vÊn ®Ò nµy. Cã thÓ nãi, L−¬ng V¨n Can (1854-1927) lµ ng−êi ®Çu tiªn nghiªn cøu vÒ doanh nh©n ViÖt Nam, «ng ®−îc coi lµ “ng−êi thÇy cña doanh th−¬ng ViÖt Nam”. L−¬ng V¨n Can ®· viÕt hai cuèn s¸ch vÒ viÖc kinh doanh, ®−îc ®¸nh gi¸ lµ nh÷ng cuèn s¸ch gi¸o khoa vÒ th−¬ng m¹i: “Kim cæ c¸ch ng«n” vµ “Th−¬ng häc ph−¬ng ch©m”, trong ®ã «ng ®· ph©n tÝch 10 nguyªn nh©n lµm cho doanh nghiÖp n−íc ta kh«ng ph¸t triÓn ®−îc. ¤ng lµ ng−êi ®Çu tiªn bµn vÒ ®¹o kinh doanh, vai trß cña th−¬ng m¹i, vÒ c¸ch lµm giµu vµ ®¹o lµm giµu cña ng−êi ViÖt.
Trong thêi kú ®æi míi, cïng víi chñ tr−¬ng ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ nhiÒu thµnh phÇn, vai trß cña doanh nh©n ngµy cµng ®−îc §¶ng, Nhµ n−íc vµ x· héi thõa nhËn. ChÝnh s¸ch ph¸t triÓn doanh nghiÖp vµ ®éi ngò doanh nh©n còng trë thµnh mét trong nh÷ng néi dung ®−êng lèi ph¸t triÓn kinh tÕ-x· héi cña §¶ng vµ lµ chñ ®Ò th¶o luËn, nghiªn cøu cña nhiÒu nhµ khoa häc, nhµ qu¶n lý. Từ những năm 1990 đến nay, ở nước ta đã có một số công trình nghiên cứu, hội thảo khoa học về doanh nhân và tinh thần doanh nhân như: “Kinh tế tư nhân và quản lý nhà nước đối với kinh tế tư nhân ở nước ta hiện nay” của Hồ Văn Vĩnh và các cộng sự (2003); “Tinh thần kinh doanh khu vực kinh tế tư nhân Việt Nam và chính sách, biện pháp nhằm phát huy tinh thần kinh doanh trong sự nghiệp phát 3 triển đất nước” của Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (2003); “Sự vận động, phát triển của kinh tế tư nhân trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN” của các tác giả Mai Tết, Nguyễn Văn Tuất và Đặng Danh Lợi (Nhà XB Chính trị Quốc gia, H, 2006); “Phát triển kinh tế tư nhân định hướng XHCN” của Trần Ngọc Bút (Nhà XB Chính trị Quốc gia, H, 2002); “Hoàn thiện thể chế môi trường kinh doanh của Việt Nam” của Lê Danh Vĩnh (Nhà XB Chính trị Quốc gia, H, 2009); “Văn minh làm giàu và nguồn gốc của cải” của Vương Quân Hoàng (Nhà XB Chính trị Quốc gia, H, 2007); “Bóc lột – cách nhìn và ứng xử” của Viện khoa học xã hội nhân văn quân sự (Nhà XB Chính trị Quốc gia, H, 2008); “Tinh thần doanh nghiệp – giá trị định hướng của văn hóa kinh doanh) của Trần Quốc Dân (Nhà XB Chính trị Quốc gia, H, 2003); “ Kinh tÕ - x· héi vµ nh©n v¨n trong ph¸t triÓn kinh tÕ t− nh©n ë Hµ Néi” do Lª Du Phong, Hoµng V¨n Hoa, NguyÔn V¨n ¸ng ®ång chñ biªn (Nhà XB Chính trị Quốc gia, H, 2004); “VÊn ®Ò ®¶ng viªn lµm kinh tÕ t− b¶n t− nh©n” do Vò §×nh B¸ch chñ biªn (NXB ChÝnh trÞ Quèc gia, H, 2006). Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, chñ ®Ò doanh nh©n ®· thu hót nhiÒu h¬n sù quan t©m cña c¸c nhµ khoa häc, nhµ qu¶n lý, c¸c c¬ quan nghiªn cøu, c¸c hiÖp héi doanh nghiÖp.