Vốn Văn Hóa Trong Phát Triển Kinh Tế Thị Trường Của Người Dao Ở Huyện Sa Pa, Tỉnh Lào Cai

Khám phá vai trò vốn văn hóa người Dao ở Sa Pa trong phát triển kinh tế thị trường. Nghiên cứu nhân học về Lào Cai, du lịch cộng đồng, thổ cẩm, dược liệu.

• Tác giả: Bùi Minh Hào
• Người hướng dẫn: Vương Xuân Tình
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Xã Hội Và Nhân Văn
• Chuyên ngành: Nhân học
• Đề tài: Vốn Văn Hóa Trong Phát Triển Kinh Tế Thị Trường Của Người Dao Ở Huyện Sa Pa, Tỉnh Lào Cai
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ KHÁI QUÁT VỀ NGƯỜI DAO Ở SA PA VỚI KINH TẾ THỊ TRƯỜNG
• 1.1. Tổng quan tài liệu nghiên cứu
• 1.2. Nghiên cứu của các học giả nước ngoài
• 1.3. Nghiên cứu của các học giả trong nước
• 1.4. Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
• 1.5. Khái niệm vốn văn hóa
• 1.6. Khung phân tích vốn văn hoá
• 1.7. Phương pháp nghiên cứu
• 1.8. Khái quát về người Dao ở Sa Pa với kinh tế thị trường
• 1.9. Người Dao ở huyện Sa Pa và ở xã Tả Phìn
• 1.10. Vốn văn hóa của người Dao ở huyện Sa Pa
• 1.11. Quá trình phát triển từ kinh tế hàng hóa đến kinh tế thị trường của người Dao ở huyện Sa Pa
• 1.12. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: VỐN VĂN HÓA TRONG PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG HƯƠNG LIỆU VÀ DƯỢC LIỆU
• 2.1. Sản xuất hương liệu và dược liệu của người Dao ở Sa Pa
• 2.2. Vốn văn hoá trong phát triển thị trường hương liệu
• 2.3. Thị trường thảo quả thế giới
• 2.4. Cây thảo quả trong đời sống của người Dao
• 2.5. Tri thức và mạng lưới sản xuất thảo quả
• 2.6. Mạng lưới thương mại thảo quả
• 2.7. Vốn văn hoá trong phát triển thị trường dược liệu
• 2.8. Tri thức dân gian về y học: nguồn lực cơ bản ban đầu để người Dao phát triển thị trường dược liệu
• 2.9. Mạng lưới thương mại thuốc tắm
• 2.10. Mạng lưới thương mại các dược liệu khác
• 2.11. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: VỐN VĂN HÓA TRONG PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG THỔ CẨM VÀ DU LỊCH CỘNG ĐỒNG
• 3.1. Vốn văn hoá trong phát triển thị trường thổ cẩm
• 3.2. Sản xuất thổ cẩm trong đời sống người Dao
• 3.3. Mạng lưới sản xuất thổ cẩm
• 3.4. Mạng lưới buôn bán thổ cẩm
• 3.5. Giá cả thổ cẩm
• 3.6. Bản sắc và thị trường
• 3.7. Vốn văn hoá trong phát triển du lịch cộng đồng
• 3.8. Du lịch cộng đồng của người Dao ở Sa Pa
• 3.9. Vốn văn hoá cộng đồng: tiềm năng để phát triển du lịch cộng đồng
• 3.10. Vốn văn hoá cá nhân: cơ sở để phát triển du lịch cộng đồng
• 3.11. Vốn văn hóa thể chế: động lực quan trọng để phát triển du lịch
• 3.12. Mạng lưới xã hội: sự chi phối tính hiệu quả của du lịch cộng đồng
• 3.13. Tiểu kết chương 3
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ
• LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới Thiệu Vốn Văn Hóa Dao Sa Pa Nghiên Cứu Nhân Học

Bài viết này đi sâu vào vốn văn hóa người Dao Sa Pa và vai trò của nó trong bối cảnh phát triển kinh tế thị trường. Chúng ta sẽ khám phá các khía cạnh của nghiên cứu nhân học liên quan đến bản sắc văn hóa Dao, lễ hội người Dao Sa Pa, và nghề thủ công truyền thống người Dao. Luận án tiến sĩ của Bùi Minh Hào (2023) nhấn mạnh tầm quan trọng của văn hóa như một nguồn lực then chốt cho sự phát triển kinh tế, đặc biệt khi các nguồn tài nguyên khác ngày càng cạn kiệt. Nghiên cứu này nhằm mục đích làm sáng tỏ cách người Dao vận dụng tri thức bản địa người Dao và phong tục tập quán người Dao để thích ứng và thịnh vượng trong nền kinh tế hiện đại. Nghiên cứu này cũng đề xuất các giải pháp để bảo tồn và phát huy văn hóa người Dao Sa Pa trong bối cảnh kinh tế thị trường, đảm bảo rằng sự phát triển kinh tế không làm xói mòn di sản văn hóa của họ. Các hoạt động kinh tế bao gồm các yếu tố văn hóa, vì vậy, văn hóa là động lực và cũng là mục tiêu của phát triển kinh tế.

1.1. Tổng Quan Về Vốn Văn Hóa Người Dao Tại Sa Pa

Vốn văn hóa của người Dao ở Sa Pa bao gồm một loạt các yếu tố hữu hình và vô hình, từ trang phục người Dao và nhà ở truyền thống người Dao đến âm nhạc dân gian người Dao, ngôn ngữ Dao và tín ngưỡng người Dao. Du lịch cộng đồng người Dao nổi lên như một phương tiện để bảo tồn và quảng bá những yếu tố này, đồng thời mang lại thu nhập cho cộng đồng. Nghiên cứu này sẽ khám phá cách các yếu tố này được khai thác và thương mại hóa trong nền kinh tế thị trường, và những thách thức liên quan đến việc cân bằng giữa bảo tồn và lợi nhuận. Theo Vương Xuân Tình và Trần Minh Hằng (2019), các dự án và chính sách phát triển sẽ thất bại nếu không tính đến chiều kích văn hóa, có ảnh hưởng đến chiến lược, chính sách và chương trình với mục tiêu phát triển kinh tế, xã hội, bền vững môi trường, thân thiện, hòa bình và an ninh. Văn hóa bao gồm cả định hướng và đảm bảo cho phát triển bền vững.

1.2. Mục Tiêu Nghiên Cứu Và Câu Hỏi Đặt Ra

Mục tiêu chính của nghiên cứu này là tìm hiểu sự hình thành của nền kinh tế thị trường của người Dao ở Sa Pa, xác định khái niệm vốn văn hóa, phân tích vai trò của vốn văn hóa với sự phát triển kinh tế thị trường của người Dao và phân tích quá trình người Dao vận dụng vốn văn hóa vào phát triển kinh tế thị trường ở một số lĩnh vực cụ thể. Để đạt được mục tiêu này, nghiên cứu này sẽ trả lời các câu hỏi quan trọng: Kinh tế thị trường của người Dao ở Sa Pa hình thành và phát triển như thế nào? Vốn văn hóa của người Dao gồm những gì? Vai trò của vốn văn hóa trong phát triển kinh tế thị trường của người Dao? Người Dao đã vận dụng vốn văn hóa vào quá trình phát triển kinh tế thị trường trong một số lĩnh vực cụ thể như thế nào?

