Vốn Văn Hóa Trong Phát Triển Kinh Tế Thị Trường Của Người Dao Ở Huyện Sa Pa, Tỉnh Lào Cai

Khám phá vai trò vốn văn hóa người Dao ở Sa Pa trong phát triển kinh tế thị trường. Nghiên cứu nhân học về Lào Cai, du lịch cộng đồng, thổ cẩm, dược liệu.

• Tác giả: Bùi Minh Hào
• Người hướng dẫn: Vương Xuân Tình
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Nhân học
• Đề tài: Vốn Văn Hóa Trong Phát Triển Kinh Tế Thị Trường Của Người Dao Ở Huyện Sa Pa, Tỉnh Lào Cai
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ KHÁI QUÁT VỀ NGƯỜI DAO Ở SA PA VỚI KINH TẾ THỊ TRƯỜNG
• 1.1. Tổng quan tài liệu nghiên cứu
• 1.2. Nghiên cứu của các học giả nước ngoài
• 1.3. Nghiên cứu của các học giả trong nước
• 1.4. Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Khái niệm vốn văn hóa
• 1.6. Khung phân tích vốn văn hoá
• 1.7. Phương pháp nghiên cứu
• 1.8. Khái quát về người Dao ở Sa Pa với kinh tế thị trường
• 1.9. Người Dao ở huyện Sa Pa và ở xã Tả Phìn
• 1.10. Vốn văn hóa của người Dao ở huyện Sa Pa
• 1.11. Quá trình phát triển từ kinh tế hàng hóa đến kinh tế thị trường của người Dao ở huyện Sa Pa
• 1.12. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: VỐN VĂN HÓA TRONG PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG HƯƠNG LIỆU VÀ DƯỢC LIỆU
• 2.1. Sản xuất hương liệu và dược liệu của người Dao ở Sa Pa
• 2.2. Vốn văn hoá trong phát triển thị trường hương liệu
• 2.3. Thị trường thảo quả thế giới
• 2.4. Cây thảo quả trong đời sống của người Dao
• 2.5. Tri thức và mạng lưới sản xuất thảo quả
• 2.6. Mạng lưới thương mại thảo quả
• 2.7. Vốn văn hoá trong phát triển thị trường dược liệu
• 2.8. Tri thức dân gian về y học: nguồn lực cơ bản ban đầu để người Dao phát triển thị trường dược liệu
• 2.9. Mạng lưới thương mại thuốc tắm
• 2.10. Mạng lưới thương mại các dược liệu khác
• 2.11. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: VỐN VĂN HÓA TRONG PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG THỔ CẨM VÀ DU LỊCH CỘNG ĐỒNG
• 3.1. Vốn văn hoá trong phát triển thị trường thổ cẩm
• 3.2. Sản xuất thổ cẩm trong đời sống người Dao
• 3.3. Mạng lưới sản xuất thổ cẩm
• 3.4. Mạng lưới buôn bán thổ cẩm
• 3.5. Giá cả thổ cẩm
• 3.6. Bản sắc và thị trường
• 3.7. Vốn văn hoá trong phát triển du lịch cộng đồng
• 3.8. Du lịch cộng đồng của người Dao ở Sa Pa
• 3.9. Vốn văn hoá cộng đồng: tiềm năng để phát triển du lịch cộng đồng
• 3.10. Vốn văn hoá cá nhân: cơ sở để phát triển du lịch cộng đồng
• 3.11. Vốn văn hóa thể chế: động lực quan trọng để phát triển du lịch
• 3.12. Mạng lưới xã hội: sự chi phối tính hiệu quả của du lịch cộng đồng
• 3.13. Tiểu kết chương 3
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ
• LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới Thiệu Vốn Văn Hóa Dao Sa Pa Nghiên Cứu Nhân Học

Bài viết này đi sâu vào vốn văn hóa người Dao Sa Pa và vai trò của nó trong bối cảnh phát triển kinh tế thị trường. Chúng ta sẽ khám phá các khía cạnh của nghiên cứu nhân học liên quan đến bản sắc văn hóa Dao, lễ hội người Dao Sa Pa, và nghề thủ công truyền thống người Dao. Luận án tiến sĩ của Bùi Minh Hào (2023) nhấn mạnh tầm quan trọng của văn hóa như một nguồn lực then chốt cho sự phát triển kinh tế, đặc biệt khi các nguồn tài nguyên khác ngày càng cạn kiệt. Nghiên cứu này nhằm mục đích làm sáng tỏ cách người Dao vận dụng tri thức bản địa người Dao và phong tục tập quán người Dao để thích ứng và thịnh vượng trong nền kinh tế hiện đại. Nghiên cứu này cũng đề xuất các giải pháp để bảo tồn và phát huy văn hóa người Dao Sa Pa trong bối cảnh kinh tế thị trường, đảm bảo rằng sự phát triển kinh tế không làm xói mòn di sản văn hóa của họ. Các hoạt động kinh tế bao gồm các yếu tố văn hóa, vì vậy, văn hóa là động lực và cũng là mục tiêu của phát triển kinh tế.

1.1. Tổng Quan Về Vốn Văn Hóa Người Dao Tại Sa Pa

Vốn văn hóa của người Dao ở Sa Pa bao gồm một loạt các yếu tố hữu hình và vô hình, từ trang phục người Dao và nhà ở truyền thống người Dao đến âm nhạc dân gian người Dao, ngôn ngữ Dao và tín ngưỡng người Dao. Du lịch cộng đồng người Dao nổi lên như một phương tiện để bảo tồn và quảng bá những yếu tố này, đồng thời mang lại thu nhập cho cộng đồng. Nghiên cứu này sẽ khám phá cách các yếu tố này được khai thác và thương mại hóa trong nền kinh tế thị trường, và những thách thức liên quan đến việc cân bằng giữa bảo tồn và lợi nhuận. Theo Vương Xuân Tình và Trần Minh Hằng (2019), các dự án và chính sách phát triển sẽ thất bại nếu không tính đến chiều kích văn hóa, có ảnh hưởng đến chiến lược, chính sách và chương trình với mục tiêu phát triển kinh tế, xã hội, bền vững môi trường, thân thiện, hòa bình và an ninh. Văn hóa bao gồm cả định hướng và đảm bảo cho phát triển bền vững.

