Chương 1. Tổng quan về lịch sử - văn hóa và truyền thống hiếu học của Vĩnh Phúc Chương 2. Từ Văn Miếu phủ Tam Đới đến Văn Miếu tỉnh Vĩnh Yên Chương 3. Văn Miếu Vĩnh Phúc và phát huy giá trị của Văn Miếu trong đời sống văn hóa hiện nay.
11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ LỊCH SỬ - VĂN HÓA VÀ TRUYỀN THỐNG HIẾU HỌC CỦA VĨNH PHÚC 1.1 Lịch sử - văn hóa – xã hội tỉnh Vĩnh Phúc 1.1 Về vùng đất thuộc tỉnh Vĩnh Phúc ngày nay trong lịch sử - Thời Tiền sử và Sơ sử Giai đoạn văn hóa Phùng Nguyên cách đây khoảng 4000 năm, với sự ra đời của nền kinh tế nông nghiệp lúa nước và nghề luyện kim, con người đã tiến dần xuống khai phá vùng đồng bằng phù sa cổ ven sông, ở Vĩnh Phúc hình thành nên những khu cư trú, mộ táng ở Lập Thạch, Nghĩa Lập, Lũng Hòa (Vĩnh Tường), Đồng Đậu, Đinh Xá, Gò Gai (Yên Lạc), Gò Ngành (Bình Xuyên), Thành Dền (Mê Linh). Khoảng 700 năm trước công nguyên, thời điểm khởi đầu của văn hóa Đông Sơn – vùng đồng bằng phù sa cổ thấp của Vĩnh Phúc đã hình thành, bờ biển lúc bấy giờ đã lùi xa khỏi Hải Dương và cho đến khoảng đầu công nguyên thì bờ biển đã lùi khá xa về phía đông, vùng đồng bằng Vĩnh Phúc càng ổn định. Là cư dân lấy nghề nông làm chính, họ đã sớm chọn vùng đất phù sa này để sinh sống.
Các di tích di vật văn hóa Đông Sơn có mặt ở Lập Thạch, Bình Xuyên, nhưng nhiều nhất là ở Vĩnh Tường, Yên Lạc. Chính độ phì nhiêu của phù sa và lượng nước sông Hồng đã có sức thu hút cư dân Đông Sơn đến sinh sống, khai thác nguồn lợi tự nhiên. Đến giai đoạn này trên đất Vĩnh Phúc cũng như cả vùng lưu vực sông Hồng đã có một nền nông nghiệp đa dạng lấy nông nghiệp lúa nước làm cơ bản và đã đạt đến trình độ khá cao – nông nghiệp dùng trâu bò cày kéo. Thời văn hoá Đông Sơn, thời kỳ của nhà nước Văn Lang Âu Lạc, Vĩnh Phúc cũng là địa bàn quan trọng, bên cạnh các dấu tích văn hoá vật chất thì theo sử liệu, nhà nước Văn Lang, gồm 15 bộ, trong đó bộ Văn Lang là bộ gốc, trung tâm của nước Văn Lang, nằm trên hợp lưu của 3 con sông: sông Thao, sông Đà, sông Lô.
Lãnh thổ trải rộng ra hai bên sông Hồng từ dãy Ba Vì sang dãy Tam Đảo, phạm vi tương đương với tỉnh Phú Thọ, Vĩnh Phúc, miền Tây Sơn Tây, một phần Yên Bái và miền Nam tỉnh Tuyên Quang ngày nay. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Năm 257 TCN, Thục An Dương Vương lập ra nước Âu Lạc, dời đô về Cổ Loa. Bộ Tây Vu, đất đai thuộc Thục Vương mở rộng ra. Bộ Văn Lang bị thu hẹp một phần ở phía bắc và đông bắc, còn lại khoảng Vĩnh Phúc và Sơn Tây ngày nay.
Tên gọi miền đất này là Mê Linh. - Thời kỳ Bắc thuộc và chống Bắc thuộc Năm 111 Trước Công nguyên, nhà Hán chiếm nước ta, chia thành 3 quận: Giao Chỉ, Cửu Chân, Nhật Nam. Dưới quận đơn vị cai trị là huyện. Từ đó đến hết thời thuộc Hán, Vĩnh Phúc nằm trong huyện Mê Linh.
Thời Tam Quốc, đất đai của Vĩnh Phúc bị xé lẻ và nằm trong hai huyện Gia Ninh và Mê Linh. Thời nhà Tùy, nằm trong hai huyện Gia Ninh và Tân Xương. Năm 621, nhà Đường thay nhà Tùy, thay đổi chế độ cai trị và phân chia lại các châu, quận. Từ đấy cho đến năm 938, phần lớn Vĩnh Phúc nằm trong huyện Tân Xương, một phần trong huyện Gia Ninh, thuộc Phong Châu Thừa Hóa quận, gọi tắt là Phong Châu.
