Luận văn thạc sĩ về xây dựng cơ quan tài phán hành chính ở Việt Nam - Trần Văn Dương

Luận văn thạc sĩ phân tích xây dựng cơ quan tài phán hành chính tại Việt Nam, nêu rõ thách thức và giải pháp trong giai đoạn hiện nay.

• Tác giả: Trần Văn Dương
• Người hướng dẫn: GS.TS Phạm Hồng Thái
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Xây Dựng Cơ Quan Tài Phán Hành Chính Ở Việt Nam Trong Giai Đoạn Hiện Nay
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2010
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC XÂY DỰNG CƠ QUAN TÀI PHÁN HÀNH CHÍNH Ở VIỆT NAM TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY
• 1.1. Quan niệm tài phán hành chính

Tóm tắt

I. Tổng quan về xây dựng cơ quan tài phán hành chính tại Việt Nam

Xây dựng cơ quan tài phán hành chính là một trong những nhiệm vụ quan trọng nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân. Trong bối cảnh hiện nay, việc này không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước mà còn đảm bảo tính công bằng trong giải quyết khiếu nại. Cơ quan tài phán hành chính sẽ đóng vai trò trung gian giữa công dân và các cơ quan nhà nước, giúp giải quyết các tranh chấp phát sinh trong quá trình thực hiện quyền hành pháp.

1.1. Khái niệm và vai trò của cơ quan tài phán hành chính

Cơ quan tài phán hành chính là tổ chức có thẩm quyền giải quyết các tranh chấp hành chính giữa công dân và nhà nước. Vai trò của cơ quan này là bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân, đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong quản lý hành chính.

1.2. Lịch sử hình thành cơ quan tài phán hành chính tại Việt Nam

Lịch sử hình thành cơ quan tài phán hành chính tại Việt Nam bắt đầu từ những năm đầu sau độc lập. Các văn bản pháp luật đầu tiên đã được ban hành nhằm thiết lập cơ chế giải quyết khiếu nại, từ đó hình thành nên các cơ quan có thẩm quyền trong lĩnh vực này.

II. Những thách thức trong việc xây dựng cơ quan tài phán hành chính

Việc xây dựng cơ quan tài phán hành chính tại Việt Nam hiện nay gặp nhiều thách thức. Tình trạng khiếu nại tràn lan, sự thiếu hụt về cơ chế giải quyết và sự chồng chéo trong quy định pháp luật là những vấn đề cần được giải quyết. Đặc biệt, việc thiếu một cơ quan chuyên trách để xử lý các khiếu nại hành chính đã dẫn đến nhiều khó khăn trong việc bảo vệ quyền lợi của công dân.

2.1. Tình trạng khiếu nại và giải quyết khiếu nại hiện nay

Tình trạng khiếu nại hiện nay diễn ra phổ biến với nhiều hình thức khác nhau. Nhiều vụ việc khiếu nại không được giải quyết kịp thời, dẫn đến sự bức xúc trong nhân dân và làm giảm niềm tin vào các cơ quan nhà nước.

2.2. Những bất cập trong quy trình giải quyết khiếu nại

Quy trình giải quyết khiếu nại hiện nay còn nhiều bất cập, như việc thiếu minh bạch trong các quyết định hành chính, sự chậm trễ trong xử lý đơn thư và tình trạng đùn đẩy trách nhiệm giữa các cơ quan.

III. Phương pháp xây dựng cơ quan tài phán hành chính hiệu quả

Để xây dựng cơ quan tài phán hành chính hiệu quả, cần có những phương pháp cụ thể. Việc cải cách quy trình giải quyết khiếu nại, nâng cao năng lực cho cán bộ và tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan là những yếu tố quan trọng. Đồng thời, cần có sự tham gia của các tổ chức xã hội và cộng đồng trong việc giám sát hoạt động của cơ quan này.

3.1. Cải cách quy trình giải quyết khiếu nại

Cải cách quy trình giải quyết khiếu nại cần được thực hiện theo hướng đơn giản hóa, minh bạch hóa và đảm bảo tính công bằng. Các bước trong quy trình cần được quy định rõ ràng để công dân dễ dàng tiếp cận và thực hiện quyền khiếu nại của mình.

