Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN VỐN VIỆN TRỢ CỦA CÁC TỔ CHỨC PHI CHÍNH PHỦ NƯỚC NGOÀI TRONG PHÁT TRIỂN KTXH 1. NHỮNG CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ ĐƯỢC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI CỦA LUẬN ÁN 1. Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài có liên quan đến đề tài của luận án Các công trình nghiên cứu chủ yếu trong những năm gần đây có thể được phân làm ba nhóm chính gồm: i) Các công trình nghiên cứu về các TCPCPNN và vai trò của các TCPCPNN trong huy động và triển khai vốn viện trợ cho phát triển KTXH; ii) các công trình nghiên cứu về vai trò và hiệu quả của vốn viện trợ của các TCPCPNN đối với phát triển KTXH; và iii) các công trình nghiên cứu về kinh nghiệm quản lý các TCPCPNN và thu hút vốn viện trợ của các tổ chức này cho phát triển KTXH ở một số nước trên thế giới. Dưới đây là một số công trình nghiên cứu tiêu biểu ở nước ngoài theo ba nhóm nội dung nêu trên.
Các công trình nghiên cứu về các tổ chức phi chính phủ và vai trò của các tổ chức phi chính phủ trong huy động và triển khai vốn viện trợ cho phát triển KTXH ở các nước đang phát triển: Michael Edwards và David Hulme, Too Close for Comfort? NGOs, States and Donors (tạm dịch là: “Quan hệ giữa các tổ chức phi chính phủ, các chính phủ và nhà tài trợ”) [77]: Đây là một công trình nghiên cứu tập trung vào vị trí của khu vực các tổ chức phi chính phủ trong quan hệ với nhà nước và các nhà tài trợ. Theo các tác giả, trong tình hình phát triển của thế giới, vai trò của các tổ chức phi chính phủ ngày càng rõ hơn, nhất là trong cứu trợ, giảm nghèo và phát triển, trong mối tương tác qua lại với các chính phủ và các nhà tài trợ song phương, đa phương. Nghiên cứu cho rằng nhiều nhà tài trợ đầu tư khá nhiều vào các tổ chức phi chính phủ hoạt động phát triển nhằm tạo một kênh để đáp ứng những nhu cầu thiết 8 yếu của cộng đồng và tăng khả năng quản lý của các tổ chức phi chính phủ. Tuy nhiên, tính phụ thuộc của các tổ chức phi chính phủ vào các nhà tài trợ cũng có thể làm giảm lợi thế và vai trò của các tổ chức phi chính phủ.
Nhìn chung, nghiên cứu thể hiện sự quan ngại về tác động của các nguồn tài trợ đối với các tổ chức phi chính phủ. Michael Edwards và David Hulme, Too Close for Comfort? The Impact of Official Aid on Non-Governmental Organizations (tạm dịch là: “Tác động của viện trợ chính thức đối với các tổ chức phi chính phủ”) [78]: Các tác giả cho rằng chính sách tăng cường chuyển giao viện trợ phát triển chính thức thông qua các tổ chức phi chính phủ và các tổ chức cộng đồng với lý do hiệu quả hơn về mặt kinh tế và tăng cường quản trị hiệu quả chưa được chứng minh nhiều bằng thực tế. Hơn nữa, việc tăng tính phụ thuộc của các tổ chức phi chính phủ vào nguồn viện trợ phát triển chính thức có thể làm giảm hiệu quả hoạt động của các tổ chức phi chính phủ trong một số lĩnh vực, “làm méo mó” trách nhiệm giải trình của các tổ chức phi chính phủ. Nghiên cứu đề cập đến nguồn tài trợ của các cơ quan hợp tác phát triển song phương và đa phương cho các tổ chức phi chính phủ ngày càng tăng lên kể từ năm 1975.
Song song với điều đó, số lượng các tổ chức phi chính phủ địa phương ở các nước đang phát triển cũng tăng lên nhanh chóng. Ngoài ra, nghiên cứu cũng mô tả nội dung hoạt động của các tổ chức phi chính phủ, bao gồm: Cung cấp dịch vụ (như y tế, giáo dục.), dân chủ hóa (vận động hành lang, vận động chính sách. Nghiên cứu kết luận: i) chính sách chuyển giao tài trợ nhiều hơn của các nhà tài trợ chính thức tạo cho các tổ chức phi chính phủ cả cơ hội và thách thức; ii) có lý do về mặt lý thuyết và bằng chứng thực tế rằng những thách thức đó là có thực và cần phải được quan tâm giải quyết; iii) không có mối quan hệ giữa sự tăng tính phụ thuộc vào tài trợ chính thức với quá trình lập chương trình, hoạt động và trách nhiệm giải trình của các tổ chức phi chính phủ., Evaluation and the Voluntary (Non-profit) Sector: Emerging Issues (Đánh giá khu vực tự nguyện (phi lợi nhuận): Những vấn đề đang nổi lên) [92]: Bài viết xem xét tổng thể vai trò của các tổ chức phi chính phủ với tư 9 cách là khu vực tự nguyện, phi lợi nhuận. Các tác giả đưa ra “học thuyết hợp lý”, trong đó cho rằng vai trò của các tổ chức phi lợi nhuận là cần thiết, hợp lý, trong đáp ứng các nhu cầu của xã hội mà không thể được đáp ứng bởi các cơ chế thị trường.
