đặt vấn đề bản sắc văn hóa, cá tính con ngƣời làm cơ sở cho sự phân tích về phát triển kinh tế trong bối cảnh hiện đại hóa, thị trƣờng hóa ở miền núi. Điều đó mở ra những hƣớng nghiên cứu thú vị cho các nhà nghiên cứu đi sau. Càng ngày, những nghiên cứu theo hƣớng này đƣợc nhiều ngƣời quan tâm hơn. Các nghiên cứu về hoạt động kinh tế của người Dao Là một tộc ngƣời xuyên quốc gia nên ngƣời Dao cũng đƣợc nhiều học giả nƣớc ngoài quan tâm.
Trong tài liệu ghi chép về hai cuộc khảo sát kinh tế các tộc ngƣời ở Tây Bắc của ngƣời Pháp vào những năm 1897-1898 và 1903- 1904 cũng có đề cập đến hoạt động kinh tế hàng hóa của ngƣời Dao (với tên gọi là Mán): “Ngƣời Trung Quốc buôn bán với ngƣời Mán và ngƣời Mèo, chủ yếu mua bông của họ, và bán lại đồ sắt, nồi gang dẻo, thuốc phiện, thuốc lá, trà, một số lụa, diêm và đồ trang sức” [Michaud, Turner, 2016, pp. Sau đó, ngƣời Pháp tiếp tục có những nghiên cứu chuyên sâu về ngƣời Dao ở miền núi phía Bắc. Tiêu biểu nhất phải kể đến một loạt các khảo cứu của A. Bonifacy công bố trên “Dân tộc Đông Dƣơng”, “Tạp chí Đông Dƣơng” hay 17 “Tạp chí Viện Viễn Đông bác cổ” từ 1904 đến 1908 nhƣ “Giản chí về ngƣời Mán Quần Cộc”, “Giản chí về Mán Quần Trắng”, “Mán Chàm hoặc Lam Điền”, “Mán Tiểu Bản hay Đeo Tiền” “Mán Đại Bản hoặc Mán Sừng”… Theo Lý Hành Sơn [2016, tr.
289-290], “Các ấn phẩm này mô tả về nhà cửa, trang phục, văn học… và đề cập các nhóm Dao theo hai phƣơng ngữ: các nhóm gọi từ “ngƣời” là “Mun” có Mán Quần Trắng, Mán Lam Điền, Mán Quần Cộc; những nhóm gọi từ “ngƣời” là “Miên” có Mán Tiền, Mán Đại Bản…”. Ngoài ra còn phải kể đến cuốn sách “Le Mans du Haut-Tonkin” của M. Những nghiên cứu của các tác giả ngƣời Pháp tập trung vào các đặc trƣng văn hóa là chủ yếu, có đề cập đến sinh hoạt kinh tế nhƣng chƣa nói đến sự trao đổi hàng hóa của ngƣời Dao ở thời điểm đó. Họ cũng nhập nhóm Pà Thẻn, Cao Lan vào trong tộc ngƣời Dao [Lý Hành Sơn, 2016, tr.
Trong giai đoạn từ 1945 đến 1986, có rất ít các học giả nƣớc ngoài nghiên cứu về ngƣời Dao. Phải đến những năm 1990, một số nghiên cứu về ngƣời Dao mới bắt đầu xuất hiện trở lại. Một số nghiên cứu về ngƣời Dao đƣợc công bố rộng rãi hơn. Học giả ngƣời Trung Quốc Trƣơng Hữu Tuấn [1998] đã sử dụng các nguồn tƣ liệu lƣu trữ cũng nhƣ khảo sát các cộng đồng ngƣời Dao ở Nam Trung Quốc để phân tích nguồn gốc và quá trình di cƣ của ngƣời Dao sang Việt Nam đã gợi mở thêm những nguồn tài liệu mới liên quan đến cộng đồng này.
Nhà nghiên cứu ngƣời Pháp Jacques Lemoine [1998] lại khái quát về bản sắc văn hóa ngƣời Dao ở Việt Nam và sự biến đổi của nó trong quá trình hiện đại hóa đất nƣớc. Trong đó tác giả có đề cập đến mối quan hệ giữa văn hóa và sự phát triển kinh tế thông qua quá trình hiện đại hóa, toàn cầu hóa đang diễn ra mạnh mẽ. Nghiên cứu của các tác giả này là sự bổ sung thêm một số tƣ liệu mới cũng nhƣ các quan điểm nghiên cứu mới. Mặt khác, những nghiên cứu này, ở góc độ nào đó còn khá hạn chế về thực tiễn ở Việt 18 Nam cũng nhƣ bối cảnh lịch sử cụ thể gắn với những biến chuyển của đất nƣớc hay ở địa phƣơng có ngƣời Dao sinh sống.
