CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ LY THÂN VÀ QUY ĐỊNH VỀ LY THÂN TRONG PHÁP LUẬT MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI. Những vấn đề lý luận chung về ly thân 1. Khái niệm ly thân. Ly thân là một vấn đề đã được quy định trong pháp luật ở nhiều nước như Pháp, Canada, Úc, Singapore, Philippines… Tuy nhiên, hầu như không có pháp luật nước nào đưa ra khái niệm ly thân một cách cụ thể.
Pháp luật Việt Nam hiện nay nói chung và Luật Hôn nhân và gia đình nói riêng không có quy định về ly thân nên cũng không có một định nghĩa chính xác về vấn đề này và nó cũng không phải là một thuật ngữ của khoa học pháp lý. Vì vậy, trên thực tế các cặp vợ chồng ly thân cũng chỉ là sự tự thỏa thuận với nhau mà không có cơ quan hay tổ chức nào công nhận việc ly thân đó. Về mặt pháp lý, họ có sống ly thân bao nhiêu lâu thì họ vẫn là vợ chồng, vẫn có những quyền và nghĩa vụ với nhau đã được pháp luật thừa nhận và bảo vệ. Theo từ điển Black’s Law Dictionary thì Ly thân (Separation) là một thỏa thuận theo đó, người vợ và người chồng sẽ không sống chung với nhau trong khi quan hệ hôn nhân vẫn được duy trì; có thể là sự thỏa thuận của vợ chồng bằng văn bản hoặc do phán quyết của Tòa án12.
Theo trang Bách khoa toàn thư mở Wikipedia thì: Ly thân mô tả quan hệ vợ chồng theo đó một người hay cả hai không còn muốn sống chung với nhau. Trên pháp lý họ vẫn là vợ chồng cho tới khi được xử ly hôn, và họ không cần ra tòa để được sống ly thân. Ly thân tạo cơ hội cho vợ hay chồng sống riêng biệt mà không phải cần ly dị. Mục đích của ly thân là để giảm thiểu những căng thẳng, xung đột gay gắt giữa vợ và chồng, đồng thời để các bên có thời gian suy ngẫm, ăn năn hối 12 Bry A.Garner (2001), Black’s Law Dictionary, West Group, St.
8 lỗi, khắc phục lỗi lầm, tha thứ cho nhau… để sau đó vợ chồng lại đoàn tụ, tiếp tục chung sống. Ly thân không làm chấm dứt mối quan hệ pháp lý giữa vợ và chồng nên trong thời gian sống ly thân, các bên vẫn có đầy đủ các quyền và nghĩa vụ đối với con chung và tài sản. Như vậy, ly thân là để hướng đến sự đoàn tụ, chứ không phải để hướng đến ly hôn. Với ý nghĩa đó, ly thân không phải là bước đệm để tiến hành ly hôn mà là cơ hội để tái gắn kết quan hệ vợ chồng.13 Từ điển Luật học thì xác định ly thân không phải là một thuật ngữ mang tính pháp lý và đưa ra khái niệm ly thân “là việc vợ chồng chấm dứt nghĩa vụ sống chung trong khi quan hệ hôn nhân chưa hoặc không chấm dứt”14 Trong quá trình xây dựng pháp luật, các nhà làm luật nước ta cũng đã từng có ý tưởng đưa ly thân thành một chế định trong luật.