II. Vấn Đề Ảnh Hưởng Kinh Tế Thị Trường Văn Hóa Dao Sa Pa

Sự thâm nhập của phát triển kinh tế thị trường vào xã hội người Dao mang đến cả cơ hội và thách thức. Một mặt, nó tạo ra thu nhập và cải thiện mức sống thông qua du lịch cộng đồng người Dao và buôn bán các sản phẩm như thảo dược và thổ cẩm. Mặt khác, nó có thể dẫn đến sự xói mòn bản sắc văn hóa Dao, đặc biệt là trong thế hệ trẻ. Sự thương mại hóa lễ hội người Dao Sa Pa và nghề thủ công truyền thống người Dao có thể làm suy yếu ý nghĩa văn hóa của chúng nếu không được quản lý cẩn thận. Cần có sự cân bằng giữa việc khai thác văn hóa người Dao Sa Pa cho mục đích kinh tế và bảo tồn tính xác thực của nó. Nghiên cứu này sẽ xem xét các tác động tích cực và tiêu cực của kinh tế thị trường đối với văn hóa Dao, và đề xuất các chiến lược để giảm thiểu những tác động tiêu cực.

2.1. Những Thách Thức Trong Bảo Tồn Bản Sắc Văn Hóa Dao

Một trong những thách thức lớn nhất là làm thế nào để bảo tồn bản sắc văn hóa Dao trong bối cảnh toàn cầu hóa và hiện đại hóa. Thế hệ trẻ người Dao có thể bị thu hút bởi lối sống và giá trị phương Tây, dẫn đến sự mất mát của ngôn ngữ Dao và phong tục tập quán người Dao. Sự di cư của người Dao từ nông thôn ra thành thị để tìm kiếm cơ hội kinh tế cũng có thể làm suy yếu văn hóa người Dao Sa Pa. Cần có các biện pháp để thúc đẩy và bảo tồn tri thức bản địa người Dao và truyền lại cho các thế hệ tương lai. Những biện pháp này có thể bao gồm việc đưa văn hóa Dao vào chương trình giáo dục địa phương, hỗ trợ các nghệ nhân địa phương và tổ chức các sự kiện văn hóa để nâng cao nhận thức về văn hóa Dao.

2.2. Ảnh Hưởng Của Du Lịch Đến Văn Hóa Và Đời Sống Người Dao

Ảnh hưởng của du lịch đến văn hóa Dao là một vấn đề phức tạp. Du lịch có thể tạo ra thu nhập và cơ hội việc làm cho người Dao, nhưng nó cũng có thể dẫn đến sự thương mại hóa văn hóa và sự thay đổi đời sống kinh tế người Dao. Việc bảo tồn tính xác thực của văn hóa người Dao Sa Pa trong bối cảnh du lịch là rất quan trọng. Du khách cần được giáo dục về văn hóa Dao và tôn trọng phong tục tập quán người Dao. Các tour du lịch cộng đồng nên được quản lý một cách bền vững để đảm bảo rằng lợi ích kinh tế được chia sẻ công bằng với cộng đồng và môi trường được bảo vệ.

III. Giải Pháp Phát Triển Du Lịch Cộng Đồng Bền Vững Người Dao

Du lịch cộng đồng người Dao có thể là một công cụ mạnh mẽ để bảo tồn văn hóa người Dao Sa Pa và thúc đẩy phát triển bền vững. Bằng cách cho phép du khách trải nghiệm văn hóa người Dao Sa Pa một cách trực tiếp và hỗ trợ các doanh nghiệp địa phương, du lịch cộng đồng có thể tạo ra lợi ích kinh tế cho cộng đồng đồng thời bảo tồn di sản văn hóa của họ. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải đảm bảo rằng du lịch cộng đồng được quản lý một cách bền vững để giảm thiểu những tác động tiêu cực đến môi trường và văn hóa. Nghiên cứu này sẽ khám phá các mô hình du lịch cộng đồng thành công ở các vùng khác trên thế giới và đề xuất các cách để áp dụng chúng vào Sa Pa.

3.1. Cách Phát Huy Vốn Văn Hóa Trong Du Lịch Cộng Đồng

Vốn văn hóa có thể được phát huy tối đa trong du lịch cộng đồng người Dao bằng cách tạo ra các trải nghiệm du lịch đích thực và ý nghĩa. Điều này có thể bao gồm việc cho du khách tham gia vào lễ hội người Dao Sa Pa, học hỏi về nghề thủ công truyền thống người Dao, và khám phá nhà ở truyền thống người Dao. Bằng cách chia sẻ văn hóa người Dao Sa Pa với du khách, cộng đồng có thể tạo ra thu nhập và nâng cao nhận thức về di sản văn hóa của họ. Các tour du lịch cũng có thể được thiết kế để hỗ trợ các doanh nghiệp địa phương và bảo tồn môi trường.

3.2. Đảm Bảo Lợi Ích Kinh Tế Chia Sẻ Công Bằng

Để đảm bảo rằng du lịch cộng đồng người Dao mang lại lợi ích cho tất cả mọi người, điều quan trọng là phải có một hệ thống chia sẻ lợi ích công bằng. Điều này có thể bao gồm việc tạo ra các quỹ cộng đồng nơi du khách có thể đóng góp, hỗ trợ các doanh nghiệp địa phương và cung cấp đào tạo và giáo dục cho người Dao. Ngoài ra, cần có sự tham gia của cộng đồng trong quá trình ra quyết định để đảm bảo rằng tiếng nói của họ được lắng nghe và rằng các quyết định được đưa ra phù hợp với lợi ích của họ. Nghiên cứu cần quan tâm đến vấn đề vai trò của phụ nữ Dao trong phát triển kinh tế.

IV. Nghiên Cứu Nhân Học Phân Tích Mạng Lưới Trao Đổi Sản Phẩm Sa Pa

Nghiên cứu nhân học đóng vai trò quan trọng trong việc hiểu cách văn hóa người Dao Sa Pa tương tác với phát triển kinh tế thị trường. Bằng cách sử dụng các phương pháp dân tộc học, các nhà nghiên cứu có thể khám phá các giá trị, niềm tin và phong tục tập quán định hình hành vi kinh tế của người Dao. Nghiên cứu này có thể giúp xác định các rào cản đối với phát triển kinh tế và đề xuất các giải pháp phù hợp với bối cảnh văn hóa địa phương. Nghiên cứu nhân học cũng có thể giúp đánh giá tác động của kinh tế thị trường đối với văn hóa Dao và đề xuất các biện pháp để giảm thiểu những tác động tiêu cực.

4.1. Phân Tích Mạng Lưới Sản Xuất Thảo Dược Thổ Cẩm

Nghiên cứu nhân học có thể được sử dụng để phân tích mạng lưới sản xuất và thương mại thảo dược và thổ cẩm của người Dao. Điều này có thể bao gồm việc xác định các nhà sản xuất, thương nhân và người tiêu dùng chính, và khám phá các mối quan hệ giữa họ. Nghiên cứu cũng có thể xem xét vai trò của tri thức bản địa người Dao trong quá trình sản xuất và thương mại, và cách tri thức bản địa người Dao này được truyền lại từ thế hệ này sang thế hệ khác. Cần tìm hiểu kỹ về nghề thủ công truyền thống người Dao.

4.2. Đánh Giá Tác Động Xã Hội Của Kinh Tế Thị Trường

Nghiên cứu nhân học có thể được sử dụng để đánh giá tác động xã hội của phát triển kinh tế thị trường đối với xã hội người Dao. Điều này có thể bao gồm việc xem xét các tác động đến đời sống kinh tế người Dao, xã hội người Dao và tín ngưỡng người Dao. Nghiên cứu cũng có thể xem xét các tác động đến sự bình đẳng giới và vai trò của phụ nữ Dao trong nền kinh tế. Quan tâm đến thế hệ trẻ người Dao để đánh giá về các tác động văn hóa.