1.2. Mục Tiêu Nghiên Cứu Và Câu Hỏi Đặt Ra

Mục tiêu chính của nghiên cứu này là tìm hiểu sự hình thành của nền kinh tế thị trường của người Dao ở Sa Pa, xác định khái niệm vốn văn hóa, phân tích vai trò của vốn văn hóa với sự phát triển kinh tế thị trường của người Dao và phân tích quá trình người Dao vận dụng vốn văn hóa vào phát triển kinh tế thị trường ở một số lĩnh vực cụ thể. Để đạt được mục tiêu này, nghiên cứu này sẽ trả lời các câu hỏi quan trọng: Kinh tế thị trường của người Dao ở Sa Pa hình thành và phát triển như thế nào? Vốn văn hóa của người Dao gồm những gì? Vai trò của vốn văn hóa trong phát triển kinh tế thị trường của người Dao? Người Dao đã vận dụng vốn văn hóa vào quá trình phát triển kinh tế thị trường trong một số lĩnh vực cụ thể như thế nào?

II. Vấn Đề Ảnh Hưởng Kinh Tế Thị Trường Văn Hóa Dao Sa Pa

Sự thâm nhập của phát triển kinh tế thị trường vào xã hội người Dao mang đến cả cơ hội và thách thức. Một mặt, nó tạo ra thu nhập và cải thiện mức sống thông qua du lịch cộng đồng người Dao và buôn bán các sản phẩm như thảo dược và thổ cẩm. Mặt khác, nó có thể dẫn đến sự xói mòn bản sắc văn hóa Dao, đặc biệt là trong thế hệ trẻ. Sự thương mại hóa lễ hội người Dao Sa Pa và nghề thủ công truyền thống người Dao có thể làm suy yếu ý nghĩa văn hóa của chúng nếu không được quản lý cẩn thận. Cần có sự cân bằng giữa việc khai thác văn hóa người Dao Sa Pa cho mục đích kinh tế và bảo tồn tính xác thực của nó. Nghiên cứu này sẽ xem xét các tác động tích cực và tiêu cực của kinh tế thị trường đối với văn hóa Dao, và đề xuất các chiến lược để giảm thiểu những tác động tiêu cực.

2.1. Những Thách Thức Trong Bảo Tồn Bản Sắc Văn Hóa Dao

Một trong những thách thức lớn nhất là làm thế nào để bảo tồn bản sắc văn hóa Dao trong bối cảnh toàn cầu hóa và hiện đại hóa. Thế hệ trẻ người Dao có thể bị thu hút bởi lối sống và giá trị phương Tây, dẫn đến sự mất mát của ngôn ngữ Dao và phong tục tập quán người Dao. Sự di cư của người Dao từ nông thôn ra thành thị để tìm kiếm cơ hội kinh tế cũng có thể làm suy yếu văn hóa người Dao Sa Pa. Cần có các biện pháp để thúc đẩy và bảo tồn tri thức bản địa người Dao và truyền lại cho các thế hệ tương lai. Những biện pháp này có thể bao gồm việc đưa văn hóa Dao vào chương trình giáo dục địa phương, hỗ trợ các nghệ nhân địa phương và tổ chức các sự kiện văn hóa để nâng cao nhận thức về văn hóa Dao.

2.2. Ảnh Hưởng Của Du Lịch Đến Văn Hóa Và Đời Sống Người Dao

Ảnh hưởng của du lịch đến văn hóa Dao là một vấn đề phức tạp. Du lịch có thể tạo ra thu nhập và cơ hội việc làm cho người Dao, nhưng nó cũng có thể dẫn đến sự thương mại hóa văn hóa và sự thay đổi đời sống kinh tế người Dao. Việc bảo tồn tính xác thực của văn hóa người Dao Sa Pa trong bối cảnh du lịch là rất quan trọng. Du khách cần được giáo dục về văn hóa Dao và tôn trọng phong tục tập quán người Dao. Các tour du lịch cộng đồng nên được quản lý một cách bền vững để đảm bảo rằng lợi ích kinh tế được chia sẻ công bằng với cộng đồng và môi trường được bảo vệ.

III. Giải Pháp Phát Triển Du Lịch Cộng Đồng Bền Vững Người Dao

Du lịch cộng đồng người Dao có thể là một công cụ mạnh mẽ để bảo tồn văn hóa người Dao Sa Pa và thúc đẩy phát triển bền vững. Bằng cách cho phép du khách trải nghiệm văn hóa người Dao Sa Pa một cách trực tiếp và hỗ trợ các doanh nghiệp địa phương, du lịch cộng đồng có thể tạo ra lợi ích kinh tế cho cộng đồng đồng thời bảo tồn di sản văn hóa của họ. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải đảm bảo rằng du lịch cộng đồng được quản lý một cách bền vững để giảm thiểu những tác động tiêu cực đến môi trường và văn hóa. Nghiên cứu này sẽ khám phá các mô hình du lịch cộng đồng thành công ở các vùng khác trên thế giới và đề xuất các cách để áp dụng chúng vào Sa Pa.

3.1. Cách Phát Huy Vốn Văn Hóa Trong Du Lịch Cộng Đồng

Vốn văn hóa có thể được phát huy tối đa trong du lịch cộng đồng người Dao bằng cách tạo ra các trải nghiệm du lịch đích thực và ý nghĩa. Điều này có thể bao gồm việc cho du khách tham gia vào lễ hội người Dao Sa Pa, học hỏi về nghề thủ công truyền thống người Dao, và khám phá nhà ở truyền thống người Dao. Bằng cách chia sẻ văn hóa người Dao Sa Pa với du khách, cộng đồng có thể tạo ra thu nhập và nâng cao nhận thức về di sản văn hóa của họ. Các tour du lịch cũng có thể được thiết kế để hỗ trợ các doanh nghiệp địa phương và bảo tồn môi trường.

3.2. Đảm Bảo Lợi Ích Kinh Tế Chia Sẻ Công Bằng

Để đảm bảo rằng du lịch cộng đồng người Dao mang lại lợi ích cho tất cả mọi người, điều quan trọng là phải có một hệ thống chia sẻ lợi ích công bằng. Điều này có thể bao gồm việc tạo ra các quỹ cộng đồng nơi du khách có thể đóng góp, hỗ trợ các doanh nghiệp địa phương và cung cấp đào tạo và giáo dục cho người Dao. Ngoài ra, cần có sự tham gia của cộng đồng trong quá trình ra quyết định để đảm bảo rằng tiếng nói của họ được lắng nghe và rằng các quyết định được đưa ra phù hợp với lợi ích của họ. Nghiên cứu cần quan tâm đến vấn đề vai trò của phụ nữ Dao trong phát triển kinh tế.