3.2. Nâng cao năng lực cho cán bộ cơ quan tài phán

Nâng cao năng lực cho cán bộ là yếu tố quyết định đến hiệu quả hoạt động của cơ quan tài phán hành chính. Cần tổ chức các khóa đào tạo, bồi dưỡng kiến thức pháp luật và kỹ năng giải quyết khiếu nại cho cán bộ.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về cơ quan tài phán hành chính

Nghiên cứu về cơ quan tài phán hành chính đã chỉ ra nhiều ứng dụng thực tiễn trong việc giải quyết khiếu nại. Các mô hình tổ chức và quy trình giải quyết khiếu nại đã được áp dụng tại một số địa phương, mang lại hiệu quả tích cực. Những kết quả này cần được nhân rộng và hoàn thiện hơn nữa để đáp ứng nhu cầu thực tiễn.

4.1. Mô hình tổ chức cơ quan tài phán hành chính tại một số địa phương

Một số địa phương đã áp dụng mô hình tổ chức cơ quan tài phán hành chính với sự tham gia của các tổ chức xã hội. Mô hình này đã giúp nâng cao hiệu quả giải quyết khiếu nại và tạo sự tin tưởng cho công dân.

4.2. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy việc xây dựng cơ quan tài phán hành chính đã góp phần nâng cao hiệu quả giải quyết khiếu nại. Các ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu đã giúp cải thiện quy trình và nâng cao chất lượng dịch vụ công.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của cơ quan tài phán hành chính

Kết luận về việc xây dựng cơ quan tài phán hành chính tại Việt Nam cho thấy đây là một nhiệm vụ cần thiết và cấp bách. Triển vọng tương lai của cơ quan này phụ thuộc vào sự quyết tâm của các cơ quan nhà nước trong việc cải cách và hoàn thiện hệ thống pháp luật. Cần có những chính sách cụ thể để đảm bảo quyền lợi của công dân và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

5.1. Những chính sách cần thiết để phát triển cơ quan tài phán

Cần có những chính sách cụ thể nhằm phát triển cơ quan tài phán hành chính, bao gồm việc hoàn thiện hệ thống pháp luật và tăng cường nguồn lực cho cơ quan này.

5.2. Triển vọng phát triển cơ quan tài phán hành chính trong tương lai

Triển vọng phát triển cơ quan tài phán hành chính trong tương lai sẽ phụ thuộc vào sự đồng thuận và hợp tác giữa các cơ quan nhà nước và cộng đồng. Việc xây dựng một cơ quan tài phán hành chính mạnh mẽ sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh phát triển kinh tế xã hội và hội nhập quốc tế sâu rộng, quyền khiếu nại của công dân tại Việt Nam ngày càng nhận được sự quan tâm lớn từ phía Đảng, Nhà nước và các nhà làm luật. Theo báo cáo của Thanh tra Chính phủ, từ năm 1999 đến 2009, số lượng khiếu nại hành chính tăng nhanh với phần lớn liên quan đến lĩnh vực đất đai, chiếm khoảng 80% các vụ việc khiếu kiện. Tình trạng khiếu kiện đông người, kéo dài, vượt cấp vẫn diễn ra phổ biến ảnh hưởng tiêu cực đến ổn định chính trị và trật tự xã hội. Luật pháp Việt Nam hiện hành quy định hai cơ chế giải quyết chủ yếu là giải quyết khiếu nại tại cơ quan hành chính và giải quyết khiếu kiện qua toà án hành chính. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy cơ chế này chưa đảm bảo hiệu quả do xung đột về thẩm quyền, sự thiếu độc lập và khách quan trong giải quyết tranh chấp hành chính.