và cộng sự, Trust, accountability and face to face interaction in North-South relations (Sự tin cậy, trách nhiệm giải trình và những tương tác trực tiếp trong quan hệ Nam-Bắc) [96]: Khác với nhiều học giả tập trung nhiều vào nghiên cứu và khuyến nghị sử dụng các phương pháp lượng hóa, các chỉ số, mục tiêu, kết quả đầu ra, các tác giả này cho rằng hiệu quả và tác động trong quá trình hợp tác giữa các tổ chức phi chính phủ phương Bắc và phương Nam có thể được cải thiện đáng kể thông qua sự tương tác trực tiếp nhằm tăng cường đối thoại cởi mở giữa các đối tác, nâng cao tính trách nhiệm, đồng thời làm cho quá trình giám sát các dự án hiệu quả và có ý nghĩa hơn. Nghiên cứu này dựa trên quá trình nghiên cứu và kinh nghiệm của cá nhân tác giả với cá tổ chức phi chính phủ tại Ga-na, Ấn Độ và Mê-hi-cô., An Overview of International NGOs in Development Cooperation (Tổng quan về các tổ chức phi chính phủ quốc tế trong hợp tác phát triển) [100]: Tác giả điển cứu một số trường hợp tổ chức phi chính phủ lớn, hoạt động trong lĩnh vực phát triển. Khi bàn đến bản chất của các tổ chức phi chính phủ quốc tế, nghiên cứu so sánh với các tổ chức quốc gia (theo cách gọi là “các tổ chức xã hội dân sự” quốc gia), đồng thời cho rằng các tổ chức phi chính phủ quốc tế có quy mô ngân sách hoạt động lớn, lớn hơn nhiều so với ngân sách viện trợ của một số quốc gia thành viên của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), có lĩnh vực hoạt động đa dạng (từ các dự án hỗ trợ phát triển trực tiếp tới cấp cộng đồng, viện trợ nhân đạo và khẩn cấp thiên tai, đến các hoạt động vận động chính sách, nghiên cứu ở cấp quốc tế.), có ảnh hưởng nhất định trong phát triển quốc tế. Nghiên cứu cũng cho rằng vai trò của các tổ chức phi chính phủ quốc tế là đáp ứng những nhu cầu cấp bách mà chính phủ các nước sở tại chưa đáp ứng được, đồng thời cho rằng các dự án của các tổ chức phi chính phủ quốc tế có thể được kết hợp hài hòa với các chương trình của chính phủ, song trong một số trường hợp chính 10 phủ nước sở tại e ngại rằng các dự án của các tổ chức phi chính phủ quốc tế có thể không phù hợp với những ưu tiên của chính phủ., Working with Civil Society in Foreign Aid: Possibilities for South-South Cooperation (Hợp tác với xã hội dân sự trong triển khai viện trợ nước ngoài: Những khả năng hợp tác Nam-Nam) [126]: Đây là một nghiên cứu quy mô của Chương trình Phát triển Liên hợp quốc, đã hệ thống lại số lượng, quy mô, vai trò, tác động của các tổ chức phi chính phủ (trong nghiên cứu này gọi chung là “tổ chức xã hội dân sự”), trong triển khai viện trợ phát triển quốc tế.
Nghiên cứu cũng đề cập đến khả năng tài chính của chính các tổ chức phi chính phủ, quy mô của nguồn tài trợ từ viện trợ phát triển chính thức (ODA), quan hệ giữa các cơ quan viện trợ chính thức với các tổ chức phi chính phủ, môi trường pháp lý cho hoạt động của các tổ chức phi chính phủ. Ngoài ra, nghiên cứu cũng xem xét vai trò của các tổ chức phi chính phủ phương Nam (các nước đang phát triển) và khả năng tăng cường quan hệ đối tác, sự tham gia và vai trò trong triển khai viện trợ nước ngoài. OECD, Development Co-operation Report 2014: Mobilizing Resources for Sustainable Development (Báo cáo hợp tác phát triển năm 2014: Huy động các nguồn lực cho phát triển bền vững) [109]: Đây là báo cáo hợp tác phát triển gần đây của Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), đề cập đến vai trò của các tổ chức phi chính phủ trong hợp tác phát triển. Trong báo cáo này, Chương 8 dành riêng cho các quỹ tư nhân với tư cách là đối tác phát triển, trong đó mô tả vai trò nổi bật của các quỹ tư nhân trong hợp tác phát triển và những giá trị quan trọng của các quỹ này với tư cách là đối tác trong phát triển.
Chương 9 đề cập đến vai trò đang thay đổi của các tổ chức phi chính phủ và xã hội dân sự trong tài trợ cho phát triển bền vững, mô tả mức tài chính mà các tổ chức này huy động từ công chúng, giá trị viện trợ ODA được chuyển giao qua các tổ chức này, tính minh bạch và trách nhiệm trong triển khai viện trợ quốc tế., Striking a Balance: A Guide to Enhancing the Effectiveness of Non-Governmental Organziations in International Development (Tạo cân bằng: Hướng dẫn tăng cường hiệu quả của các tổ chức phi chính phủ trong phát triển quốc 11 tế) [79] và Assessing NGO Performance: Difficulties, Dilemmas and a Way Ahead (Đánh giá hoạt động của các tổ chức phi chính phủ: Khó khăn, nghịch lý và con đường phía trước) [80]: Các công trình này hệ thống các nghiên cứu đánh giá hiệu quả hoạt động của các tổ chức phi chính phủ trong thập niên 90 của thế kỷ trước, phân tích những khó khăn, thách thức, từ đó đề xuất một số cách tiếp cận trong đánh giá hiệu quả hoạt động của các tổ chức phi chính phủ nói chung.