IV. Nghiên Cứu Nhân Học Phân Tích Mạng Lưới Trao Đổi Sản Phẩm Sa Pa

Nghiên cứu nhân học đóng vai trò quan trọng trong việc hiểu cách văn hóa người Dao Sa Pa tương tác với phát triển kinh tế thị trường. Bằng cách sử dụng các phương pháp dân tộc học, các nhà nghiên cứu có thể khám phá các giá trị, niềm tin và phong tục tập quán định hình hành vi kinh tế của người Dao. Nghiên cứu này có thể giúp xác định các rào cản đối với phát triển kinh tế và đề xuất các giải pháp phù hợp với bối cảnh văn hóa địa phương. Nghiên cứu nhân học cũng có thể giúp đánh giá tác động của kinh tế thị trường đối với văn hóa Dao và đề xuất các biện pháp để giảm thiểu những tác động tiêu cực.

4.1. Phân Tích Mạng Lưới Sản Xuất Thảo Dược Thổ Cẩm

Nghiên cứu nhân học có thể được sử dụng để phân tích mạng lưới sản xuất và thương mại thảo dược và thổ cẩm của người Dao. Điều này có thể bao gồm việc xác định các nhà sản xuất, thương nhân và người tiêu dùng chính, và khám phá các mối quan hệ giữa họ. Nghiên cứu cũng có thể xem xét vai trò của tri thức bản địa người Dao trong quá trình sản xuất và thương mại, và cách tri thức bản địa người Dao này được truyền lại từ thế hệ này sang thế hệ khác. Cần tìm hiểu kỹ về nghề thủ công truyền thống người Dao.

4.2. Đánh Giá Tác Động Xã Hội Của Kinh Tế Thị Trường

Nghiên cứu nhân học có thể được sử dụng để đánh giá tác động xã hội của phát triển kinh tế thị trường đối với xã hội người Dao. Điều này có thể bao gồm việc xem xét các tác động đến đời sống kinh tế người Dao, xã hội người Dao và tín ngưỡng người Dao. Nghiên cứu cũng có thể xem xét các tác động đến sự bình đẳng giới và vai trò của phụ nữ Dao trong nền kinh tế. Quan tâm đến thế hệ trẻ người Dao để đánh giá về các tác động văn hóa.

V. Kết Luận Vốn Văn Hóa Động Lực Phát Triển Kinh Tế Sa Pa

Tóm lại, vốn văn hóa người Dao Sa Pa đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển kinh tế của cộng đồng. Bằng cách khai thác và bảo tồn di sản văn hóa của mình, người Dao có thể tạo ra thu nhập, cải thiện mức sống và duy trì bản sắc văn hóa Dao. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải quản lý phát triển kinh tế thị trường một cách bền vững để giảm thiểu những tác động tiêu cực đến môi trường và văn hóa. Cần có sự hợp tác giữa chính phủ, cộng đồng và khu vực tư nhân để đảm bảo rằng văn hóa người Dao Sa Pa được bảo tồn và phát huy cho các thế hệ tương lai. Chính sách phát triển vùng dân tộc thiểu số cũng đóng vai trò quan trọng.

5.1. Hướng Đến Phát Triển Bền Vững Với Văn Hóa Dao

Để hướng đến phát triển bền vững, điều quan trọng là phải tích hợp các yếu tố văn hóa vào các chiến lược phát triển kinh tế. Điều này có thể bao gồm việc hỗ trợ các doanh nghiệp địa phương bảo tồn di sản văn hóa, cung cấp đào tạo và giáo dục cho người Dao, và thúc đẩy du lịch cộng đồng người Dao một cách bền vững. Đồng thời phải có sự tham gia của cộng đồng trong quá trình ra quyết định để đảm bảo rằng tiếng nói của họ được lắng nghe.

5.2. Đề Xuất Chính Sách Hỗ Trợ Vốn Văn Hóa Người Dao

Chính phủ có thể đóng một vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ vốn văn hóa người Dao. Điều này có thể bao gồm việc cung cấp tài trợ cho các dự án bảo tồn văn hóa, thúc đẩy du lịch cộng đồng người Dao, và hỗ trợ nghề thủ công truyền thống người Dao. Chính phủ cũng có thể tạo ra các chính sách để bảo vệ bản sắc văn hóa Dao và đảm bảo rằng người Dao có thể tiếp cận các cơ hội kinh tế. Chính sách phát triển vùng dân tộc thiểu số cần được ưu tiên và thực hiện hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ Nhân học của nghiên cứu sinh Bùi Minh Hào với đề tài "Vốn văn hóa trong phát triển kinh tế thị trường của người Dao ở huyện Sa Pa, tỉnh Lào Cai" (chuyên ngành Nhân học, mã số 62 31 03 02) được thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2023, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Vương Xuân Tình và PGS.TS. Nguyễn Trường Giang.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Công cuộc Đổi mới năm 1986 đưa nền kinh tế Việt Nam bước vào "sự quá độ kép": chuyển sang chủ nghĩa xã hội và chuyển sang nền kinh tế thị trường hiện đại (theo thuật ngữ của Houtart, 2004). Kinh tế thị trường lan tỏa mạnh mẽ từ đô thị, đồng bằng lên khu vực miền núi. Trong bối cảnh các nguồn tài nguyên tự nhiên ngày càng cạn kiệt, văn hóa trở thành một nguồn vốn, vừa là động lực vừa là mục tiêu cho sự phát triển bền vững.

Người Dao ở miền núi phía Bắc cư trú ở vùng lưng chừng núi, giữ vai trò cầu nối giữa các cộng đồng ở thung lũng (Thái, Tày) và vùng núi cao (Hmông, Hà Nhì, Lô Lô). Những năm gần đây, kinh tế của người Dao ở Sa Pa có sự chuyển biến nhanh từ tự cung tự cấp sang kinh tế thị trường dựa trên nguồn vốn văn hóa đặc thù. Tuy nhiên, các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam chủ yếu tập trung vào văn hóa truyền thống, bản sắc tộc người hoặc quá trình chuyển đổi sinh kế chung. Vai trò của nguồn lực văn hóa trong phát triển kinh tế thị trường và cách thức người dân vận dụng nguồn vốn này vẫn là khoảng trống học thuật chưa được nghiên cứu thỏa đáng trong nhân học ở Việt Nam.

Mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu

Luận án xác định 4 mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Tìm hiểu sự hình thành nền kinh tế thị trường của người Dao ở huyện Sa Pa, tỉnh Lào Cai.
2. Xác định khái niệm vốn văn hóa và thực trạng vốn văn hóa của người Dao ở Sa Pa.
3. Phân tích vai trò của vốn văn hóa đối với sự phát triển kinh tế thị trường của người Dao.
4. Phân tích quá trình người Dao vận dụng vốn văn hóa vào phát triển kinh tế thị trường ở một số lĩnh vực cụ thể.

Tương ứng với các mục tiêu trên, luận án tập trung giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu:

1. Kinh tế thị trường của người Dao ở Sa Pa hình thành và phát triển như thế nào?
2. Vốn văn hóa của người Dao gồm những gì?
3. Vai trò của vốn văn hóa trong phát triển kinh tế thị trường của người Dao được thể hiện ra sao?
4. Người Dao đã vận dụng vốn văn hóa vào quá trình phát triển kinh tế thị trường trong một số lĩnh vực cụ thể như thế nào?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các hoạt động kinh tế thị trường của người Dao ở huyện Sa Pa và sự vận dụng vốn văn hóa vào các lĩnh vực: thương mại hương liệu, thương mại dược liệu, phát triển thị trường thổ cẩm và phát triển du lịch cộng đồng.
• Phạm vi không gian: Khảo sát tập trung tại nhóm Dao Đỏ ở xã Tả Phìn, huyện Sa Pa, tỉnh Lào Cai. Để có dữ liệu so sánh, tác giả khảo sát thêm các nhóm Dao Đỏ tại các xã Tả Van, Bản Khoang, Thanh Kim và Bản Phùng.
• Phạm vi thời gian: Tập trung vào các hoạt động kinh tế thị trường trong khoảng 3 thập kỷ trở lại đây (từ sau Đổi mới 1986, trọng tâm từ đầu những năm 1990 khi du lịch Sa Pa phục hồi và phát triển mạnh mẽ đến năm 2020).

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu của luận án được cấu trúc theo hai nhánh học giả quốc tế và học giả trong nước xoay quanh ba nhóm chủ đề: kinh tế thương mại miền núi Tây Bắc, hoạt động kinh tế của người Dao và lý thuyết vốn văn hóa.

                                  TỔNG QUAN TÀI LIỆU
   HỌC GIẢ NƯỚC NGOÀI                                           HỌC GIẢ TRONG NƯỚC
   - Khảo sát Pháp (1897-1904)                                  - Sử liệu & biên giới: Tạ Thị Tâm (2017),
   - Bonifacy (1904-1908), M. (Le Mans du Haut-Tonkin)            Bùi Xuân Đính (2011)
   - Michaud, Turner, Bonnin, Rousseau (2006-2022)              - Dân tộc học (1954-1985): Đặng Nghiêm Vạn,
     (Thương mại thảo quả, phản biện thuyết hiện đại hóa)         Bế Viết Đẳng, Nguyễn Văn Huy, Mạc Đường
   - Trương Hữu Tuấn (1998), Jacques Lemoine (1998)             - Chuyển đổi sinh kế & văn hóa: Vương Xuân Tình
   - Sowerwine (2008) (Kinh tế duy tình tại Ba Vì)                (2014-2020), Thomas Sikor et al. (2008)
   - Ngọc Thời Giai (2012) (Di sản Tả Phìn)                     - Kinh tế người Dao: Lý Hành Sơn (2016, 2019),
                                                                  Nguyễn Trường Giang (2011, 2015),
                                                                  Trần Hữu Sơn (2008-2017), Nguyễn Thị Hường (2012),
                                                                  Bùi Minh Hào (2008-2015), Lê Quốc Hồng (2019)

Các nghiên cứu của học giả nước ngoài

• Thương mại miền núi Tây Bắc: Các cuộc điều tra của người Pháp giai đoạn 1897–1898 và 1903–1904 ghi nhận mạng lưới giao thương qua đường thủy và đường mòn, trong đó thương nhân người Hoa đóng vai trò kết nối giữa Vân Nam, Quảng Tây và đồng bằng sông Hồng (Michaud & Turner, 2016). Các công trình của Turner & Michaud (2006, 2008, 2016), Michaud (2010), Turner, Bonnin & Michaud (2015), Turner, Derks & Rousseau (2022) nghiên cứu sinh kế tộc người Hmông và Dao vùng biên giới. Các tác giả này phân tích chuỗi thương mại thảo quả ("cây thuốc phiện mới"), khái niệm "quyết định sinh kế hàng ngày" (daily livelihood decisions), đồng thời phê phán thuyết hiện đại hóa thông qua "sự linh động" và "sức phản kháng" của cư dân bản địa. Tuyển tập Fragrant Frontier (2022) khẳng định sự tồn tại lâu đời của mạng lưới hương dược liệu xuyên quốc gia.
• Hoạt động kinh tế và văn hóa người Dao: A. Bonifacy (1904–1908) phân loại các ngành Dao theo phương ngữ Mun và Miên; Trương Hữu Tuấn (1998) nghiên cứu quá trình di cư từ Nam Trung Quốc; Jacques Lemoine (1998) bàn về biến đổi bản sắc văn hóa; Jenny Sowerwine (2008) đưa ra khái niệm "nền kinh tế thị trường duy tình" khi phân tích sinh kế trồng sắn của người Dao ở Ba Vì; Ngọc Thời Giai (2012) khảo sát di sản và sự chuyển đổi định hướng nghề nghiệp của thanh niên Dao ở Tả Phìn.