Nghiên cứu nhằm xây dựng cơ quan tài phán hành chính chuyên trách, độc lập trong bộ máy nhà nước không những giúp khắc phục những bất cập hiện nay mà còn nâng cao hiệu lực quản lý hành chính, tăng cường quyền làm chủ của nhân dân, phù hợp với nguyên tắc Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào giai đoạn hiện nay, với các số liệu và kinh nghiệm vận dụng từ các nước phát triển trong việc xây dựng mô hình tài phán hành chính. Mục tiêu chính của luận văn là đề xuất quan điểm, nguyên tắc tổ chức, chức năng và cơ chế hoạt động của cơ quan tài phán hành chính nhằm tăng cường hiệu quả giải quyết khiếu kiện hành chính. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng cho công tác hoàn thiện pháp luật, nâng cao chất lượng giải quyết khiếu kiện, góp phần ổn định xã hội và phát triển kinh tế bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên nền tảng lý luận của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, cùng quan điểm của Đảng Cộng sản về nhà nước và pháp luật, đặc biệt là các tư tưởng về nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa “của dân, do dân và vì dân”. Trong nghiên cứu, khái niệm tài phán hành chính được làm rõ dưới ba góc độ: (1) tài phán hành chính là hoạt động xét xử các tranh chấp hành chính giữa Nhà nước và công dân do toà án hành chính thực hiện; (2) tài phán hành chính bao gồm toàn bộ các hoạt động phán quyết về tính đúng đắn của các quyết định hoặc hành vi quản lý của cơ quan hành chính khi phát sinh tranh chấp; (3) quan niệm về tài phán hành chính như một cơ quan chuyên trách, độc lập trong cơ chế hành pháp, có nhiệm vụ giải quyết các tranh chấp hành chính theo quy trình tố tụng có tính chất tương tự tư pháp.

Luận văn áp dụng mô hình tổ chức tài phán hành chính của các nước tiên tiến như Pháp, Đức, Trung Quốc với các đặc trưng về cơ cấu tổ chức, thẩm quyền, quyền hạn, trình tự tố tụng và cơ chế thi hành phán quyết. Các khái niệm then chốt gồm tài phán hành chính, cơ quan tài phán hành chính, cơ chế tài phán hành chính, quyền khiếu nại hành chính, trách nhiệm công vụ, nguyên tắc tố tụng hành chính được luận văn phân tích và vận dụng để tạo lập hệ thống lý luận hoàn chỉnh.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp nghiên cứu duy vật biện chứng, kết hợp các kỹ thuật phân tích, tổng hợp, so sánh lịch sử, thống kê và tổng kết thực tiễn nhằm đánh giá toàn diện những vấn đề lý luận và thực tiễn về tài phán hành chính ở Việt Nam và trên thế giới. Nguồn dữ liệu chính bao gồm các văn bản pháp luật hiện hành (Hiến pháp 1992 sửa đổi 2001, Luật Khiếu nại, Luật Tố tụng hành chính, Nghị quyết 48-NQ/TW năm 2005), báo cáo tổng kết công tác khiếu nại của Thanh tra Chính phủ, các nghiên cứu khoa học, đề án và các mô hình tổ chức tài phán hành chính của các nước.

Cỡ mẫu tham khảo gồm dữ liệu tổng hợp từ các tỉnh, thành phố có tình hình khiếu kiện đông người, các vụ việc khiếu nại hành chính và các báo cáo chuyên sâu về hoạt động giải quyết khiếu nại, tố cáo từ năm 1999 đến 2009. Phương pháp chọn mẫu dựa trên tiêu chí đại diện cho các đặc điểm điển hình liên quan đến tranh chấp hành chính và thực trạng cơ cấu tổ chức giải quyết khiếu kiện. Quá trình phân tích dữ liệu được thực hiện theo timeline từ 2005 đến 2010, tương ứng với các giai đoạn xây dựng đề án và hoàn chỉnh luận văn.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tình hình khiếu nại hành chính phức tạp và diễn biến gia tăng: Từ năm 2001 đến 2009, số lượt tiếp công dân tại các nơi tiếp công dân Trung ương tăng 21-27%, nhiều vụ việc khiếu kiện tập trung đông người kéo dài, đặc biệt tại các tỉnh có tốc độ đô thị hóa và phát triển kinh tế cao như Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Nam Định, Bến Tre, Sóc Trăng. Khoảng 80% cung các vụ khiếu kiện liên quan đến lĩnh vực đất đai, trong đó nhiều vụ việc chưa được giải quyết dứt điểm gây bức xúc xã hội.

2. Hiệu quả giải quyết khiếu nại còn thấp: Việc giải quyết khiếu kiện tại cơ quan hành chính còn tồn tại biểu hiện thiếu khách quan, nể nang, né tránh đùn đẩy trách nhiệm; nhiều quyết định giải quyết khiếu nại không đúng hoặc xâm phạm quyền lợi công dân. Cơ chế phối hợp giữa các cơ quan còn bất cập gây tình trạng tồn đọng khiếu kiện lớn.