Trong khoảng một thập kỷ gần đây, những nghiên cứu về ngƣời Dao bắt đầu đi sâu vào sự phát triển của kinh tế thị trƣờng cũng nhƣ những tác động của nó đối với cộng đồng chủ thể. Đáng chú ý phải kể đến nghiên cứu của Sowerwine [2008] về nền kinh tế của ngƣời Dao ở Ba Vì (Hà Nội). Nghiên cứu này tập trung vào các hoạt động kinh tế thị trƣờng trong quá trình thay đổi về sở hữu đất đai mà tác giả gọi là “Nền kinh tế thị trƣờng duy tình” của ngƣời Dao ở Ba Vì khi họ bất chấp sự rủi ro để trồng sắn hƣớng đến thị trƣờng nhằm tìm kiếm lợi nhuận: “Nếu chỉ xét đến tác động của các quá trình nhà nƣớc, thì dƣờng nhƣ sự bình đẳng xã hội và kinh tế đang bị vi phạm khi cán bộ cấp xã giành đặc quyền trong việc sử dụng đất sản xuất. Tuy nhiên, nếu xét đến bản chất của các mối quan hệ xã hội giữa các tầng lớp trong xã hội khác nhau, chúng ta sẽ nhận thấy rằng có một cấu trúc phức tạp của “sự bảo trợ” hay chính là nền kinh tế duy tình đã giúp giảm nhẹ sự phân hóa trong xã hội, mà đáng chú ý nhất là việc đảm bảo lợi nhuận cho ngƣời dân từ việc trồng sắn” [Sowerwine, 2008, tr.
Trong khi đó, dù không tập trung vào phân tích kinh tế của ngƣời Dao nhƣng qua khảo sát về các di sản văn hóa của ngƣời Dao ở xã Tả Phìn, Ngọc Thời Giai [2012, tr. 77] cũng nhận định về sự chuyển đổi giá trị trong quá trình phát triển kinh tế: “Trong xã hội kinh tế tiểu nông tự cung tự cấp của ngƣời Dao, công sƣ và đạo sƣ là phần tử trí thức, là sƣ tế tôn giáo, những thủ lĩnh, tù trƣởng đƣợc ngƣời dân dựa vào và tôn trọng, thì ngày nay còn có những thanh niên trẻ tuổi truy cầu và hoài bão sự nghiệp. Dƣới ảnh hƣởng của quan niệm thị trƣờng, công viên chức chính phủ, công nhân nhà máy trở thành định hƣớng chức nghiệp của lớp thanh niên mới ngƣời Dao”. 19 Nhìn chung, sự quan tâm của các học giả nƣớc ngoài đến các hoạt động kinh tế của ngƣời Dao vẫn còn khiêm tốn.
Trong khi đó, các hoạt động kinh tế thị trƣờng của ngƣời Dao ở Sa Pa vẫn chƣa đƣợc nhiều học giả nƣớc ngoài quan tâm cho dù họ sinh sống tại khu vực du lịch phát triển mạnh mẽ trong nhiều năm qua. Tóm lại, nghiên cứu về kinh tế của ngƣời Dao ở Tây Bắc nói riêng và nghiên cứu về kinh tế thị trƣờng ở miền núi Tây Bắc nói chung trong hơn một thế kỷ qua cũng đƣợc nhiều nhà nghiên cứu nƣớc ngoài quan tâm. Đặc biệt là trong khoảng 3 thập niên trở lại đây, các công trình nghiên cứu của các học giả nƣớc ngoài liên quan đến vấn đề này ngày càng tăng lên. Những nghiên cứu này tạo ra nguồn tài liệu tham khảo đa dạng hơn, với nhiều nền tảng lý thuyết và cách tiếp cận khác nhau.
Đây là những tƣ liệu tham khảo quan trọng trong quá trình hoàn thành luận án. Tuy nhiên, những nghiên cứu về đối tƣợng trực tiếp là vấn đề kinh tế thị trƣờng của ngƣời Dao ở Sa Pa vẫn còn hạn chế. Vậy nên cần phải khảo cứu tài liệu từ các nhà nghiên cứu trong nƣớc liên quan đến vấn đề này. Nghiên cứu của các học giả trong nƣớc Nghiên cứu về ngƣời Dao nói riêng và về kinh tế thị trƣờng miền núi Tây Bắc nói chung nhận đƣợc sự quan tâm của nhiều học giả trong nƣớc trong suốt nhiều năm qua.