Trong dự thảo Tờ trình dự án luật của Bộ Tư pháp về sửa đổi Luật hôn nhân và gia đình năm 2000 có nội dung bổ sung chế định ly thân vào Luật hôn nhân và gia đình với quan điểm: Ly thân là vấn đề thực tiễn, là giải pháp được nhiều cặp vợ chồng lựa chọn để giải quyết mâu thuẫn khi họ chưa muốn ly hôn và do đó, Luật hôn nhân và gia đình không thể né tránh. Đặc biệt, đây là giải pháp rất hữu ích cho cộng đồng người Công giáo vì theo giáo lý, họ không được phép ly hôn; ly thân là một biện pháp giúp các bên vợ, chồng tránh tình trạng bạo lực gia đình; ly thân tạo điều kiện cho vợ chồng có thời gian để cân nhắc kỹ lưỡng trước khi tới quyết định cuối cùng trong giải quyết mâu thuẫn của mình là ly hôn; quy định về ly thân còn giúp làm minh bạch hóa các giao dịch dân sự, kinh tế do một bên vợ, chồng thực hiện trong thời kỳ ly thân, bảo đảm tốt hơn quyền lợi của các con, các thành viên khác trong gia đình. 13 Bách khoa toàn thư mở Wikipedia, “Ly thân”, xem tại: https://vi.org/wiki/Ly_th%C3%A2n, truy cập ngày 15 tháng 10 năm 2020. 14 Viện Khoa học pháp lý (2006), Từ điển Luật học, NXB Từ điển Bách Khoa-NXB Tư Pháp, Hà Nội.
9 Cũng theo dự thảo, việc sống chung với nhau là một nghĩa vụ của vợ chồng. Trong thời kỳ hôn nhân, vợ chồng có trách nhiệm thương yêu, tôn trọng, chăm sóc, giúp đỡ lẫn nhau và có nghĩa vụ chung sống với nhau. Việc chung sống theo nghĩa thông thường là cùng sống dưới một mái nhà, nhưng theo nghĩa rộng nó còn là cùng ăn, cùng ở, cùng ngủ chung với nhau, cùng làm việc và cùng chăm sóc, dạy dỗ con cái. Đến một lúc nào đó trong cuộc sống hôn nhân, hai con người thấy việc thực hiện nghĩa vụ chung đó trở nên khó khăn, họ không còn muốn thực hiện các nghĩa vụ đó nữa nhưng lại không muốn ly hôn thì họ có quyền yêu cầu cơ quan nhà nước có thẩm quyền công nhận tình trạng ly thân của họ.
Việc ly thân của họ có hiệu lực từ khi có sự công nhận của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Tại khoản 10 Điều 8 của Dự thảo sửa đổi Luật hôn nhân và gia đình năm 2000 đã nêu khái niệm ly thân như sau: “Ly thân là tình trạng pháp lý, theo đó vợ chồng không có nghĩa vụ sống chung với nhau do cơ quan có thẩm quyền công nhận hoặc quyết định theo yêu cầu của hai vợ chồng”.15 Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 không đưa chế định về ly thân vào trong luật, nhưng tại khoản 2 Điều 19 có quy định mà theo tác giả là một hướng mở cho thỏa thuận về ly thân: “2. Vợ chồng có nghĩa vụ sống chung với nhau, trừ trường hợp vợ chồng có thỏa thuận khác hoặc do yêu cầu của nghề nghiệp, công tác, học tập, tham gia các hoạt động chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội và lý do chính đáng khác. Điều luật quy định việc sống chung với nhau là một trong những nghĩa vụ của vợ chồng.
Tuy nhiên “trừ trường hợp vợ chồng có thỏa thuận khác… hoặc lý do chính đáng khác”. Nó đặt ra cho chúng ta câu hỏi, thỏa thuận khác ở đây là thỏa thuận gì? Phải chăng là thỏa thuận không sống chung, và nếu là thỏa thuận không sống chung thì đó có phải là ly thân không? Thỏa thuận đó có cần lập thành văn bản không? Có cần được thể hiện bằng quyết định của một cơ quan nhà nước có thẩm 15 Hiện nay Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 đã được Quốc hội khóa XIII thông qua ngày 19 tháng 6 năm 2014 (có hiệu lực thi hành từ ngày 01 tháng 01 năm 2015) nhưng vấn đề ly thân đã không được đưa vào quy định của luật. 10 quyền nào đó không? Đây vẫn là một câu hỏi và như là một quy định mở, bởi cho đến nay chưa có văn bản nào hướng dẫn về điều luật này. Như vậy, có thể khẳng định, hiện nay ở nước ta, pháp luật không có khái niệm về ly thân mà mỗi người nghiên cứu lại có một cách hiểu, cách giải thích khác nhau.