3. Cơ chế tài phán hành chính hiện hành chưa đáp ứng được yêu cầu: Mặc dù đã thành lập Toà án hành chính từ năm 1996, nhưng việc tách rời chức năng tài phán hành chính vẫn chưa rõ ràng, dẫn đến việc cơ quan hành chính cùng lúc vừa là bên bị kiện vừa là cơ quan giải quyết khiếu nại hành chính. Điều này tạo ra xung đột về lợi ích và ảnh hưởng tới tính công bằng, khách quan trong giải quyết tranh chấp hành chính.

4. Kinh nghiệm mô hình tài phán hành chính quốc tế: Các nước như Pháp, Đức, Trung Quốc, Anh đều có mô hình tổ chức tài phán hành chính với các đặc trưng độc lập về chức năng và cơ cấu. Mô hình toà án hành chính độc lập song song với toà án tư pháp được đánh giá có ưu điểm về chuyên môn hóa, bảo đảm tính khách quan; mô hình tích hợp tài phán hành chính trong hệ thống toà án tư pháp có ưu điểm gọn nhẹ nhưng hạn chế về chuyên môn; mô hình cơ quan tài phán hành chính trong hành pháp có tính linh hoạt và tiếp cận thực tế quản lý hành chính tốt hơn.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân phức tạp của tình trạng khiếu nại hành chính ở Việt Nam bắt nguồn từ nhiều yếu tố khách quan và chủ quan: sự phát triển kinh tế - xã hội nhanh chóng cùng các dự án phát triển đô thị, hạ tầng; những tồn đọng lịch sử chưa được xử lý đồng bộ về đất đai; chính sách bồi thường, tái định cư chưa phù hợp với thực trạng và thiếu minh bạch; sự thiếu chuyên nghiệp, thiếu độc lập trong giải quyết khiếu nại tại cơ quan hành chính cùng hạn chế trong tổ chức và nguồn lực của Toà án hành chính.

So sánh với các nghiên cứu về tài phán hành chính tại các quốc gia khác, có thể nhìn thấy rõ sự cần thiết xây dựng một cơ quan tài phán hành chính chuyên trách, độc lập với cơ quan hành chính càng trở nên cấp thiết nhằm đảm bảo quyền khiếu nại, thiết lập cơ chế kiểm soát quyền lực tinh gọn, tránh lạm quyền trong các quan hệ xã hội.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh tỉ lệ khiếu kiện theo lĩnh vực và biểu đồ tăng trưởng số lượt tiếp công dân trong giai đoạn nghiên cứu, hoặc bảng phân tích ưu - nhược điểm các mô hình tài phán hành chính tiêu biểu trên thế giới. Điều này giúp minh họa thực trạng và cơ sở lựa chọn mô hình phù hợp cho Việt Nam, đồng thời làm rõ hiệu quả và tính cấp bách của đề xuất xây dựng cơ quan tài phán hành chính độc lập trong hệ thống hành pháp.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Thành lập cơ quan tài phán hành chính chuyên trách, độc lập: Xây dựng cơ quan tài phán hành chính thuộc hệ thống hành pháp, tách biệt hoàn toàn với cơ quan hành chính quản lý để đảm bảo tính khách quan trong giải quyết tranh chấp hành chính. Mục tiêu giảm thiểu tối đa khiếu kiện tồn đọng, tăng tỷ lệ giải quyết dứt điểm, được hoàn thành trong 3 năm tới, do Chính phủ và Bộ Tư pháp chủ trì.

2. Hoàn thiện hệ thống pháp luật liên quan đến tài phán hành chính: Đề xuất sửa đổi, bổ sung Luật Khiếu nại, Luật Tố tụng hành chính, các văn bản hướng dẫn thi hành, tạo hành lang pháp lý rõ ràng về thẩm quyền, trình tự, thủ tục tố tụng và quyền, nghĩa vụ của các bên liên quan. Thu hút ý kiến chuyên gia, nhà quản lý và tổ chức tham vấn xã hội cho dự thảo luật mới trong vòng 1-2 năm, do Quốc hội và Uỷ ban Pháp luật thực hiện.

3. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực tài phán hành chính: Xây dựng chương trình đào tạo chuyên sâu về luật hành chính, kỹ năng quản lý và tố tụng cho thẩm phán, tài phán viên hành chính; tổ chức các khóa đào tạo thường xuyên nhằm nâng cao trình độ nghiệp vụ và ý thức trách nhiệm trong công tác giải quyết khiếu kiện. Thực hiện chương trình liên tục hàng năm, do Bộ Nội vụ, Bộ Tư pháp phối hợp triển khai.