Các nghiên cứu của học giả trong nước

• Kinh tế hàng hóa miền núi: Tạ Thị Tâm (2017) phân tích mạng lưới buôn bán vùng biên giới thời phong kiến; các công trình phân loại tộc người giai đoạn 1954–1985 của Đặng Nghiêm Vạn, Nguyễn Văn Huy, Bế Viết Đẳng, Mạc Đường (1959), Bàn Tài Đoàn (1962), Trần Quốc Vượng (1963), Phan Hữu Dật & Hoàng Hoa Toàn (1971); công trình tổng hợp Người Dao ở Việt Nam (Bế Viết Đẳng et al., 1971).
• Chuyển đổi kinh tế - xã hội sau Đổi mới: Nguyễn Văn Chính & Hoàng Lương (2003) phân tích chính sách và thực trạng phát triển; Thomas Sikor, Jenny Sowerwine, Jeff Romm & Nghiêm Phương Tuyến (2008) phân tích chuyển đổi sinh kế vùng cao; Vương Xuân Tình et al. (2014, 2015, 2016, 2019, 2020) nghiên cứu văn hóa trong phát triển bền vững biên giới, chính sách dân tộc và lý thuyết mạng lưới xã hội; Bùi Xuân Đính (2011) khảo sát thương mại nông sản qua biên giới.
• Kinh tế người Dao ở Sa Pa và Lào Cai: Lý Hành Sơn (2016, 2019) tổng thuật 473 công trình về người Dao và hệ thống hóa các hình thức kinh tế; Nguyễn Trường Giang (2011, 2015) nghiên cứu tri thức bản địa canh tác ruộng bậc thang; Trần Hữu Sơn (2008, 2014, 2017) phân tích biến đổi môi trường và văn hóa dưới tác động của thị trường; Nguyễn Thị Hường (2012) phân tích hoạt động du lịch cộng đồng tại Tả Phìn; Bùi Minh Hào (2008, 2015a,b,c) mô tả bước đầu sự chuyển đổi kinh tế ở Tả Phìn; Lê Quốc Hồng (2019) đánh giá tính bền vững sinh kế du lịch.

Khoảng trống luận án giải quyết

Phần lớn các nghiên cứu đã công bố chỉ dừng lại ở mức mô tả thực trạng kinh tế hoặc tiếp cận dưới góc độ sinh kế chung. Luận án của Bùi Minh Hào trực tiếp giải quyết khoảng trống: Làm rõ cơ chế chuyển hóa và vai trò của nguồn lực văn hóa (vốn văn hóa cá nhân, cộng đồng, thể chế và mạng lưới xã hội) đối với sự tham gia thị trường của người Dao ở Sa Pa trong các chuỗi ngành hàng cụ thể.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết về vốn văn hóa

Khái niệm vốn văn hóa (Cultural Capital) xuất phát từ Pierre Bourdieu (1986), gồm ba trạng thái:

• Trạng thái thể hiện (Embodied state): Các tri thức, kỹ năng, thói quen gắn liền với tâm trí và cơ thể của chủ thể con người.
• Trạng thái khách quan (Objectified state): Các sản phẩm vật chất, sách vở, công cụ, công trình, dấu tích văn hóa.
• Trạng thái thể chế (Institutionalized state): Sự thừa nhận chính thức thông qua văn bằng, chứng chỉ, khuôn mẫu, quy chế xã hội.

Luận án tiếp thu sự phát triển lý thuyết của David Throsby (1999 - xem vốn văn hóa là nguồn vốn thứ tư bên cạnh vốn tự nhiên, vật chất, nhân lực), Robert Putnam (1993, 2000) và Francis Fukuyama (2001 - nhấn mạnh vốn xã hội tập thể và niềm tin), cùng các quan điểm của Hà Hữu Nga (2022) và Nguyễn Văn Chính (2022) về việc bổ sung chiều kích cộng đồng trong văn hóa phương Đông.

Tác giả đưa ra định nghĩa làm việc: Vốn văn hóa là các nguồn lực vật thể và phi vật thể, gắn liền với cá nhân hoặc cộng đồng, có thể luân chuyển và tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào các quá trình kinh tế để tạo ra lợi nhuận cho con người.

Thành tố vốn văn hóa	Nội hàm và biểu hiện trong nghiên cứu
Vốn văn hóa cá nhân	Kỹ năng, kinh nghiệm, tri thức chuyên môn, thói quen, năng lực giao tiếp, bằng cấp và khả năng sáng tạo của từng cá nhân người Dao.
Vốn văn hóa cộng đồng	Tri thức bản địa (thuốc nam, canh tác), nghề thủ công truyền thống, phong tục tập quán, lễ hội, cảnh quan làng bản và bản sắc tộc người.
Vốn văn hóa thể chế	Các quy định, chính sách của Nhà nước, quy ước thôn bản, chứng nhận chất lượng, bảo hộ nhãn hiệu và quy chế hiệp hội.
Mạng lưới xã hội	Tập hợp các mối quan hệ tương tác (dòng họ, xóm giềng, thương lái, doanh nghiệp lữ hành, nhà khoa học) kết nối các tác nhân kinh tế.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính của nhân học và dân tộc học, kế thừa chuỗi điền dã từ năm 2008 đến 2020:

• Giai đoạn 1 (2008): Nghiên cứu kinh tế truyền thống và bước đầu chuyển đổi kinh tế tại Tả Phìn (khóa luận cử nhân).
• Giai đoạn 2 (2013–2015): Ba đợt điền dã (tháng 11-12/2013, tháng 6-7/2014, tháng 4/2015) về thị trường nông nghiệp, thủ công nghiệp và dịch vụ (luận văn thạc sĩ).
• Giai đoạn 3 (2016–2020): Bốn đợt điền dã phục vụ luận án tiến sĩ (tháng 3/2016, tháng 9-10/2017, tháng 3-4/2018, tháng 10/2020).

Nhóm đối tượng thu thập dữ liệu	Số lượng phỏng vấn sâu (Tổng: 63)	Nội dung / Mục tiêu thu thập
Hộ làm du lịch cộng đồng	15 cuộc	Vận hành homestay, đón khách, huy động vốn, dịch vụ
Người sản xuất, buôn bán thổ cẩm	14 cuộc	Kỹ thuật dệt thêu, thu mua sợi, bán hàng rong, giá cả
Người sản xuất, kinh doanh thuốc tắm	13 cuộc	Thu hái thảo dược, chế biến bài thuốc, liên kết công ty
Người trồng và buôn bán thảo quả	11 cuộc	Canh tác dưới tán rừng, sấy lò, bán cho thương lái
Cán bộ công ty lữ hành	03 cuộc	Thiết kế tour, đưa đón khách về bản, phân chia lợi ích
Khách du lịch	04 cuộc	Đánh giá trải nghiệm dịch vụ, văn hóa bản địa
Cán bộ quản lý địa phương	03 cuộc	Quy hoạch phát triển kinh tế, chính sách quản lý

Bên cạnh 63 cuộc phỏng vấn sâu, tác giả đã tiến hành 11 cuộc thảo luận nhóm (mỗi nhóm 6–8 người):