V. Kết Luận Vốn Văn Hóa Động Lực Phát Triển Kinh Tế Sa Pa

Tóm lại, vốn văn hóa người Dao Sa Pa đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển kinh tế của cộng đồng. Bằng cách khai thác và bảo tồn di sản văn hóa của mình, người Dao có thể tạo ra thu nhập, cải thiện mức sống và duy trì bản sắc văn hóa Dao. Tuy nhiên, điều quan trọng là phải quản lý phát triển kinh tế thị trường một cách bền vững để giảm thiểu những tác động tiêu cực đến môi trường và văn hóa. Cần có sự hợp tác giữa chính phủ, cộng đồng và khu vực tư nhân để đảm bảo rằng văn hóa người Dao Sa Pa được bảo tồn và phát huy cho các thế hệ tương lai. Chính sách phát triển vùng dân tộc thiểu số cũng đóng vai trò quan trọng.

5.1. Hướng Đến Phát Triển Bền Vững Với Văn Hóa Dao

Để hướng đến phát triển bền vững, điều quan trọng là phải tích hợp các yếu tố văn hóa vào các chiến lược phát triển kinh tế. Điều này có thể bao gồm việc hỗ trợ các doanh nghiệp địa phương bảo tồn di sản văn hóa, cung cấp đào tạo và giáo dục cho người Dao, và thúc đẩy du lịch cộng đồng người Dao một cách bền vững. Đồng thời phải có sự tham gia của cộng đồng trong quá trình ra quyết định để đảm bảo rằng tiếng nói của họ được lắng nghe.

5.2. Đề Xuất Chính Sách Hỗ Trợ Vốn Văn Hóa Người Dao

Chính phủ có thể đóng một vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ vốn văn hóa người Dao. Điều này có thể bao gồm việc cung cấp tài trợ cho các dự án bảo tồn văn hóa, thúc đẩy du lịch cộng đồng người Dao, và hỗ trợ nghề thủ công truyền thống người Dao. Chính phủ cũng có thể tạo ra các chính sách để bảo vệ bản sắc văn hóa Dao và đảm bảo rằng người Dao có thể tiếp cận các cơ hội kinh tế. Chính sách phát triển vùng dân tộc thiểu số cần được ưu tiên và thực hiện hiệu quả.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công cuộc Đổi mới năm 1986 đã thúc đẩy nền kinh tế Việt Nam bước vào tiến trình hội nhập quốc tế sâu rộng, thiết lập mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Quá trình này đặt đất nước vào trạng thái mà Francois Houtart (2004) định danh là "sự quá độ kép ở Việt Nam" (vừa quá độ lên chủ nghĩa xã hội, vừa chuyển dịch sang nền kinh tế thị trường hiện đại). Tại khu vực miền núi phía Bắc, kinh tế thị trường thâm nhập mạnh mẽ đã làm thay đổi căn bản cơ cấu sinh kế của các cộng đồng dân tộc thiểu số, tiêu biểu là người Dao Đỏ tại huyện Sa Pa (nay là thị xã Sa Pa), tỉnh Lào Cai. Trước Đổi mới, các mạng lưới trao đổi hàng hóa sơ khai đã hình thành nhưng bị gián đoạn trong giai đoạn kinh tế tập thể hợp tác xã (những năm 1960–1980); phải đến đầu thập niên 1990, khi đô thị hóa và du lịch bùng nổ, thị trường miền núi mới thực sự tái thiết lập và phát triển với quy mô toàn diện.

Khoảng trống nghiên cứu (Research Gap) nổi bật trong nhân học kinh tế Việt Nam nằm ở sự thiếu vắng các công trình phân tích có hệ thống về vai trò của nguồn lực văn hóa nội sinh trong phát triển kinh tế thị trường tộc người. Trong nhiều thập kỷ, giới học thuật chủ yếu tiếp cận văn hóa vùng cao theo hướng mô tả phong tục, xác định thành phần dân tộc (Đặng Nghiêm Vạn và cs., 1972; Bế Viết Đẳng và cs., 1971) hoặc đánh giá các rào cản tập quán đối với hiện đại hóa. Các nghiên cứu kinh tế học phát triển thường chú trọng vốn tự nhiên, vốn vật chất và vốn tài chính mà bỏ qua chiều kích văn hóa tộc người như một dạng tư bản có khả năng sinh lời. Như Vương Xuân Tình và Trần Minh Hằng (2019, tr. 14) đã khẳng định: "Các dự án và chính sách phát triển nếu không chú trọng chiều kích văn hóa sẽ thất bại. Văn hóa có ảnh hưởng đến chiến lược, chính sách và chương trình với mục tiêu phát triển kinh tế, xã hội, bền vững môi trường, thân thiện, hòa bình và an ninh. Văn hóa bao gồm cả định hướng và đảm bảo cho phát triển bền vững".

Luận án tập trung giải quyết 4 câu hỏi nghiên cứu cốt lõi:

1. Nền kinh tế thị trường của người Dao ở Sa Pa đã hình thành và biến chuyển lịch sử như thế nào qua các giai đoạn?
2. Cấu trúc và nội hàm vốn văn hóa của người Dao ở Sa Pa bao gồm những thành tố căn bản nào?
3. Vốn văn hóa giữ vai trò và cơ chế tác động ra sao đối với sự phát triển kinh tế thị trường của cộng đồng này?
4. Người Dao đã vận dụng vốn văn hóa như thế nào vào 4 lĩnh vực thị trường cụ thể: thương mại hương liệu (thảo quả), thương mại dược liệu (thuốc tắm), sản xuất – kinh doanh thổ cẩm và phát triển du lịch cộng đồng?

Về khung lý thuyết, công trình tích hợp lý thuyết Vốn văn hóa (Pierre Bourdieu, 1986), lý thuyết Vốn xã hội (Robert Putnam, 2000; Francis Fukuyama, 2001), lý thuyết Mạng lưới xã hội (J.A. Barnes, 1954) và Nhân học kinh tế vùng biên (Michaud & Turner, 2016; Turner, Derks & Rousseau, 2022). Về phạm vi nghiên cứu, luận án dựa trên chuỗi khảo sát điền dã dân tộc học dài hạn qua 12 năm (2008–2020), khảo sát chuyên sâu tại xã Tả Phìn (địa bàn hạt nhân của người Dao Đỏ Sa Pa) cùng các địa bàn đối sánh gồm Tả Van, Bản Khoang, Thanh Kim và Bản Phùng. Ý nghĩa của nghiên cứu nằm ở việc xác lập luận cứ khoa học chứng minh văn hóa không phải là gánh nặng của phát triển mà là nguồn vốn chiến lược để cộng đồng bản địa tái cấu trúc sinh kế và hội nhập kinh tế toàn cầu.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu về kinh tế vùng cao Tây Bắc và tộc người Dao đã trải qua nhiều giai đoạn phát triển học thuật với những góc nhìn đa dạng từ học giả quốc tế và trong nước:

Giai đoạn đầu thế kỷ XX, các học giả Pháp như A. Bonifacy (1904–1908) và các báo cáo thám sát kinh tế (1897–1904) đã ghi nhận sự tồn tại của các luồng buôn bán sơ khai giữa người Dao, người Hmông với thương nhân người Hoa và người Kinh qua các tuyến đường mòn và đường thủy: "Mặc dù cơ sở hạ tầng còn ít ỏi, các mạng lưới thương mại cơ bản đã tồn tại ở khắp và xa hơn những ngọn núi này, cung cấp cho các thị trường vùng cao những hàng hóa không có sẵn tại địa phương như muối, kim loại, thuốc súng và hàng hóa công nghiệp hữu dụng" (dẫn theo Michaud & Turner, 2016, tr. 13). Đến nửa sau thế kỷ XX, các công trình dân tộc học trong nước tập trung vào nguồn gốc lịch sử, tên gọi và phân loại ngành Dao (Mạc Đường, 1959; Bàn Tài Đoàn, 1962; Trần Quốc Vượng, 1963; Bế Viết Đẳng và cs., 1971). Bước sang thời kỳ Đổi mới, các công trình của Vương Xuân Tình (2014, 2015), Nguyễn Văn Chính và Hoàng Lương (2003), Nguyễn Trường Giang (2011, 2015), Trần Hữu Sơn (2008, 2017), Lý Hành Sơn (2016, 2019) và Nguyễn Thị Hường (2012) đã chuyển hướng sang sinh kế, biến đổi xã hội và du lịch cộng đồng.