4. Xây dựng cơ chế phối hợp giữa cơ quan tài phán hành chính và các cơ quan liên quan: Tổ chức hệ thống thông tin, phối hợp xử lý hồ sơ, chia sẻ kinh nghiệm giữa các cơ quan hành chính, toà án nhân dân, thanh tra và các đoàn thể để tránh chồng chéo, kéo dài thời gian giải quyết khiếu kiện. Xây dựng phần mềm quản lý hồ sơ chung, triển khai giai đoạn thí điểm trong 2 năm tại các địa phương trọng điểm.

5. Tăng cường công khai, minh bạch và tham gia của xã hội trong quá trình giải quyết khiếu nại: Đảm bảo các thủ tục giải quyết khiếu nại hành chính diễn ra công khai, dân chủ, cho phép sự tham gia của luật sư, đại diện nhân dân và tổ chức xã hội. Đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến pháp luật về quyền khiếu nại để nâng cao nhận thức của người dân. Chương trình này cần được thực hiện song song với thành lập cơ quan mới nhằm tạo nền tảng pháp lý và xã hội vững chắc.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý nhà nước và hoạch định chính sách: Luận văn cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn về xây dựng cơ quan tài phán hành chính, hỗ trợ trong việc xây dựng chính sách pháp luật, cải cách tư pháp và quản lý hành chính hiệu quả tại Việt Nam.

2. Cơ quan hành chính và các đơn vị giải quyết khiếu nại: Giúp nhận diện những điểm hạn chế trong công tác giải quyết khiếu nại hiện tại, đồng thời tiếp cận các mô hình tổ chức và phương pháp giải quyết khiếu nại tiên tiến, nâng cao năng lực xử lý tranh chấp hành chính một cách khách quan và chuyên nghiệp.

3. Cơ quan Toà án nhân dân, Toà án hành chính: Nghiên cứu luận văn giúp mở rộng hiểu biết về tài phán hành chính và quan hệ chức năng với cơ quan hành chính, đặc biệt trong bối cảnh xây dựng cơ quan tài phán hành chính chuyên biệt, từ đó phối hợp hiệu quả trong công tác xét xử các vụ án hành chính.

4. Giảng viên, sinh viên và nhà nghiên cứu luật học: Tài liệu tham khảo bổ ích về cơ sở lý luận, căn cứ pháp lý và kinh nghiệm quốc tế trong lĩnh vực tài phán hành chính, giúp nâng cao kiến thức chuyên sâu và phát triển nghiên cứu khoa học về luật hành chính, pháp luật tố tụng hành chính.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao cần tách cơ quan tài phán hành chính khỏi cơ quan hành chính hiện nay?
   Việc tách biệt giúp đảm bảo tính khách quan, độc lập trong giải quyết khiếu nại, tránh xung đột lợi ích khi cơ quan hành chính vừa là người ra quyết định vừa là người giải quyết, từ đó nâng cao hiệu quả xử lý tranh chấp hành chính.

2. Cơ quan tài phán hành chính có khác gì so với Toà án hành chính?
   Cơ quan tài phán hành chính là một mô hình chuyên trách giải quyết khiếu nại hành chính độc lập trong hệ thống hành pháp, trong khi Toà án hành chính thuộc hệ thống tư pháp, thụ lý các vụ án hành chính. Cơ quan tài phán hành chính có thể giải quyết nhanh chóng, thủ tục đơn giản hơn, phù hợp đặc thù hành chính.

3. Mô hình tổ chức tài phán hành chính của Việt Nam nên học hỏi nước nào?
   Pháp và Đức là hai mô hình tiêu biểu với hệ thống toà án hành chính độc lập đảm bảo chuyên môn hóa, bên cạnh mô hình Trung Quốc có sự kết hợp trong hệ thống toà án tư pháp. Việc lựa chọn mô hình cần phù hợp với truyền thống và điều kiện thực tiễn Việt Nam.

4. Vai trò của luật sư trong giải quyết khiếu nại hành chính là gì?
   Luật sư tham gia hỗ trợ pháp lý, bảo vệ quyền lợi cho bên khiếu nại hoặc bên bị khiếu kiện, đảm bảo khách quan và công bằng trong quá trình giải quyết tranh chấp hành chính.