• 03 cuộc (tháng 3/2016): Nội dung về hoạt động du lịch cộng đồng.
• 03 cuộc (tháng 10/2017): Nội dung về sản xuất và thương mại thổ cẩm.
• 02 cuộc (tháng 3/2018): Nội dung về chuỗi sản xuất và tiêu thụ thảo quả.
• 03 cuộc (giai đoạn sau): Các nội dung bổ trợ về thể chế và mạng lưới liên kết.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu, cơ sở lý thuyết, phương pháp nghiên cứu và khái quát về người Dao ở Sa Pa với kinh tế thị trường

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở học thuật, phương pháp luận và phác họa bối cảnh địa bàn nghiên cứu:

• Đặc điểm dân cư và kinh tế xã hội: Phân tích cơ cấu dân tộc huyện Sa Pa năm 2019 và cấu trúc phân bố dân cư theo tộc người tại các thôn bản thuộc xã Tả Phìn. Khảo sát hoạt động kinh doanh thương mại, dịch vụ tại khu vực trung tâm xã Tả Phìn năm 2018 cho thấy sự chuyển dịch cơ cấu ngành nghề rõ nét.
• Tiến trình lịch sử kinh tế: Người Dao ở Sa Pa đã tham gia kinh tế hàng hóa từ sớm thông qua trao đổi lâm thổ sản. Giai đoạn hợp tác xã (cuối thập niên 1950 đến trước 1986) do Nhà nước quản lý tập trung đóng vai trò như một "vết cắt" làm gián đoạn các mạng lưới thương mại tư nhân. Sau năm 1986, đặc biệt từ khi du lịch Sa Pa mở cửa trở lại vào đầu thập niên 1990, kinh tế thị trường tại địa phương phục hồi và phát triển mạnh mẽ.
• Xác lập khung phân tích: Luận án tích hợp 4 thành tố (vốn cá nhân, vốn cộng đồng, vốn thể chế và mạng lưới xã hội) làm công cụ phân tích xuyên suốt cho các ngành hàng ở các chương thực nghiệm.

Chương 2: Vốn văn hóa trong phát triển thị trường hương liệu và dược liệu

Chương 2 tập trung phân tích hai chuỗi ngành hàng cốt lõi dựa trên tri thức sinh thái và y học dân gian:

                  CHUỖI GIÁ TRỊ HƯƠNG LIỆU VÀ DƯỢC LIỆU
THỊ TRƯỜNG THẢO QUẢ (HƯƠNG LIỆU)                 THỊ TRƯỜNG THUỐC TẮM (DƯỢC LIỆU)
- Vốn cộng đồng: Tri thức canh tác rừng          - Vốn cộng đồng: Tri thức thuốc nam gia truyền
- Vốn cá nhân: Kỹ thuật sấy lò, gom hàng         - Vốn thể chế: Tiêu chuẩn hóa, thành lập SAPANAPRO
- Mạng lưới: Thương lái địa phương - Trung Quốc   - Mạng lưới: Hộ gia đình - Doanh nghiệp - Du khách
- Biến động: Giá cả 2015-2020                    - Hiệu quả: Tăng thu nhập hộ, doanh thu 5 năm

• Thị trường hương liệu (Thảo quả):
  • Cây thảo quả gắn chặt với đời sống kinh tế của người Dao Đỏ. Luận án phân tích tri thức bản địa trong việc chọn giống, chăm sóc dưới tán rừng tự nhiên và kỹ thuật sấy khô tại lò sấy truyền thống.
  • Phân tích chuỗi hàng hóa thảo quả và mạng lưới phân phối từ người trồng -> thương lái người Dao/Kinh địa phương -> thương nhân thu mua lớn -> xuất khẩu sang thị trường Trung Quốc.
  • Cập nhật số liệu biến động giá cả thảo quả tại Sa Pa trong giai đoạn 2015–2020.
• Thị trường dược liệu (Thuốc tắm và các cây thuốc khác):
  • Tri thức dân gian về y học cổ truyền (bài thuốc tắm gồm hàng chục loại thảo dược thu hái từ rừng tự nhiên) là nguồn vốn ban đầu để người Dao thương mại hóa sản phẩm.
  • Phân tích chuỗi hàng hóa thuốc tắm: cấu trúc chi phí, định giá và tỷ suất lợi nhuận ở từng mắt xích (hộ thu hái, hộ nấu nước tắm dịch vụ, cơ sở đóng gói cao/nước thuốc).
  • Khảo sát trường hợp Công ty Cổ phần Kinh doanh Sản phẩm Bản địa Sa Pa (SAPANAPRO) – một mô hình thể chế hóa tri thức bản địa thành hàng hóa được cấp chứng nhận khoa học và nhãn hiệu, với số liệu doanh thu cụ thể trong 5 năm liên tiếp.
  • Thống kê thu nhập thực tế của hộ gia đình sản xuất dược liệu tại xã Tả Phìn năm 2019 và tỷ lệ tham gia của cộng đồng vào thương mại thuốc tắm.

Chương 3: Vốn văn hóa trong phát triển thị trường thổ cẩm và du lịch cộng đồng

Chương 3 khảo sát sự vận dụng vốn văn hóa trong sản xuất thủ công mỹ nghệ và dịch vụ du lịch:

• Thị trường thổ cẩm:
  • Quy trình sản xuất thổ cẩm truyền thống (trồng lanh, dệt vải, nhuộm chàm, thêu hoa văn sáp ong) phản ánh bản sắc thẩm mỹ của người Dao Đỏ.
  • Sự chuyển đổi từ sản phẩm phục vụ nghi lễ/gia đình sang hàng hóa lưu niệm phục vụ khách du lịch. Phân tích mạng lưới thu mua nguyên liệu, mạng lưới phân phối bán lẻ tại chỗ và bán hàng rong.
  • Thống kê số liệu về mức thu nhập thực tế của phụ nữ người Dao bán hàng rong thổ cẩm tại Tả Phìn và Sa Pa, chỉ ra sự tác động qua lại giữa bảo tồn bản sắc và tính cạnh tranh giá cả trên thị trường.
• Phát triển du lịch cộng đồng:
  • Vốn văn hóa cộng đồng (kiến trúc nhà gỗ, phong tục lễ Cấp sắc, ẩm thực, dân ca) tạo ra sức hấp dẫn cốt lõi đối với du khách trong và ngoài nước.
  • Vốn văn hóa cá nhân (khả năng ngoại ngữ tự học tiếng Anh/Pháp, kỹ năng phục vụ, sự nhạy bén kinh doanh) quyết định sự phân hóa thu nhập giữa các chủ hộ homestay.
  • Vốn văn hóa thể chế (các dự án hỗ trợ phát triển của Nhà nước và tổ chức phi chính phủ, quy chế làng du lịch) đóng vai trò định hình khung pháp lý và kỹ thuật vận hành.
  • Mạng lưới xã hội: Phân tích các kênh tiếp cận thông tin du lịch của hộ gia đình, cách thức huy động vốn đầu tư ban đầu và mức độ liên kết giữa hộ dân với các công ty lữ hành tại Hà Nội và Sa Pa.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt học thuật và lý luận