Về mặt lý luận, tồn tại cuộc tranh luận học thuật sâu sắc giữa hai trường phái:

1. Thuyết hiện đại hóa tuyến tính (Modernization Theory): Cho rằng thị trường hóa và đô thị hóa tất yếu dẫn đến "sự tỉnh ngộ của thế giới" (disenchantment of the world), làm xói mòn bản sắc tộc người và loại bỏ phương thức sản xuất truyền thống (Michaud, 2010).
2. Trường phái phản kháng và thích ứng bản địa (Agency & Resilience Perspective): Tiêu biểu là các nghiên cứu của Michaud (2010), Turner, Bonnin & Michaud (2015), và Michaud & Turner (2016) tại biên giới Việt – Trung. Trường phái này lập luận rằng các tộc người vùng cao không thụ động chịu tác động mà chủ động đưa ra các "quyết định sinh kế hàng ngày" (daily livelihood decisions), thể hiện tính linh hoạt cao và tận dụng thị trường để phục hồi văn hóa.

Luận án này định vị tại điểm giao thoa giữa nhân học kinh tế và xã hội học văn hóa, tạo ra bước tiến mới so với hai nghiên cứu quốc tế điển hình:

• So với công trình của Sowerwine (2008) về "kinh tế thị trường duy tình" của người Dao ở Ba Vì (chủ yếu tập trung vào quan hệ bảo trợ đất đai trồng sắn), luận án mở rộng sang các chuỗi giá trị hàng hóa phức hợp dựa trên tri thức bản địa như thảo quả, thuốc tắm và du lịch.
• So với nghiên cứu của Turner, Derks & Rousseau (2022) trong cuốn Fragrant Frontier: Global Spice Entanglements from the Sino-Vietnamese Uplands (nghiên cứu mạng lưới hương liệu xuyên quốc gia dưới góc độ địa lý nhân văn), luận án của Bùi Minh Hào đào sâu vào cấu trúc nội tại của nguồn vốn văn hóa tộc người như một động lực thể chế và xã hội trực tiếp kiến tạo chuỗi cung ứng.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã kế thừa và mở rộng căn bản lý thuyết Vốn văn hóa của Pierre Bourdieu (1986). Trong công trình nguyên bản, Bourdieu phân chia vốn văn hóa thành 3 trạng thái: trạng thái thể hiện/chủ quan (Embodied state), trạng thái khách quan (Objectified state) và trạng thái thể chế (Institutionalized state). Tuy nhiên, lý thuyết của Bourdieu mang đậm tính cá nhân luận và được xây dựng trong bối cảnh xã hội học giáo dục phương Tây, nơi vốn văn hóa đóng vai trò tái sản xuất bất bình đẳng giai cấp (Goldthorpe, 2007; Tzanakis, 2011).

Khi vận dụng vào bối cảnh cộng đồng tộc người phương Đông, luận án đã tiếp thu nhận định của Hà Hữu Nga (2022, tr. 27): "Bên cạnh vốn văn hóa cá nhân phương Tây, chúng ta sẽ bổ sung và tìm cách khai thác thêm di sản 'vốn văn hóa' gắn liền với cộng đồng". Từ đó, tác giả thực hiện bước chuyển đổi mô thức (paradigm shift), tái cấu trúc vốn văn hóa thành một hệ khái niệm đa tầng, bao gồm cả chiều kích cá nhân và tập thể, gắn liền với các quan hệ sản xuất hàng hóa miền núi.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp 4 thành tố có mối quan hệ hữu cơ biện chứng:

1. Vốn văn hóa cá nhân: Bao gồm kỹ năng thủ công, kinh nghiệm tích lũy, năng lực giao tiếp đa ngôn ngữ (nói tiếng Kinh, tiếng Anh bồi của phụ nữ bán hàng rong), tri thức bí truyền về các loại cây thuốc và thói quen lao động. Đây là động lực tiên quyết giúp cá nhân lựa chọn phân khúc thị trường phù hợp.
2. Vốn văn hóa cộng đồng: Hệ thống tài sản chung phi vật thể và vật thể của tộc người Dao Đỏ (tri thức thổ nhưỡng Hoàng Liên Sơn, kho tàng cây thuốc tắm, hoa văn thổ cẩm, nghi lễ Cấp sắc, kiến trúc nhà gỗ). Đây là nền tảng tài nguyên để thương mại hóa sản phẩm bản địa.
3. Vốn văn hóa thể chế: Sự thừa nhận chính thức từ nhà nước và các tổ chức xã hội (chứng nhận làng nghề truyền thống, chứng chỉ an toàn y tế, nhãn hiệu tập thể, giấy phép kinh doanh hợp tác xã, quy định chia sẻ lợi ích). Yếu tố này giúp bảo chứng giá trị kinh tế của vốn văn hóa trên thị trường chính thống.
4. Mạng lưới xã hội: Cấu trúc các mối quan hệ xã hội được hình thành qua thân tộc, dòng họ, quan hệ láng giềng, mạng lưới thương lái người Hoa qua biên giới và liên kết với các công ty du lịch miền xuôi (Barnes, 1954; Putnam, 2000). Mạng lưới này đóng vai trò là "kênh dẫn" để vốn văn hóa chuyển hóa thành vốn kinh tế.

Điều kiện biên (Boundary Conditions) của khung phân tích này áp dụng tối ưu cho các cộng đồng bản địa vùng cao đang trong giai đoạn chuyển đổi sinh kế, nơi các nguồn lực tài chính và công nghệ còn hạn chế nhưng sở hữu tài nguyên di sản văn hóa phong phú.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng triết học Kiến tạo luận giải thích (Interpretivism) kết hợp Hiện thực luận phê phán (Critical Realism). Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính chuyên sâu của Dân tộc học và Nhân học phát triển (Qualitative Multi-sited Ethnography). Quá trình nghiên cứu thực địa được tiến hành qua 3 giai đoạn tích lũy kéo dài 12 năm:

• Giai đoạn 1 (2008): Khảo sát kinh tế truyền thống và bước đầu chuyển đổi tại Tả Phìn.
• Giai đoạn 2 (2013–2015): Thực hiện 3 đợt điền dã (tháng 11-12/2013; tháng 6-7/2014; tháng 4/2015) nghiên cứu các thị trường nông nghiệp, thủ công nghiệp và dịch vụ du lịch.
• Giai đoạn 3 (2016–2020): Thực hiện 4 đợt nghiên cứu chuyên sâu cho luận án Tiến sĩ (tháng 3/2016; tháng 9-10/2017; tháng 3-4/2018; tháng 10/2020) tập trung vào cơ chế vận dụng vốn văn hóa.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình chọn mẫu có chủ đích (Purposive Sampling) và quả bóng tuyết (Snowball Sampling) được áp dụng để bao quát toàn bộ các tác nhân (actors) trong các chuỗi giá trị hàng hóa:

• Phỏng vấn sâu (In-depth Interviews): Tổng cộng 63 cuộc phỏng vấn, bao gồm: 15 hộ làm du lịch cộng đồng; 14 nghệ nhân và tiểu thương thổ cẩm; 13 hộ sản xuất và kinh doanh thuốc tắm; 11 nông dân và đầu nậu thảo quả; 3 cán bộ công ty lữ hành; 4 du khách; 3 cán bộ quản lý xã Tả Phìn và huyện Sa Pa.
• Thảo luận nhóm tập trung (FGDs): Tổ chức 11 cuộc thảo luận nhóm (mỗi nhóm 6–8 người): 3 cuộc về du lịch cộng đồng (03/2016); 3 cuộc về chuỗi giá trị thổ cẩm (10/2017); 2 cuộc về mạng lưới thảo quả (03/2018); 3 cuộc về thương mại hóa dược liệu và thuốc tắm.
• Tam giác hóa dữ liệu (Triangulation): Kết hợp tam giác hóa nguồn dữ liệu (người dân, doanh nghiệp SAPANAPRO, chính quyền), tam giác hóa phương pháp (quan sát tham dự, phỏng vấn bán cấu trúc, phân tích tài liệu thứ cấp) và tam giác hóa nhà nghiên cứu (với sự thẩm định từ PGS.TS Vương Xuân Tình và PGS.TS Nguyễn Trường Giang).

Data và phân tích

Dữ liệu định tính được mã hóa và phân tích theo ma trận chủ đề (Thematic Analysis) kết hợp phân tích chuỗi hàng hóa (Commodity Chain Analysis). Tác giả đã xử lý các bộ dữ liệu kinh tế cụ thể:

• Dữ liệu chuỗi giá trị thảo quả giai đoạn 2015–2020 và mạng lưới thương mại qua biên giới Hà Khẩu – Vân Nam.
• Doanh thu thực tế 5 năm của Công ty Cổ phần Kinh doanh các sản phẩm bản địa Sa Pa (SAPANAPRO) – mô hình chuyển đổi vốn văn hóa thể chế tiêu biểu tại Tả Phìn.
• Bảng kê chi tiết thu nhập, chi phí đầu tư của các hộ gia đình kinh doanh homestay và bán hàng rong thổ cẩm tại trung tâm thị xã Sa Pa.

Độ tin cậy và giá trị khoa học (Trustworthiness) của công trình được đảm bảo qua 4 tiêu chí nhân học nghiêm ngặt: Tính xác thực (Credibility qua 12 năm thực địa), Tính chuyển chuyển (Transferability sang các vùng người Dao khác), Tính phụ thuộc (Dependability qua lưu trữ nhật ký điền dã chi tiết) và Tính xác nhận (Confirmability qua kiểm tra phản hồi từ cộng đồng người Dao Tả Phìn).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã phát hiện 5 luận điểm thực nghiệm mang tính đột phá về hành vi kinh tế của người Dao Sa Pa:

1. Chuỗi giá trị thảo quả và mạng lưới xã hội xuyên biên giới: Thảo quả từ một loài cây mọc hoang dưới tán rừng Hoàng Liên đã trở thành "cây thuốc phiện mới" (Michaud, 2010) mang lại nguồn tiền mặt khổng lồ. Người Dao vận dụng tri thức sinh thái bản địa (kinh nghiệm chọn tán rừng ẩm, kỹ thuật ủ hạt) kết hợp với mạng lưới họ hàng để hình thành các tổ hợp sấy và thu gom, kết nối trực tiếp với mạng lưới thương lái người Hoa qua các cửa khẩu tiểu ngạch tại Lào Cai.
2. Thương mại hóa tri thức y học dân gian – Trường hợp thuốc tắm Dao Đỏ: Người Dao đã chuyển đổi tri thức sử dụng bài thuốc tắm gồm 30–50 loại thảo dược từ phạm vi sinh hoạt gia đình thành sản phẩm hàng hóa cao cấp. Sự ra đời của các mô hình doanh nghiệp cộng đồng như SAPANAPRO đánh dấu bước nhảy vọt: vốn văn hóa cộng đồng được "thể chế hóa" thành nhãn hiệu, quy trình chiết xuất công nghiệp và chứng nhận khoa học, đem lại doanh thu hàng tỷ đồng mỗi năm cho các cổ đông người Dao bản địa.
3. Thị trường thổ cẩm và sự trỗi dậy của vốn văn hóa cá nhân phụ nữ Dao: Phụ nữ Dao Đỏ đã biến kỹ năng thêu thùa truyền thống (trạng thái thể hiện) thành nguồn sinh kế thương mại độc lập. Họ không chỉ bán sản phẩm thêu tay truyền thống mà còn nhanh chóng nắm bắt thị hiếu du khách quốc tế, tái cấu trúc hoa văn lên các sản phẩm hiện đại (túi xách, ví, khăn trải bàn), đồng thời tự học ngoại ngữ giao tiếp để trực tiếp đàm phán giá cả.
4. Du lịch cộng đồng như một tổ hợp vốn văn hóa chuyển đổi: Tại Tả Phìn, du lịch homestay thành công không phụ thuộc đơn thuần vào vốn tài chính mà dựa trên năng lực "trình diễn bản sắc" (lễ Cấp sắc, ẩm thực, tắm thuốc, kể chuyện dân gian). Những hộ gia đình có vốn văn hóa cá nhân cao (kỹ năng giao tiếp, thái độ cởi mở) và mạng lưới xã hội rộng (kết nối với hướng dẫn viên người Kinh tại Hà Nội và Sa Pa) luôn đạt tỷ lệ lấp đầy phòng và doanh thu vượt trội so với các hộ thiếu mạng lưới.
5. Hệ quả tiêu cực và nghịch lý thị trường hóa: Quá trình thị trường hóa làm nảy sinh phân hóa giàu nghèo nội bộ tộc người, xuất hiện tình trạng khai thác kiệt quệ nguồn dược liệu tự nhiên, thương mại hóa quá mức các nghi lễ thiêng liêng và phá vỡ cấu trúc tương trợ truyền thống bằng các toan tính lợi nhuận cá nhân.

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật (Theoretical Advances): Công trình cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc xác nhận văn hóa là một dạng vốn kinh tế nội sinh, thách thức quan điểm nhị nguyên phân chia rạch ròi giữa "truyền thống" và "hiện đại" trong nhân học kinh tế.
• Đổi mới phương pháp luận (Methodological Innovations): Mô hình nghiên cứu điền dã liên tục kết hợp phân tích mạng lưới xã hội và chuỗi giá trị hàng hóa có thể chuyển giao để nghiên cứu các tộc người thiểu số khác ở Đông Nam Á.
• Ứng dụng thực tiễn (Practical Applications): Đề xuất mô hình kinh doanh kết hợp "Cộng đồng – Doanh nghiệp – Nhà khoa học", giúp bà con dân tộc thiểu số giữ quyền sở hữu trí tuệ bản địa và kiểm soát chuỗi cung ứng thay vì bị các doanh nghiệp bên ngoài thâu tóm.
• Khuyến nghị chính sách (Policy Recommendations): Cung cấp cơ sở khoa học để chính phủ hoàn thiện Chương trình Mục tiêu Quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, tập trung vào bảo tồn nguồn gen dược liệu Hoàng Liên Sơn và cấp chỉ dẫn địa lý cho thổ cẩm, thuốc tắm người Dao.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những phát hiện sâu sắc, luận án vẫn tồn tại một số giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn về không gian và phân nhóm tộc người: Địa bàn nghiên cứu tập trung chủ yếu vào nhóm Dao Đỏ tại huyện Sa Pa, tỉnh Lào Cai; chưa thể mở rộng so sánh toàn diện với các ngành Dao khác (Dao Quần Trắng, Dao Tiền, Dao Áo Dài) ở các vùng sinh thái Đông Bắc như Tuyên Quang, Hà Giang hay Cao Bằng.
• Giới hạn về phương pháp lượng hóa: Nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính nhân học làm chủ đạo nên chưa xây dựng được mô hình kinh tế lượng (Econometric modeling) để đo lường định lượng mức độ đóng góp phần trăm của biến số vốn văn hóa vào tổng thu nhập hộ gia đình.
• Biến động ngoại cảnh: Đợt điền dã cuối cùng diễn ra vào năm 2020, thời điểm đại dịch COVID-19 bắt đầu tác động, do đó chưa phản ánh hết những biến động cấu trúc của ngành du lịch và chuỗi cung ứng hương dược liệu trong giai đoạn hậu đại dịch.