5. Giải pháp nào giúp khắc phục tình trạng khiếu kiện kéo dài, phức tạp hiện nay?
   Xây dựng cơ quan tài phán hành chính chuyên nghiệp, hoàn thiện pháp luật, tăng cường đào tạo nhân lực, cơ chế phối hợp hiệu quả và nâng cao minh bạch trong xử lý khiếu nại sẽ góp phần giảm thiểu khiếu kiện kéo dài, phức tạp.

Kết luận

• Luận văn làm rõ khái niệm và đặc điểm tài phán hành chính, đồng thời xác lập cơ sở lý luận vững chắc cho việc xây dựng cơ quan tài phán hành chính tại Việt Nam.
• Phân tích thực trạng khiếu nại hành chính và cơ chế giải quyết hiện hành cho thấy còn nhiều bất cập cần sửa đổi.
• Đề xuất mô hình cơ quan tài phán hành chính chuyên trách, độc lập với cơ quan hành chính quản lý nhằm bảo đảm tính khách quan, minh bạch, hiệu quả trong xử lý khiếu kiện hành chính.
• Tham khảo kinh nghiệm quốc tế góp phần hoàn thiện tổ chức và chức năng cơ quan tài phán hành chính phù hợp với điều kiện Việt Nam.
• Đề nghị các bước tiếp theo bao gồm hoàn thiện hệ thống pháp luật, xây dựng đội ngũ nhân lực, tăng cường phối hợp liên ngành và nâng cao nhận thức xã hội về quyền khiếu nại hành chính.

Để triển khai hiệu quả công tác giải quyết khiếu kiện hành chính, tổ chức, cá nhân và cơ quan quản lý nhà nước cần tích cực áp dụng các khuyến nghị của luận văn; đẩy mạnh nghiên cứu và tiếp thu kinh nghiệm để nâng cao chất lượng bộ máy hành chính phù hợp với xu thế phát triển và yêu cầu hội nhập quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC XÂY DỰNG CƠ QUAN TÀI PHÁN HÀNH CHÍNH Ở VIỆT NAM TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY 1. Quan niệm tài phán hành chính 1. Quan niệm về tài phán hành chính Trong xã hội, sự tồn tại mâu thuẫn, bất đồng, tranh chấp về lợi ích giữa các chủ thể cũng như việc vi phạm những chuẩn mực xử sự chung là một điều không thể tránh khỏi. Để ổn định xã hội, giải quyết một cách thoả đáng các tranh chấp nói trên thì cần có những hoạt động tài phán.

Ở góc độ chung nhất, tài phán được hiểu là việc “phân xử phải trái, đúng sai” [43, tr. Theo quan niệm này, tài phán có nội dung và phạm vi rộng. Theo đó, hoạt động của bất kỳ ai được giao nhiệm vụ phân xử phải trái, đúng sai dựa trên những chuẩn mực đã được thừa nhận đều được coi là hoạt động tài phán. Nhà nước quản lý xã hội, tiến hành rất nhiều các hoạt động khác nhau nhằm xây dựng, duy trì, bảo vệ trật tự xã hội, bảo vệ lợi ích của các thành viên trong xã hội, trong đó phương tiện có hiệu quả nhất được nhà nước sử dụng để quản lý xã hội là pháp luật.

Bên cạnh, việc xây dựng hệ thống pháp luật, tổ chức thực hiện pháp luật, Nhà nước còn thực hiện các công việc đảm bảo cho pháp luật được thực hiện trong thực tế. Pháp luật chỉ được phát huy tác dụng khi nó được thực hiện nghiêm chỉnh trên thực tế. Để làm được điều này, Nhà nước phải thực hiện hàng loạt các hoạt động khác nhau, trong đó vấn đề quan tâm nhất là cách hành xử theo yêu cầu được pháp luật đề ra của các chủ thể trong xã hội. Với tư cách là chủ thể ban hành pháp luật, Nhà nước sẽ phán xét các hành xử đó của các thể là đúng hay sai so với quy định của pháp luật, trên cơ sở đó áp dụng các biện pháp xử lý thích hợp.