Chính các học giả đi trƣớc đã tạo ra một khối tƣ liệu lớn liên quan đến các vấn đề này làm nguồn tài liệu tham khảo quan trọng và hữu ích cho những ngƣời kế tục. Nhóm tài liệu về kinh tế hàng hóa và kinh tế thị trường vùng miền núi Tây Bắc Tài liệu nghiên cứu về kinh tế thị trƣờng miền núi Tây Bắc đến nay cũng khá đa dạng. Nếu nhƣ từ năm 2000 trở về trƣớc, các tƣ liệu liên quan đến vấn đề 20 này còn khá hiếm hoi thì trong hơn hai thập kỷ qua, nhiều nghiên cứu quan trọng đƣợc các nhà nghiên cứu công bố và không ngừng tăng lên. Trong các bộ sách sử của Việt Nam thời phong kiến có ghi lại một số hoạt động liên quan đến quan hệ buôn bán của ngƣời dân tộc thiểu số ở vùng núi với các nhà buôn ở miền xuôi.
Một số tài liệu cũng nói đến thƣơng mại vùng miền núi, trong đó có đề cập đến vai trò của ngƣời Hoa trong việc buôn bán ở các cửa khẩu, các chợ vùng biên giới Việt - Trung [Tạ Thị Tâm, 2017, tr. Nếu buôn bán với ngƣời miền xuôi chủ yếu bằng đƣờng thủy, theo các con sông lớn để tàu thuyền đi lại đƣợc, thì buôn bán xuyên biên giới lại đa dạng hơn, ngoài đƣờng thủy là các đƣờng tiểu ngạch, ngƣời Hoa còn đi đến nhiều địa phƣơng thu gom hàng hóa hoặc tập hợp hàng hóa ở các chợ đầu mối rồi vận chuyển về bên kia biên giới để bán lại [Tạ Thị Tâm, 2017]. Trong nửa sau thế kỷ XX, các nghiên cứu về Tây Bắc chủ yếu tập trung vào nguồn gốc lịch sử, đặc trƣng văn hóa của các cộng đồng tộc ngƣời để tiến hành phân loại, xác định thành phần tộc ngƣời nhằm xây dựng danh mục các dân tộc Việt Nam. “Xác định thành phần tộc ngƣời là vấn đề rất quan trọng trong chính sách dân tộc và quản lý mối quan hệ của Đảng và Nhà nƣớc Việt Nam.
Ngay sau hòa bình lập lại ở miền Bắc (1954), vấn đề xác định thành phần tộc ngƣời đã sớm đƣợc đặt ra thành một nhiệm vụ đối với những ngƣời làm chính sách và các nhà nghiên cứu, đặc biệt là các nhà nghiên cứu dân tộc học” [Vƣơng Xuân Tình, Vƣơng Ngọc Thi, 2019, tr. Các công trình dân tộc học quan trọng trong giai đoạn này của các nhà nghiên cứu Đặng Nghiêm Vạn, Nguyễn Trúc Bình, Nguyễn Văn Huy [1972]; Nguyễn Khánh Toàn, Chu Văn Tấn, Bế Viết Đẳng [1975]; Bế Viết Đẳng, Đặng Nghiêm Vạn, Lê Bá Thảo [1978]; Nguyễn Văn Huy [1985] … đều đƣợc hình thành trong quá trình thực hiện nhiệm vụ to lớn đó. 21 Giai đoạn từ 1986 đến đầu thế kỷ XXI, các công trình nghiên cứu về miền núi Tây Bắc lại chú trọng phân tích các vấn đề phát triển kinh tế - xã hội trong quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nƣớc, xóa đói giảm nghèo và cải thiện đời sống cho đồng bào. Tình hình nghiên cứu trong giai đoạn này đƣợc Nguyễn Văn Chính và Hoàng Lƣơng [2003] phân tích khá chi tiết.
Theo các tác giả này nhận định thì các nhà nghiên cứu nƣớc ngoài thƣờng “tập trung vào việc phân tích thực trạng và các chính sách của Nhà nƣớc Việt Nam đối với các dân tộc cũng nhƣ tác động của các chính sách ấy lên tình hình phát triển vùng dân tộc”.