Chương 1 Tiếp cận phần văn học dân gian trên Báo Giáo dục và thời đại từ nhiều góc độ khác nhau 1.1 Giới thiệu Báo Giáo dục và thời đại Cuối tháng 12 năm 2009 tới, Báo Giáo dục và thời đại sẽ long trọng kỷ niệm 50 năm ngày thành lập báo (1959 – 2009). Có thể nói đây là một sự kiện có ý nghĩa to lớn đối với cơ quan báo nói riêng và toàn ngành giáo dục Việt Nam nói chung. Dưới sự lãnh đạo của Bộ Giáo dục (nay là Bộ Giáo dục và Đào tạo) và các thế hệ Tổng biên tập, tờ báo này– cơ quan ngôn luận chính thống của Bộ Giáo dục và Đào tạo, diễn đàn của xã hội vì sự nghiệp giáo dục đã ngày càng vươn lên xứng đáng với niềm tin yêu của các thầy giáo cô giáo, các bậc cha mẹ, các em học sinh và bạn đọc đông đảo cả nước. Vào năm 1953, tại chiến khu Việt Bắc đã mở ra một bước ngoặt lịch sử báo chí của ngành báo chí Vịêt Nam.
Đó là sự ra đời của tờ tạp chí Giáo dục nhân dân (cơ quan Bộ Giáo dục). Tờ tạp chí đã trở thành nguồn thông tin quý báu cho các nhà giáo cũng như sự nghiệp giáo dục của cả nước. Nó còn là nơi để bồi dưỡng nhiều mặt cho lực lượng giáo viên, kể cả những nghiệp vụ chung nhất. Sau một thời gian hoạt động, đến năm 1954 sau chiến thắng Điện Biên Phủ tờ Tạp chí Giáo dục nhân dân từ chiến khu Việt Bắc chuyển về Hà Nội tiếp tục thực hiện nhiệm vụ của mình.
Trong những năm kế tiếp (1955- 1959), hoàn cảnh lịch sử có nhiều biến động. Hai miền Nam Bắc với hai nhiệm vụ chiến lược khác nhau không ngừng phấn đấu đạt được mục đích. Lúc này vấn đề tuyên truyền, giáo dục lòng yêu nước, tinh thần quả cảm, lòng tự hào dân tộc trong toàn dân rất cần 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com được đề cao và thường xuyên hơn để góp phần vào công cuộc chung của đất nước. Theo tác giả NguyễnVăn Bình trong cuốn “Hành trình bốn mươi năm hình thành và phát triển của Báo Giáo dục và thời đại” : “Yêu cầu đặt ra ngày càng cao, song chỉ với tờ tạp chí Giáo dục nhân dân (Xuất bản thưa kỳ) thì việc tuyên truyền, giáo dục sẽ bị nhiều hạn chế.
Chính vì thế việc xuất bản một tờ báo thay cho tờ Tạp chí Giáo dục nhân dân là điều dễ hiểu”. Vì vậy sau khi kết thúc năm học 1558 – 1559, chính phủ cho ra đời tờ Báo Người giáo viên nhân dân thay thế cho Tạp chí Giáo dục nhân dân. Đây cũng là tờ báo ngành đầu tiên được ra đời sớm nhất sau khi hoà bình lập lại, góp phần vào sự phát triển của báo chí cũng như tạo nên bộ mặt sôi động cho làng báo chí Việt Nam. Suốt một thời gian dài, với sự khẩn trương, lòng hăng say nhiệt huyết của lực lượng cán bộ làm báo, cuối cùng thì mọi thủ tục cũng đã hoàn thành, nội dung và hình thức của tờ báo cũng đã được phê duyệt.
Và ngày 5/12/1959, tờ báo Người giáo viên nhân dân đã ra mắt bạn đọc số báo đầu tiên. Tiến trình phát triển của Báo Giáo dục và thời đại được kể từ ngày (5/12/1959) cho đến nay (2009) là cả một chặng đường dài, đáng nhớ. Mỗi chặng đường đi qua đều lưu lại những giá trị, những thành công cũng như những kinh nghiệm chưa thành công của báo. Nhìn chung 50 năm qua là 50 năm tờ báo phát triển liên tục, nhất quán về nội dung cho dù tên gọi của báo qua nhiều lần thay đổi: từ Người giáo viên nhân dân (1959 – 1985) đến tờ Giáo viên nhân dân (7/1985 đến tháng 3/1991) và chính thức mang tên Báo Giáo dục và thời đại (4/1991 đến nay).