Như vậy, Nhà nước đã thực hiện hoạt động tài phán. Đó chính là sự phán quyết của Nhà nước về tính hợp pháp, tính hợp lý của các chủ thể khi thực hiện hành vi trong 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] xã hội cũng như các biện pháp xử lý thích hợp đối với các chủ thể này nhằm bảo đảm cho pháp luật được tôn trọng và thực hiện trên thực tế [17, tr. Có nhiều cách phân loại tài phán, theo cách thông thường, tài phán có hai dạng là tài phán bắt buộc và tài phán tự nguyện. Tương ứng với nó là hai hình thức tài phán, đó là tài phán nhà nước và tài phán phi nhà nước (phi Chính phủ - trọng tài).

Tài phán hành chính, tài phán tư pháp, tài phán hiến pháp… là tài phán nhà nước. Có nhiều quan niệm về tài phán hành chính, có quan niệm cho rằng, “tài phán hành chính” nằm trong hệ thống các cơ quan tài phán…, tài phán hành chính là tổng hợp tất cả các tranh chấp phát sinh trong việc thực hiện hoạt động quản lý nhà nước [27, tr. Quan niệm đã đồng nhất tài phán hành chính là một loại hoạt động nhà nước với cơ quan thực hiện hoạt động đó, hoặc đã đồng nhất tài phán hành chính với đối tượng hoạt động là giải quyết các tranh chấp phát sinh trong việc thực hiện hoạt động quản lý nhà nước bị hoạt động đó tác động tới. Hơn nữa, trong quá trình thực hiện hoạt động quản lý nhà nước thường phát sinh nhiều tranh chấp khác, không chỉ Toà án mà một số cơ quan khác cũng có thẩm quyền xem xét, giải quyết theo những trình tự, thủ tục khác nhau.

Một quan niệm khác coi “tài phán hành chính” là hoạt động xét xử các tranh chấp hành chính phát sinh giữa Nhà nước (mà người đại diện là cơ quan, nhân viên nhà nước) và các tổ chức, cá nhân trong xã hội do cơ quan tài phán hành chính thực hiện theo trình tự tố tụng [37, tr. Tài phán là một chức năng vốn có của Nhà nước, khi Nhà nước sử dụng pháp luật làm phương tiện chủ yếu để quản lý xã hội thì đồng thời cũng xuất hiện các hoạt động tài phán. Do xã hội có tính đa dạng, phức tạp về quan hệ nên bản thân các hoạt động tài phán của Nhà nước cũng rất phong phú, phức tạp về nội dung và hình thức. Gắn liền với hoạt động quản lý hành chính nhà nước là hoạt động tài phán hành chính.

9 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Quản lý hành chính nhà nước là hoạt động tổ chức thực hiện quyền hành pháp, là hoạt động có vai trò quan trong nhằm duy trì, thúc đẩy sự phát triển của mọi mặt đời sống xã hội. Để thực hiện chức năng quản lý hành chính nhà nước, các chủ thể quản lý được trao những quyền năng nhất định, trên cơ sở quyền hạn được trao, các chủ thể quản lý hành chính nhà nước có quyền đơn phương ra các quyết định quản lý hoặc thực hiện các hành vi liên quan đến đối tượng quản lý và các đối tượng chịu sự quản lý phải phục tùng các mệnh lệnh, yêu cầu của nhà quản lý đưa ra. Vì nhiều lý do khác nhau, các tổ chức, cá nhân trong xã hội cho rằng quyết định hành chính hoặc hành vi hành chính của chủ thể quản lý nhà nước là trái pháp luật, xâm phạm trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Thực tế quản lý nhà nước cho thấy, không ít các quyết định hành chính, hành vi hành chính vi phạm pháp luật, xâm phạm trực tiếp đến quyền và lợi ích của cơ quan, tổ chức, cá nhân.

Để bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp của mình, các tổ chức, cá nhân khiếu nại đến các cơ quan nhà nước để yêu cầu các cơ quan này thực hiện những hành vi nhất định. Những tranh chấp giữa nhà nước với cơ quan, tổ chức, cá nhân nảy sinh, những tranh chấp này gọi là tranh chấp hành chính. Những tranh chấp hành chính có nhiều khác biệt với các tranh chấp khác trong đời sống xã hội do nảy sinh từ quan hệ bất bình đẳng giữa một bên là chủ thể quản lý và một bên là đối tượng chịu sự quản lý. Sự tồn tại của các tranh chấp hành chính là hoàn toàn khách quan.