1. Mở rộng khung phân tích vốn văn hóa: Luận án điều chỉnh khung lý thuyết vốn văn hóa của Pierre Bourdieu vốn xây dựng trên bối cảnh cá nhân hóa phương Tây, bổ sung thành tố "Vốn văn hóa cộng đồng" và tích hợp với "Mạng lưới xã hội" để tạo thành mô hình 4 thành tố phù hợp với thực tiễn các tộc người thiểu số phương Đông.
2. Làm rõ cơ chế vận hành của kinh tế tộc người: Cung cấp luận cứ khoa học giải thích cơ chế chuyển hóa giữa các dạng vốn (từ vốn văn hóa và vốn xã hội sang vốn kinh tế), làm rõ nguyên nhân thành công hoặc hạn chế của người dân khi tham gia các chuỗi giá trị thị trường.

Đóng góp mới về mặt thực tiễn

1. Hệ thống hóa bức tranh kinh tế thị trường của người Dao Sa Pa: Phản ánh đầy đủ 4 lĩnh vực kinh tế mũi nhọn (thảo quả, dược liệu thuốc tắm, thổ cẩm, du lịch cộng đồng) với chuỗi số liệu định tính và định lượng tin cậy thu thập qua nhiều năm điền dã.
2. Cung cấp cơ sở cho hoạch định chính sách: Đưa ra các cứ liệu thực tế chứng minh vai trò của việc thể chế hóa tri thức bản địa (như mô hình SAPANAPRO), khẳng định chính sách phát triển miền núi cần dựa trên việc bảo tồn và tôn trọng bản sắc văn hóa tộc người thay vì áp đặt mô hình thuần túy kinh tế.

Kiến nghị và giải pháp của tác giả

• Cần có cơ chế pháp lý bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đối với các tri thức dân gian và bài thuốc cổ truyền của đồng bào dân tộc thiểu số.
• Hỗ trợ xây dựng các chuỗi liên kết bền vững giữa nông dân - doanh nghiệp bản địa - công ty lữ hành nhằm giảm bớt sự phụ thuộc vào thương lái trung gian.
• Nâng cao năng lực quản trị du lịch và vốn văn hóa cá nhân cho người dân bản địa thông qua đào tạo kỹ năng thực hành, ngoại ngữ và quản lý tài chính.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế được ghi nhận: Do giới hạn về nguồn lực và thời gian điền dã, địa bàn khảo sát chuyên sâu của luận án chủ yếu tập trung tại huyện Sa Pa (trọng tâm là xã Tả Phìn) và nhóm Dao Đỏ, chưa thể mở rộng khảo sát so sánh trên quy mô tất cả các ngành Dao khác (như Dao Quần Chẹt, Dao Tiền, Dao Áo Dài) trên địa bàn toàn tỉnh Lào Cai và khu vực miền núi phía Bắc.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng nghiên cứu so sánh liên tộc người (giữa người Dao và người Hmông, người Tày) trong việc sử dụng vốn văn hóa để phát triển kinh tế thị trường.
  • Nghiên cứu sâu hơn về tác động dài hạn của công nghệ số và thương mại điện tử đối với việc tiêu thụ các sản phẩm văn hóa bản địa của người Dao.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên và giảng viên: Luận án là tài liệu tham khảo chuyên khảo thuộc các chuyên ngành Nhân học, Dân tộc học, Xã hội học, Kinh tế học phát triển và Du lịch học. Khung phân tích 4 thành tố vốn văn hóa và hệ thống phương pháp điền dã dân tộc học là tài liệu hữu ích cho việc thiết kế các nghiên cứu thực địa.
• Đối với cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ thực tiễn cho Ban Dân tộc, Sở Nông nghiệp & Phát triển nông thôn, Sở Văn hóa - Thể thao & Du lịch tỉnh Lào Cai và các tổ chức phi chính phủ (NGOs) trong việc xây dựng dự án sinh kế bền vững, chương trình OCOP và phát triển du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa "vốn văn hóa" như thế nào để phù hợp với nghiên cứu người Dao ở Sa Pa?

Luận án định nghĩa vốn văn hóa là các nguồn lực vật thể và phi vật thể gắn liền với cá nhân hoặc cộng đồng, có khả năng luân chuyển và tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào các quá trình kinh tế nhằm tạo ra lợi nhuận. Khác với Pierre Bourdieu (vốn nhấn mạnh tính cá nhân), tác giả mở rộng thành khung phân tích 4 thành tố: vốn văn hóa cá nhân, vốn văn hóa cộng đồng, vốn văn hóa thể chế và mạng lưới xã hội nhằm thích ứng với tính cố kết cộng đồng của người Dao.

2. Vì sao tác giả gọi giai đoạn hợp tác xã là một "vết cắt" trong lịch sử kinh tế người Dao?

Trước thời kỳ hợp tác xã, người Dao ở miền núi đã tham gia các mạng lưới kinh tế hàng hóa sơ khai thông qua buôn bán lâm thổ sản với người Kinh và thương nhân người Hoa. Cuối thập niên 1950 đến trước 1986, mô hình hợp tác xã quản lý khép kín từ sản xuất, thu mua đến phân phối, làm tê liệt các luồng trao đổi hàng hóa tự do ngoài luồng nhà nước. Do đó, tác giả xem hợp tác xã như một "vết cắt" tạm thời hạn chế sự phát triển kinh tế hàng hóa tự nhiên của cộng đồng.

3. Quy mô dữ liệu điền dã thực tế của luận án được thực hiện như thế nào?

Dữ liệu của luận án được thu thập qua quá trình nghiên cứu kéo dài từ 2008 đến 2020. Riêng giai đoạn làm luận án tiến sĩ (2016–2020) có 4 đợt điền dã chính, thực hiện 63 cuộc phỏng vấn sâu (gồm 15 hộ làm du lịch, 14 người làm thổ cẩm, 13 người làm thuốc tắm, 11 người trồng/buôn thảo quả, 3 cán bộ lữ hành, 4 du khách, 3 cán bộ địa phương) và 11 cuộc thảo luận nhóm (mỗi nhóm 6–8 người).