- Thời độc lập tự chủ Sang thế kỷ XI – XII, nhà Lý chia đất nước thành 24 lộ, Vĩnh Phúc thuộc đạo Đà Giang. Thời Lê, Vĩnh Phúc nằm trong địa giới của phủ Tam Đái. Sách Khâm định Việt sử Thông giám cương mục có ghi chép: “Năm Quang Thuận thứ 10(1469) định bản đồ trong nước. Nhà vua định bản đồ 12 thừa tuyên như sau: Sơn Tây 6 phủ… Tam Đái: quản lĩnh 6 huyện: Yên Lãng, Yên Lạc, Bạch Hạc, Tiên Phong, Lập Thạch, và Phù Khang” [51, tr.
Trong sách Lịch triều hiến chương loại chí, phủ Tam Đới gồm 5 huyện: Yên Lãng, Yên Lạc, Bạch Hạc, Lập Thạch, Phù Khang: “Phủ Tam Đới ở bên tả sông Hát. Đoạn thượng lưu sông Thao từ huyện trấn yên thuộc trấn hưng hóa chảy qua huyện Sơn Vi thông đến ngã Ba Hạc, lại một nhánh gọi là sông Đà, đầu dòng từ huyện Thanh Xuyên, trấn Hưng Hóa chảy qua huyện Sơn Vi, cũng thông đến đấy, ba nhánh hợp lại một dòng, thành ra sông lớn. Năm huyện trong phủ, chỉ có một huyện Phù Khang ở bên hữu sông; huyện Yên Lãng, 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com huyện Bạch Hạc đều ở ven sông, đất rộng” [45, tr. Năm Hồng Đức thứ 21 (1490) đổi gọi các thừa tuyên là xứ, sau đổi lại là trấn.
Theo đó, phạm vi hành chính của Vĩnh Phúc thuộc phủ Tam Đới, phủ Đoan Hùng và phủ Phú Bình. Đến thời Minh Mạng (1820 – 1840) đổi làm phủ Vĩnh Tường. Thế kỷ XIX, niên hiệu Minh Mạng thứ 12 (1831), nhà Nguyễn đổi trấn thành tỉnh, phạm vi Vĩnh Phúc nằm trong hai tỉnh Sơn Tây và Thái Nguyên. - Thời Pháp thuộc Cuối thế kỷ XIX, thực hiện chính sách chia để trị, chính quyền thực dân Pháp tiếp tục chia cắt và xáo trộn các huyện xã ở Bắc Kỳ nhằm thành lập các trung tâm cai trị mới, theo đó các tỉnh Sơn Tây, Bắc Ninh, Thái Nguyên bị cắt xén; các tỉnh Vĩnh Yên, Phúc Yên lần lượt ra đời.
Tỉnh Vĩnh Yên thành lập ngày 29 tháng 12 năm 1890, nhưng mãi đến năm 1899, mới chính thức ban hành Quyết định thành lập tỉnh. Ngày 6 tháng 10 năm 1901, tỉnh Vĩnh Yên ổn định 1 phủ là phủ Vĩnh Tường và 4 huyện là Yên Lạc, Lập Thạch, Tam Dương và Bình Xuyên. - Sau cách mạng tháng Tám năm 1945 Tháng 11 năm 1996, tỉnh Vĩnh Phúc mới được tái lập với số đơn vị hành chính gồm 7 huyện: Bình Xuyên, Lập Thạch, Mê Linh, Tam Dương, Tam Đảo, Vĩnh Tường, Yên Lạc, thị xã Phúc Yên và thành phố Vĩnh Yên. Từ ngày 1 tháng 8 năm 2008, huyện Mê Linh cắt về thủ đô Hà Nội; đến tháng 1 năm 2009, huyện Lập Thạch tách thành hai huyện là Lập Thạch và Sông Lô.
Đến đây, Vĩnh Phúc còn lại 7 huyện cùng 1 thị xã và 1 thành phố. Vĩnh Phúc hiện nay có diện tích tự nhiên là 1.231,76 ha, dân số là 1. Phía Đông Bắc và phía Bắc của tỉnh tiếp giáp 2 tỉnh Thái Nguyên và Tuyên Quang, phía Tây giáp tỉnh Phú Thọ, phía Nam và phía Đông giáp thành phố Hà Nội. Tư liệu tổng hợp về sự thay đổi tên gọi và địa danh hành chính của Vĩnh Phúc là cơ sở để xét đến truyền thống giáo dục và khoa cử Nho học, xác định và 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quy đổi quê quán của các nhà khoa bảng thuộc địa bàn tỉnh hiện nay, đặc biệt là xác định vị trí của Văn Miếu Vĩnh Phúc qua các thời kỳ lịch sử.2 Điều kiện tự nhiên – tài nguyên thiên nhiên, kinh tế - xã hội * Điều kiện tự nhiên – tài nguyên thiên nhiên - Địa hình Vĩnh Phúc có 3 loại địa hình: địa hình miền núi, địa hình vùng đồi và vùng đồng bằng.