Các định hướng nghiên cứu tiếp theo (Future Research Agenda):

1. Tiến hành nghiên cứu so sánh xuyên quốc gia (Comparative Transnational Ethnography) giữa người Dao ở Sa Pa (Việt Nam) và người Dao/Dao Miên tại Vân Nam, Quảng Tây (Trung Quốc) về cách thức thích ứng với thương mại điện tử.
2. Ứng dụng phương pháp hỗn hợp (Mixed Methods) kết hợp phân tích mô hình phương trình cấu trúc (SEM) để kiểm định định lượng tác động của vốn văn hóa đến hiệu quả sinh kế bền vững.
3. Nghiên cứu chuyển đổi số và kinh tế nền tảng: Đánh giá việc phụ nữ dân tộc thiểu số ứng dụng mạng xã hội (TikTok, Facebook) để bán thổ cẩm và dược liệu trực tiếp tới người tiêu dùng.
4. Đánh giá tính bền vững sinh thái: Nghiên cứu tác động của việc khai thác thương mại thảo quả và thuốc tắm đến sự suy thoái đa dạng sinh học trong Vườn Quốc gia Hoàng Liên.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án mang lại những tác động sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Tác động học thuật: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo cốt lõi cho các chương trình đào tạo sau đại học ngành Nhân học, Dân tộc học và Xã hội học tại Việt Nam; mở ra hướng nghiên cứu mới về "Tư bản văn hóa tộc người".
• Chuyển đổi kinh tế bản địa: Trực tiếp cung cấp luận cứ thực tiễn để nâng cao giá trị chuỗi sản phẩm OCOP (Mỗi xã một sản phẩm) tỉnh Lào Cai, chuẩn hóa quy trình chế biến dược liệu thuốc tắm thành sản phẩm công nghiệp hóa an toàn.
• Tác động chính sách: Cung cấp dữ liệu thực chứng cho Ủy ban Dân tộc và Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trong việc hoạch định chính sách "Bảo tồn di sản gắn với phát triển du lịch bền vững", tránh tình trạng bảo tồn hình thức, xa rời đời sống kinh tế của cư dân bản địa.
• Lợi ích xã hội: Khẳng định vai trò làm chủ của người Dao Đỏ, đặc biệt là phụ nữ, giúp cộng đồng chuyển hóa sự tự ti về kinh tế thành niềm tự hào về vốn di sản văn hóa truyền thống.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới nghiên cứu Nhân học/Xã hội học: Tiếp cận một khung phân tích hoàn chỉnh về vốn văn hóa đã được kiểm chứng qua 12 năm thực địa, sử dụng làm nền tảng lý luận để mở rộng nghiên cứu sang các cộng đồng dân tộc thiểu số khác.
• Giảng viên và Học giả cao cấp: Nguồn dữ liệu điền dã phong phú, chân thực phục vụ công tác giảng dạy các chuyên đề Nhân học Kinh tế, Nhân học Phát triển và Xã hội học Nông thôn vùng cao.
• Doanh nghiệp Xã hội và Hợp tác xã Bản địa: Nắm bắt cơ chế chuyển hóa tri thức dân gian thành sản phẩm thương mại có thương hiệu, phương pháp xây dựng mạng lưới phân phối liên kết với người dân địa phương theo nguyên tắc chia sẻ lợi ích công bằng.
• Các nhà hoạch định chính sách cấp địa phương và trung ương: Có được cái nhìn toàn diện, khách quan về động thái thị trường vùng cao, từ đó ban hành các nghị quyết phát triển du lịch cộng đồng, quản lý rừng phòng hộ và bảo vệ sở hữu trí tuệ tri thức bản địa sát hợp với thực tiễn.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là sự mở rộng và tái định nghĩa thuyết Vốn văn hóa của Pierre Bourdieu từ góc nhìn cộng đồng luận phương Đông. Luận án đã phá vỡ giới hạn cá nhân luận của Bourdieu bằng cách bổ sung thành tố Vốn văn hóa cộng đồng và Mạng lưới xã hội như các chiều kích không thể tách rời, chứng minh rằng trong xã hội tộc người vùng cao, vốn văn hóa tập thể chính là tài nguyên kinh tế trực tiếp tham gia vào thị trường.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? So với các nghiên cứu dân tộc học tĩnh tả ngắn hạn (thường chỉ điền dã 1-2 tháng), luận án sử dụng phương pháp nhân học trường kỳ (Longitudinal Ethnography) tích hợp qua 3 cấp độ nghiên cứu (Cử nhân 2008, Thạc sĩ 2013-2015, Tiến sĩ 2016-2020) với 63 cuộc phỏng vấn sâu và 11 cuộc thảo luận nhóm. Thiết kế này cho phép tác giả theo dõi trọn vẹn đường biến thiên lịch sử của các chuỗi hàng hóa từ sơ khai đến hiện đại.

3. Phát hiện bất ngờ và phản trực giác nhất từ dữ liệu thực địa? Thị trường hóa không làm triệt tiêu bản sắc văn hóa như các nhà lý thuyết hiện đại hóa lo ngại, mà ngược lại, tạo ra động lực kinh tế để người Dao "tái sinh" và phục dựng các giá trị văn hóa truyền thống (thêu thùa, lễ hội, tri thức thuốc). Tuy nhiên, nghịch lý nảy sinh là chính sự thành công thương mại lại đe dọa làm cạn kiệt nguồn tài nguyên tự nhiên (rừng thuốc) và làm rạn nứt các mối quan hệ tương trợ họ hàng do sự xuất hiện của tâm lý cạnh tranh thị trường gay gắt.

4. Nghiên cứu có cung cấp giao thức tái lặp (Replication Protocol) không? Có. Luận án cung cấp bộ chỉ dẫn phương pháp chi tiết gồm: bảng câu hỏi phỏng vấn sâu 7 nhóm đối tượng, quy trình tổ chức thảo luận nhóm tập trung, ma trận mã hóa dữ liệu định tính và sơ đồ khung phân tích 4 thành tố vốn văn hóa có thể áp dụng nguyên vẹn cho các nghiên cứu về người Mông, người Thái hay người Tày ở vùng núi phía Bắc.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo thế nào? Tập trung vào 3 trục chính: (i) Đánh giá tác động của kinh tế số và thương mại điện tử đối với sinh kế bản địa; (ii) Nghiên cứu cơ chế bảo tồn nguồn gen cây thuốc gắn với chi trả dịch vụ môi trường rừng; (iii) Phân tích mạng lưới thương mại thảo quả xuyên biên giới trong bối cảnh tái cấu trúc chính sách cửa khẩu Việt - Trung.