Trên các trang web của các Văn phòng luật sư cũng có rất nhiều khách hàng hỏi xin tư vấn về vấn đề ly thân. Điều này chứng tỏ vấn đề ly thân hiện nay đang được nhiều người quan tâm nhưng lại chưa có một sự hiểu biết nhất định về nó và những hệ quả do nó đem lại. Trên cơ sở tiếp cận và phân tích từ nhiều góc độ khác nhau về vấn đề ly thân như đã phân tích ở trên, tác giả xây dựng khái niệm về ly thân như sau: Ly thân là việc vợ chồng tạm thời chấm dứt nghĩa vụ sống chung với nhau do Tòa án công nhận theo yêu cầu của hai vợ chồng hoặc Tòa án quyết định theo yêu cầu của vợ, chồng trong khi quan hệ hôn nhân vẫn tồn tại. Như vậy, ly thân sẽ có các đặc điểm: Thứ nhất: Khi ly thân, vợ chồng tạm thời không còn có nghĩa vụ sống chung với nhau nữa nhưng không làm chấm dứt quan hệ về mặt pháp lý giữa vợ và chồng.
Họ vẫn có đầy đủ các quyền cũng như nghĩa vụ, trách nhiệm đối với con chung và tài sản chung hình thành trước khi ly thân. Khi ly thân họ vẫn là vợ chồng và ly thân là giải pháp để làm dịu bớt, hóa giải những mâu thuẫn, bất đồng, những xung đột giữa vợ chồng trong đời sống hôn nhân, là khoảng thời gian để hai bên cùng suy nghĩ, cùng xem xét lại mình, cùng sửa đổi tính tình, tạo điều kiện cho nhau đoàn tụ. Thứ hai: Vì ly thân là “tạm thời chấm dứt nghĩa vụ sống chung” nên không có một thời hạn cố định cho việc ly thân. Trường hợp sau khi ly thân một thời gian mà hai người không thể hàn gắn tình cảm để tiếp tục chung sống thì lúc đó họ có thể chuyển tiếp một bước sang giai đoạn ly hôn.
Như vậy thì trong giai đoạn ly thân, cần phải giải quyết các vấn đề về nuôi con, cấp dưỡng nuôi con, cấp dưỡng giữa vợ chồng trong thời gian ly thân, thừa kế và giải quyết cả vấn đề về tài sản hình thành trong thời kỳ ly thân. Thứ ba: Về thẩm quyền của cơ quan giải quyết yêu cầu về ly thân. Cũng giống như ly hôn, việc ly thân sẽ xem xét giải quyết cả vấn đề phát sinh về con cái 11 và tài sản nên Tòa án là cơ quan phù hợp nhất để giải quyết vấn đề ly thân giữa vợ chồng. Thứ tư: Quyền ly thân là vấn đề gắn liền với nhân thân của con người, cũng giống như ly hôn, cần phải có yêu cầu của người vợ, người chồng và chỉ có vợ, chồng mới có quyền yêu cầu Tòa án có thẩm quyền giải quyết việc ly thân của họ.
Như vậy, giữa ly hôn và ly thân là hai phạm trù hoàn toàn khác nhau, cũng giống như vấn đề chia tài sản chung của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân cũng khác với chia tài sản khi ly thân. Vì vậy, cần phải làm rõ các khái niệm này để tránh sự nhầm lẫn và làm cơ sở xây dựng chế định ly thân. Phân biệt giữa ly thân và ly hôn. Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 quy định: Ly hôn là việc chấm dứt quan hệ vợ chồng theo bản án, quyết định có hiệu lực của Tòa án16.
qua khái niệm trên, chúng ta thấy rằng ly hôn là một sự kiện pháp lý làm chấm dứt quan hệ hôn nhân của vợ chồng.