Trong đó, 3/5 là địa hình đồi núi, gồm cả dãy Tam Đảo với 3 đỉnh Phù Nghĩa, Thạch Bàn, Thiên Thị đều cao khoảng 1400m. Xét về nguồn gốc tạo thành và độ cao, thì địa hình miền núi Vĩnh Phúc gồm 3 loại, đó là địa hình núi lửa, núi thấp và núi sót [28]. Ở Vĩnh Phúc dạng địa hình vùng đồi khá điển hình, huyện nào cũng có đồi, nhiều nhất ở 2 huyện Lập Thạch và Tam Dương, các huyện đồng bằng cũng sót lại một ít đòi gò, đồi thường có dạng bát úp, dạng vòm, diện tích không lớn lắm. Đồi đồng bằng thường chỉ cao 20-50m, đồi trung du cao trên dưới 100m, đồi cao nhất cũng chỉ khoảng 200m.
Địa hình đồng bằng chiếm 2/5 diện tích toàn tỉnh, bề mặt tương đối bằng phẳng, độ cao tuyệt đối khác nhau tùy nơi phân bố của đồng bằng, gồm 3 loại: đồng bằng châu thổ, đồng bằng trước núi và các thung lũng, bãi bồi. Các dòng sông Lô, sông Hồng, sông Phó Đáy cùng một số sông nhỏ nội địa trong quá trình tích tụ lắng đọng tại các cửa sông đã hình thành nên vùng đồng bằng châu thổ, bao gồm toàn bộ huyện Yên Lạc, hầu hết huyện Bình Xuyên, Vĩnh Tường. Địa hình đồng bằng trước núi là dạng đồng bằng giới hạn bởi các đồi núi bao quanh, được hình thành bởi quá trình kiến tạo, phá hủy lâu dài vùng núi. Loại đồng bằng này có diện tích không lớn và cao dần từ ngoài vào trung tâm.
Tiêu biểu là đồng bằng trước núi Sáng, trước các vùng Đạo Trù (Lập Thạch), đồng bằng khu vực Quang Hà, Thanh Lãng (Bình Xuyên). Ngoài ra, ven các bờ sông, thung lũng, đầm hồ cũng hình thành những dải đồng bằng hẹp và dài. Đồng bằng thung lũng sông Hồng bằng phẳng, thoải và rộng 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lớn đồng bằng thung lũng sông Lô, có chỗ rộng tới 300m, trung bình khoảng 150- 200m, còn đồng bằng thung lũng sông Lô thường dưới 150m [19, tr. Qua đó có thể thấy địa hình Vĩnh Phúc khá đa dạng, tiêu biểu cho địa hình có tính chất trung gian, chuyển tiếp từ vùng rừng núi, qua vùng đồi gò xuống vùng đồng bằng châu thổ.
Xen kẽ trong đó có những địa hình dạng núi sót ở vùng trung du hay địa hình đồng bằng giới hạn ở vùng sát chân núi. Đồng bằng tuy chỉ chiếm non nửa diện tích toàn tỉnh tập trung ở 2 huyện Vĩnh Tường, Yên Lạc nhưng lại đóng vai trò quan trọng, bởi đây là nơi đất đai màu mỡ, thu hút người dân đến sinh cơ lập nghiệp. Vì vậy người dân có điều kiện cho con cái theo đuổi việc học. - Khí hậu Khí hậu Vĩnh Phúc mang tính chất nhiệt đới gió mùa.
Dãy Tam Đảo ở phía Bắc đã phân khí hậu Vĩnh Phúc thành 2 vùng rõ rệt: vùng đồng bằng và vùng núi Tam Đảo. Vùng núi Tam Đảo có số ngày mưa, lượng mưa và độ ẩm cao hơn vùng đồng bằng. Trên đất Vĩnh Phúc, giữa 3 vùng địa hình cùng lúc nhiệt độ thường cách nhau 1 độ, nhiệt độ tăng dần từ vùng núi qua vùng trung du xuống vùng đồng bằng. - Thổ nhưỡng Tiềm năng to lớn nhất của Vĩnh Phúc là đất.