Kết luận

1. Luận án đã hệ thống hóa một cách khoa học và toàn diện quá trình chuyển đổi sinh kế của người Dao Đỏ ở Sa Pa từ kinh tế tự nhiên, tự cung tự cấp sang nền kinh tế hàng hóa và kinh tế thị trường hội nhập sâu rộng.
2. Công trình đã làm sáng tỏ cấu trúc nội hàm vốn văn hóa của người Dao, bao gồm vốn văn hóa cá nhân, vốn văn hóa cộng đồng, vốn văn hóa thể chế và mạng lưới xã hội, chỉ ra mối quan hệ biện chứng giữa các thành tố này trong thực tiễn sinh kế.
3. Luận án chứng minh một cách thuyết phục rằng người Dao không phải là những tác nhân thụ động mà đã chủ động vận dụng linh hoạt vốn văn hóa để làm chủ 4 thị trường chiến lược: hương liệu thảo quả, dược liệu thuốc tắm, thủ công thổ cẩm và du lịch cộng đồng.
4. Nghiên cứu đóng góp một bước tiến lý luận quan trọng cho Nhân học Việt Nam khi bản địa hóa thành công lý thuyết Vốn văn hóa của Pierre Bourdieu, tạo ra khung phân tích thích hợp cho các xã hội giàu tính cộng đồng.
5. Về mặt thực tiễn, công trình cung cấp cơ sở dữ liệu xác thực và các khuyến nghị chính sách chuẩn xác nhằm giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa bảo tồn bản sắc văn hóa tộc người và phát triển kinh tế bền vững ở vùng cao Tây Bắc.
6. Luận án mở ra các dòng nghiên cứu học thuật mới về kinh tế di sản, chuyển đổi số vùng dân tộc thiểu số và nhân học sinh thái, xác lập một chuẩn mực học thuật mẫu mực cho nghiên cứu nhân học kinh tế tại Việt Nam trong kỷ nguyên toàn cầu hóa.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề bản sắc văn hóa, cá tính con ngƣời làm cơ sở cho sự phân tích về phát triển kinh tế trong bối cảnh hiện đại hóa, thị trƣờng hóa ở miền núi. Điều đó mở ra những hƣớng nghiên cứu thú vị cho các nhà nghiên cứu đi sau. Càng ngày, những nghiên cứu theo hƣớng này đƣợc nhiều ngƣời quan tâm hơn. Các nghiên cứu về hoạt động kinh tế của người Dao Là một tộc ngƣời xuyên quốc gia nên ngƣời Dao cũng đƣợc nhiều học giả nƣớc ngoài quan tâm.

Trong tài liệu ghi chép về hai cuộc khảo sát kinh tế các tộc ngƣời ở Tây Bắc của ngƣời Pháp vào những năm 1897-1898 và 1903- 1904 cũng có đề cập đến hoạt động kinh tế hàng hóa của ngƣời Dao (với tên gọi là Mán): “Ngƣời Trung Quốc buôn bán với ngƣời Mán và ngƣời Mèo, chủ yếu mua bông của họ, và bán lại đồ sắt, nồi gang dẻo, thuốc phiện, thuốc lá, trà, một số lụa, diêm và đồ trang sức” [Michaud, Turner, 2016, pp. Sau đó, ngƣời Pháp tiếp tục có những nghiên cứu chuyên sâu về ngƣời Dao ở miền núi phía Bắc. Tiêu biểu nhất phải kể đến một loạt các khảo cứu của A. Bonifacy công bố trên “Dân tộc Đông Dƣơng”, “Tạp chí Đông Dƣơng” hay 17 “Tạp chí Viện Viễn Đông bác cổ” từ 1904 đến 1908 nhƣ “Giản chí về ngƣời Mán Quần Cộc”, “Giản chí về Mán Quần Trắng”, “Mán Chàm hoặc Lam Điền”, “Mán Tiểu Bản hay Đeo Tiền” “Mán Đại Bản hoặc Mán Sừng”… Theo Lý Hành Sơn [2016, tr.

289-290], “Các ấn phẩm này mô tả về nhà cửa, trang phục, văn học… và đề cập các nhóm Dao theo hai phƣơng ngữ: các nhóm gọi từ “ngƣời” là “Mun” có Mán Quần Trắng, Mán Lam Điền, Mán Quần Cộc; những nhóm gọi từ “ngƣời” là “Miên” có Mán Tiền, Mán Đại Bản…”. Ngoài ra còn phải kể đến cuốn sách “Le Mans du Haut-Tonkin” của M. Những nghiên cứu của các tác giả ngƣời Pháp tập trung vào các đặc trƣng văn hóa là chủ yếu, có đề cập đến sinh hoạt kinh tế nhƣng chƣa nói đến sự trao đổi hàng hóa của ngƣời Dao ở thời điểm đó. Họ cũng nhập nhóm Pà Thẻn, Cao Lan vào trong tộc ngƣời Dao [Lý Hành Sơn, 2016, tr.

Trong giai đoạn từ 1945 đến 1986, có rất ít các học giả nƣớc ngoài nghiên cứu về ngƣời Dao. Phải đến những năm 1990, một số nghiên cứu về ngƣời Dao mới bắt đầu xuất hiện trở lại. Một số nghiên cứu về ngƣời Dao đƣợc công bố rộng rãi hơn. Học giả ngƣời Trung Quốc Trƣơng Hữu Tuấn [1998] đã sử dụng các nguồn tƣ liệu lƣu trữ cũng nhƣ khảo sát các cộng đồng ngƣời Dao ở Nam Trung Quốc để phân tích nguồn gốc và quá trình di cƣ của ngƣời Dao sang Việt Nam đã gợi mở thêm những nguồn tài liệu mới liên quan đến cộng đồng này.

Nhà nghiên cứu ngƣời Pháp Jacques Lemoine [1998] lại khái quát về bản sắc văn hóa ngƣời Dao ở Việt Nam và sự biến đổi của nó trong quá trình hiện đại hóa đất nƣớc. Trong đó tác giả có đề cập đến mối quan hệ giữa văn hóa và sự phát triển kinh tế thông qua quá trình hiện đại hóa, toàn cầu hóa đang diễn ra mạnh mẽ. Nghiên cứu của các tác giả này là sự bổ sung thêm một số tƣ liệu mới cũng nhƣ các quan điểm nghiên cứu mới. Mặt khác, những nghiên cứu này, ở góc độ nào đó còn khá hạn chế về thực tiễn ở Việt 18 Nam cũng nhƣ bối cảnh lịch sử cụ thể gắn với những biến chuyển của đất nƣớc hay ở địa phƣơng có ngƣời Dao sinh sống.

Trong khoảng một thập kỷ gần đây, những nghiên cứu về ngƣời Dao bắt đầu đi sâu vào sự phát triển của kinh tế thị trƣờng cũng nhƣ những tác động của nó đối với cộng đồng chủ thể. Đáng chú ý phải kể đến nghiên cứu của Sowerwine [2008] về nền kinh tế của ngƣời Dao ở Ba Vì (Hà Nội). Nghiên cứu này tập trung vào các hoạt động kinh tế thị trƣờng trong quá trình thay đổi về sở hữu đất đai mà tác giả gọi là “Nền kinh tế thị trƣờng duy tình” của ngƣời Dao ở Ba Vì khi họ bất chấp sự rủi ro để trồng sắn hƣớng đến thị trƣờng nhằm tìm kiếm lợi nhuận: “Nếu chỉ xét đến tác động của các quá trình nhà nƣớc, thì dƣờng nhƣ sự bình đẳng xã hội và kinh tế đang bị vi phạm khi cán bộ cấp xã giành đặc quyền trong việc sử dụng đất sản xuất. Tuy nhiên, nếu xét đến bản chất của các mối quan hệ xã hội giữa các tầng lớp trong xã hội khác nhau, chúng ta sẽ nhận thấy rằng có một cấu trúc phức tạp của “sự bảo trợ” hay chính là nền kinh tế duy tình đã giúp giảm nhẹ sự phân hóa trong xã hội, mà đáng chú ý nhất là việc đảm bảo lợi nhuận cho ngƣời dân từ việc trồng sắn” [Sowerwine, 2008, tr.