Nhà nước, không phân biệt chế độ chính trị, đều xuất hiện các tranh chấp và giải quyết những tranh chấp. Việc giải quyết những tranh chấp này nhằm loại bỏ sự chuyên quyền, độc đoán, vi phạm pháp luật của các cơ quan nhà nước, người có thẩm quyền trong các cơ quan nhà nước để bảo vệ lợi ích chính đáng của các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong xã hội. Thực tế đã xuất hiện nhiều phương pháp, cách thức giải quyết khác nhau để giải quyết các tranh chấp hành chính hoặc do các chủ thể hành chính tự mình giải quyết hoặc Nhà nước trao quyền cho các 10 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] cơ quan độc lập với chủ thể quản lý hành chính nhà nước đứng ra giải quyết các tranh chấp này. Trên cơ sở quyền lực Nhà nước trao, các cơ quan có thẩm quyền giải quyết các tranh chấp hành chính sẽ xem xét, giải quyết các vấn đề phát sinh từ tranh chấp đó, như: xác định tính hợp pháp của các quyết định hành chính, hành vi hành chính, xác định thiệt hại, trách nhiệm phát sinh nếu có vi phạm pháp luật xẩy ra… Các loại hoạt động này được thực hiện theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định.

Mặt khác, để thực hiện các hoạt động quản lý hành chính nhà nước, Nhà nước đã ban hành hàng loạt các văn bản pháp luật quy định về quyền và nghĩa vụ cho các đối tượng quản lý hành chính nhà nước. Việc tuân thủ đầy đủ, nghiêm chỉnh các quy định nêu trên đảm bảo cho trật tự quản lý hành chính được tôn trọng và giữ vững. Tuy vậy, việc tồn tại các vi phạm pháp luật trong quản lý hành chính nhà nước là vấn đề không thể tránh khỏi. Để bảo vệ trật tự quản lý, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham gia quan hệ, nhà nước cần xử lý những hành vi vi phạm.

Thông qua việc ban hành các văn bản quy phạm pháp luật, Nhà nước đã trao quyền cho cơ quan có thẩm quyền xem xét, đánh giá tính chất, mức độ vi phạm của các chủ thể để áp dụng biện pháp xử lý. Từ những phân tích trên cho thấy, theo nghĩa rộng, tài phán hành chính là việc xem xét, giải quyết tranh chấp phát sinh giữa cơ quan, tổ chức, công dân đối với quyết định hành chính, hành vi hành chính của cơ quan hành chính nhà nước hoặc của người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước. Vì thế, sẽ là hợp lý và đầy đủ nếu quan niệm tài phán hành chính không chỉ giới hạn ở việc giải quyết các vụ án hành chính của Toà án hành chính mà còn bao gồm cả hoạt động giải quyết các khiếu nại hành chính dưới các hình thức khác nhau [37, tr. Nghiên cứu kinh nghiệm về tổ chức thực hiện việc giải quyết tranh chấp hành chính của các nước trên thế giới cho thấy, tổ chức và hoạt động tài 11 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] phán hành chính ở mỗi quốc gia là rất khác nhau tuỳ thuộc vào điều kiện kinh tế - xã hội, thiết chế quyền lực Nhà nước, các yếu tố về truyền thống pháp lý, văn hoá, tâm lý dân tộc.

của từng quốc gia. Tuy nhiên, trên bình diện chung thì tổ chức và hoạt động tài phán hành chính thường được thể hiện thông qua một số mô hình chủ yếu sau: - Tài phán hành chính được thực hiện chủ yếu bởi các toà án hành chính. Toà án hành chính là một hệ thống độc lập song song với toà án tư pháp. Mô hình này điển hình là Pháp, Đức, Thuỵ Điển, Phần Lan.

Ở Đông Nam Á có Thái Lan theo mô hình này. - Việc giải quyết tranh chấp hành chính cũng được thực hiện tại Toà án nhưng không tổ chức thành hệ thống độc lập mà Toà hành chính là một bộ phận của Toà án (Trung Quốc và một số nước khác theo mô hình của Trung quốc - tương tự như ở Việt Nam hiện nay). - Ở những nước chỉ có một hệ thống Toà án (Anh, Mỹ và một số nước khác theo mô hình của Anh, Mỹ như Oxtrâylia, Xingapo, Philipine…). Về nguyên tắc, ở các nước này Toà án có thẩm quyền giải quyết mọi tranh chấp, trong đó có tranh chấp hành chính.