4. Công ty SAPANAPRO được phân tích như thế nào trong luận án?

SAPANAPRO (Công ty Cổ phần Kinh doanh Sản phẩm Bản địa Sa Pa) được tác giả phân tích như một điển hình của việc chuyển hóa vốn văn hóa cộng đồng (bài thuốc tắm truyền thống) kết hợp với vốn thể chế (nghiên cứu khoa học của Trường Đại học Dược Hà Nội, đăng ký nhãn hiệu, kiểm định chất lượng) và mạng lưới xã hội để tạo ra chuỗi giá trị hàng hóa có thương hiệu, mang lại doanh thu ổn định và sinh kế cho người Dao Tả Phìn.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Bùi Minh Hào là công trình nghiên cứu nhân học chuyên sâu về mối quan hệ giữa vốn văn hóa và kinh tế thị trường tại vùng dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc. Bằng nguồn dữ liệu điền dã phong phú qua 63 cuộc phỏng vấn sâu và 11 cuộc thảo luận nhóm, tác giả đã làm rõ cách thức người Dao Đỏ ở Sa Pa chuyển hóa tri thức dân gian, nghề truyền thống và cảnh quan làng bản thành các nguồn lực phát triển trong 4 lĩnh vực mũi nhọn gồm thảo quả, thuốc tắm, thổ cẩm và du lịch cộng đồng. Công trình có đóng góp lý luận quan trọng khi mở rộng khung phân tích vốn văn hóa của Bourdieu sang mô hình 4 trụ cột thích ứng với văn hóa cộng đồng phương Đông, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học giá trị cho các chính sách phát triển sinh kế bền vững gắn liền với bảo tồn bản sắc văn hóa tộc người.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề bản sắc văn hóa, cá tính con ngƣời làm cơ sở cho sự phân tích về phát triển kinh tế trong bối cảnh hiện đại hóa, thị trƣờng hóa ở miền núi. Điều đó mở ra những hƣớng nghiên cứu thú vị cho các nhà nghiên cứu đi sau. Càng ngày, những nghiên cứu theo hƣớng này đƣợc nhiều ngƣời quan tâm hơn. Các nghiên cứu về hoạt động kinh tế của người Dao Là một tộc ngƣời xuyên quốc gia nên ngƣời Dao cũng đƣợc nhiều học giả nƣớc ngoài quan tâm.

Trong tài liệu ghi chép về hai cuộc khảo sát kinh tế các tộc ngƣời ở Tây Bắc của ngƣời Pháp vào những năm 1897-1898 và 1903- 1904 cũng có đề cập đến hoạt động kinh tế hàng hóa của ngƣời Dao (với tên gọi là Mán): “Ngƣời Trung Quốc buôn bán với ngƣời Mán và ngƣời Mèo, chủ yếu mua bông của họ, và bán lại đồ sắt, nồi gang dẻo, thuốc phiện, thuốc lá, trà, một số lụa, diêm và đồ trang sức” [Michaud, Turner, 2016, pp. Sau đó, ngƣời Pháp tiếp tục có những nghiên cứu chuyên sâu về ngƣời Dao ở miền núi phía Bắc. Tiêu biểu nhất phải kể đến một loạt các khảo cứu của A. Bonifacy công bố trên “Dân tộc Đông Dƣơng”, “Tạp chí Đông Dƣơng” hay 17 “Tạp chí Viện Viễn Đông bác cổ” từ 1904 đến 1908 nhƣ “Giản chí về ngƣời Mán Quần Cộc”, “Giản chí về Mán Quần Trắng”, “Mán Chàm hoặc Lam Điền”, “Mán Tiểu Bản hay Đeo Tiền” “Mán Đại Bản hoặc Mán Sừng”… Theo Lý Hành Sơn [2016, tr.

289-290], “Các ấn phẩm này mô tả về nhà cửa, trang phục, văn học… và đề cập các nhóm Dao theo hai phƣơng ngữ: các nhóm gọi từ “ngƣời” là “Mun” có Mán Quần Trắng, Mán Lam Điền, Mán Quần Cộc; những nhóm gọi từ “ngƣời” là “Miên” có Mán Tiền, Mán Đại Bản…”. Ngoài ra còn phải kể đến cuốn sách “Le Mans du Haut-Tonkin” của M. Những nghiên cứu của các tác giả ngƣời Pháp tập trung vào các đặc trƣng văn hóa là chủ yếu, có đề cập đến sinh hoạt kinh tế nhƣng chƣa nói đến sự trao đổi hàng hóa của ngƣời Dao ở thời điểm đó. Họ cũng nhập nhóm Pà Thẻn, Cao Lan vào trong tộc ngƣời Dao [Lý Hành Sơn, 2016, tr.

Trong giai đoạn từ 1945 đến 1986, có rất ít các học giả nƣớc ngoài nghiên cứu về ngƣời Dao. Phải đến những năm 1990, một số nghiên cứu về ngƣời Dao mới bắt đầu xuất hiện trở lại. Một số nghiên cứu về ngƣời Dao đƣợc công bố rộng rãi hơn. Học giả ngƣời Trung Quốc Trƣơng Hữu Tuấn [1998] đã sử dụng các nguồn tƣ liệu lƣu trữ cũng nhƣ khảo sát các cộng đồng ngƣời Dao ở Nam Trung Quốc để phân tích nguồn gốc và quá trình di cƣ của ngƣời Dao sang Việt Nam đã gợi mở thêm những nguồn tài liệu mới liên quan đến cộng đồng này.

Nhà nghiên cứu ngƣời Pháp Jacques Lemoine [1998] lại khái quát về bản sắc văn hóa ngƣời Dao ở Việt Nam và sự biến đổi của nó trong quá trình hiện đại hóa đất nƣớc. Trong đó tác giả có đề cập đến mối quan hệ giữa văn hóa và sự phát triển kinh tế thông qua quá trình hiện đại hóa, toàn cầu hóa đang diễn ra mạnh mẽ. Nghiên cứu của các tác giả này là sự bổ sung thêm một số tƣ liệu mới cũng nhƣ các quan điểm nghiên cứu mới. Mặt khác, những nghiên cứu này, ở góc độ nào đó còn khá hạn chế về thực tiễn ở Việt 18 Nam cũng nhƣ bối cảnh lịch sử cụ thể gắn với những biến chuyển của đất nƣớc hay ở địa phƣơng có ngƣời Dao sinh sống.