Trong khi đó, dù không tập trung vào phân tích kinh tế của ngƣời Dao nhƣng qua khảo sát về các di sản văn hóa của ngƣời Dao ở xã Tả Phìn, Ngọc Thời Giai [2012, tr. 77] cũng nhận định về sự chuyển đổi giá trị trong quá trình phát triển kinh tế: “Trong xã hội kinh tế tiểu nông tự cung tự cấp của ngƣời Dao, công sƣ và đạo sƣ là phần tử trí thức, là sƣ tế tôn giáo, những thủ lĩnh, tù trƣởng đƣợc ngƣời dân dựa vào và tôn trọng, thì ngày nay còn có những thanh niên trẻ tuổi truy cầu và hoài bão sự nghiệp. Dƣới ảnh hƣởng của quan niệm thị trƣờng, công viên chức chính phủ, công nhân nhà máy trở thành định hƣớng chức nghiệp của lớp thanh niên mới ngƣời Dao”. 19 Nhìn chung, sự quan tâm của các học giả nƣớc ngoài đến các hoạt động kinh tế của ngƣời Dao vẫn còn khiêm tốn.

Trong khi đó, các hoạt động kinh tế thị trƣờng của ngƣời Dao ở Sa Pa vẫn chƣa đƣợc nhiều học giả nƣớc ngoài quan tâm cho dù họ sinh sống tại khu vực du lịch phát triển mạnh mẽ trong nhiều năm qua. Tóm lại, nghiên cứu về kinh tế của ngƣời Dao ở Tây Bắc nói riêng và nghiên cứu về kinh tế thị trƣờng ở miền núi Tây Bắc nói chung trong hơn một thế kỷ qua cũng đƣợc nhiều nhà nghiên cứu nƣớc ngoài quan tâm. Đặc biệt là trong khoảng 3 thập niên trở lại đây, các công trình nghiên cứu của các học giả nƣớc ngoài liên quan đến vấn đề này ngày càng tăng lên. Những nghiên cứu này tạo ra nguồn tài liệu tham khảo đa dạng hơn, với nhiều nền tảng lý thuyết và cách tiếp cận khác nhau.

Đây là những tƣ liệu tham khảo quan trọng trong quá trình hoàn thành luận án. Tuy nhiên, những nghiên cứu về đối tƣợng trực tiếp là vấn đề kinh tế thị trƣờng của ngƣời Dao ở Sa Pa vẫn còn hạn chế. Vậy nên cần phải khảo cứu tài liệu từ các nhà nghiên cứu trong nƣớc liên quan đến vấn đề này. Nghiên cứu của các học giả trong nƣớc Nghiên cứu về ngƣời Dao nói riêng và về kinh tế thị trƣờng miền núi Tây Bắc nói chung nhận đƣợc sự quan tâm của nhiều học giả trong nƣớc trong suốt nhiều năm qua.

Chính các học giả đi trƣớc đã tạo ra một khối tƣ liệu lớn liên quan đến các vấn đề này làm nguồn tài liệu tham khảo quan trọng và hữu ích cho những ngƣời kế tục. Nhóm tài liệu về kinh tế hàng hóa và kinh tế thị trường vùng miền núi Tây Bắc Tài liệu nghiên cứu về kinh tế thị trƣờng miền núi Tây Bắc đến nay cũng khá đa dạng. Nếu nhƣ từ năm 2000 trở về trƣớc, các tƣ liệu liên quan đến vấn đề 20 này còn khá hiếm hoi thì trong hơn hai thập kỷ qua, nhiều nghiên cứu quan trọng đƣợc các nhà nghiên cứu công bố và không ngừng tăng lên. Trong các bộ sách sử của Việt Nam thời phong kiến có ghi lại một số hoạt động liên quan đến quan hệ buôn bán của ngƣời dân tộc thiểu số ở vùng núi với các nhà buôn ở miền xuôi.

Một số tài liệu cũng nói đến thƣơng mại vùng miền núi, trong đó có đề cập đến vai trò của ngƣời Hoa trong việc buôn bán ở các cửa khẩu, các chợ vùng biên giới Việt - Trung [Tạ Thị Tâm, 2017, tr. Nếu buôn bán với ngƣời miền xuôi chủ yếu bằng đƣờng thủy, theo các con sông lớn để tàu thuyền đi lại đƣợc, thì buôn bán xuyên biên giới lại đa dạng hơn, ngoài đƣờng thủy là các đƣờng tiểu ngạch, ngƣời Hoa còn đi đến nhiều địa phƣơng thu gom hàng hóa hoặc tập hợp hàng hóa ở các chợ đầu mối rồi vận chuyển về bên kia biên giới để bán lại [Tạ Thị Tâm, 2017]. Trong nửa sau thế kỷ XX, các nghiên cứu về Tây Bắc chủ yếu tập trung vào nguồn gốc lịch sử, đặc trƣng văn hóa của các cộng đồng tộc ngƣời để tiến hành phân loại, xác định thành phần tộc ngƣời nhằm xây dựng danh mục các dân tộc Việt Nam. “Xác định thành phần tộc ngƣời là vấn đề rất quan trọng trong chính sách dân tộc và quản lý mối quan hệ của Đảng và Nhà nƣớc Việt Nam.

Ngay sau hòa bình lập lại ở miền Bắc (1954), vấn đề xác định thành phần tộc ngƣời đã sớm đƣợc đặt ra thành một nhiệm vụ đối với những ngƣời làm chính sách và các nhà nghiên cứu, đặc biệt là các nhà nghiên cứu dân tộc học” [Vƣơng Xuân Tình, Vƣơng Ngọc Thi, 2019, tr. Các công trình dân tộc học quan trọng trong giai đoạn này của các nhà nghiên cứu Đặng Nghiêm Vạn, Nguyễn Trúc Bình, Nguyễn Văn Huy [1972]; Nguyễn Khánh Toàn, Chu Văn Tấn, Bế Viết Đẳng [1975]; Bế Viết Đẳng, Đặng Nghiêm Vạn, Lê Bá Thảo [1978]; Nguyễn Văn Huy [1985] … đều đƣợc hình thành trong quá trình thực hiện nhiệm vụ to lớn đó. 21 Giai đoạn từ 1986 đến đầu thế kỷ XXI, các công trình nghiên cứu về miền núi Tây Bắc lại chú trọng phân tích các vấn đề phát triển kinh tế - xã hội trong quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nƣớc, xóa đói giảm nghèo và cải thiện đời sống cho đồng bào. Tình hình nghiên cứu trong giai đoạn này đƣợc Nguyễn Văn Chính và Hoàng Lƣơng [2003] phân tích khá chi tiết.

Theo các tác giả này nhận định thì các nhà nghiên cứu nƣớc ngoài thƣờng “tập trung vào việc phân tích thực trạng và các chính sách của Nhà nƣớc Việt Nam đối với các dân tộc cũng nhƣ tác động của các chính sách ấy lên tình hình phát triển vùng dân tộc”.