Bên cạnh việc thường xuyên đổi mới hình thức cho phù hợp với thời cuộc, nhu cầu và thị hiếu bạn đọc, báo cũng không ngừng tăng trang, tăng kỳ để nâng cao hơn nữa về chất lượng. Sự nỗ lực phấn đấu ấy cuối cùng đã đạt được những thành quả đáng mừng. Báo đã có thêm các phụ san như : Thế giới mới (là tờ phụ san tri thức tổng hợp ban đầu của Báo Giáo 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dục và thời đại ra đời từ năm 1989, từ chỗ 1 tháng 1 kỳ tăng dần lên một tháng 2 kỳ, 3 kỳ rồi định hình thành tạp chí hàng tuần, đến tháng 7/1994 thì được tách ra thành một tạp chí độc lập); Tài hoa trẻ, Giáo dục và thời đại chủ nhật. Số kỳ xuất bản báo cũng tăng dần lên theo thời gian.
Đây là một cố gắng vượt bậc của báo. Bởi trong thời kỳ chiến tranh phá hoại miền Bắc bằng không quân của Mỹ, vào giai đoạn ác liệt, đất nước thiếu giấy nghiêm trọng, tất cả các báo đều phải giảm số lượng in ấn. Báo Người giáo viên nhân dân chọn biện pháp rút số lượng in mỗi kỳ mà vẫn ra báo hàng tuần đều đặn. Sự ổn định và phát triển liên tục của tờ báo là cơ sở bền vừng cho báo thực hiện có hiệu quả nhiệm vụ chính trị và xã hội của mình.
Tiến trình phát triển của Báo Giáo dục và thời đại trong suốt 50 năm qua gắn liền với hai đặc điểm nổi bật( tương ứng với hai giai đoạn cụ thể ). Đó là phong trào thi đua Hai tốt, Giáo dục Bổ túc văn hoá (giai đoạn 1959 – 1985) và thời kỳ đổi mới báo (giai đoạn 1986 – nay). Giai đoạn từ 1959 – 1985 là thời kỳ đầu của Báo Người giáo viên nhân dân và cũng là quá trình định hướng, tìm đường của báo để từng bước trưởng thành phát triển. Giai đoạn này kéo dài hơn 25 năm và vẫn gắn liền với tên Báo Người giáo viên nhân dân (chứ chưa đổi thành tên Báo Giáo dục và thời đại).
Về tình hình đất nước năm 1959, miền Bắc dần dần đi vào ổn định. Toàn dân quyết tâm hàn gắn vết thương chiến tranh thời chống Pháp, ra sức xây dựng xã hội chủ nghĩa. Còn đồng bào miền Nam đang trong cảnh dầu sôi lửa bỏng quyết liệt chống “Chiến tranh đặc biệt” của đế quốc Mỹ ( 1961 – 1965). Nhiệm vụ đặt ra trong giai đoạn này của Báo Giáo dục và thời đại hết sức nặng nề.
Một mặt báo phải là người bạn đường tin cậy của giáo viên nói riêng và bạn đọc cả nước nói chung. Mặt khác, do thời kỳ này gắn liền với phong trào thi đua Hai tốt (dạy tốt học tốt) do Đảng và Bác Hồ đề ra nên báo tích cực phản ánh từng bước những thành quả đạt được của phong trào này. Bên cạnh đó báo cũng không ngừng phản ánh trung thành cuộc đấu tranh của 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chúng ta (với bao nhiêu công sức, với những vấp váp, sai lầm, những thành tích và kinh nghiệm) góp phần vào xây dựng hình ảnh người thầy giáo cách mạng Việt Nam, người chiến sỹ dùng vũ khí văn hoá để chống mọi kẻ thù của nhân dân, xây dựng đời sống ấm no hạnh phúc. Bên cạnh mảng nội dung lớn là phong trào thi đua Hai tốt, còn một nội dung không kém phần quan trọng trong thời kỳ này được Báo Người Giáo viên nhân dân đặc biệt chú trọng đó là Bổ túc văn hoá cho nhân dân miền Bắc nói riêng và đồng bào cả nước nói chung.
Đặc biệt số nào báo cũng dành trang để phản ánh cuộc đấu tranh chống Mỹ của đồng bào miền Nam và giáo dục lòng yêu nước toàn dân. Suốt chặng đường 25 năm báo luôn phản ánh những tấm gương tiên tiến điển hình với những thành tích nổi bật (chị Hà Thị Luân, Lương Thịnh, cô giáo Tày Tô Thị Rỉnh…) đó là những thầy giáo cô giáo hết lòng vì học sinh vì sự nghiệp giáo dục của nước nhà… Cùng với nội dung phản ánh, hình thức thể hiện và việc tổ chức quản lý cũng là yếu tố tạo nên diện mạo của tờ báo ngành. Hình thức bao gồm các thể loại tác phẩm chuyển tải nội dung, ngôn ngữ được sử dụng và cách trình bầy một tờ báo. Sự phong phú về thể loại đã tạo ra sự phong phú đa dạng về cách thức sử dụng ngôn ngữ.
Ngôn ngữ của Báo Giáo dục và thời đại biến đổi linh hoạt, phù hợp với từng thể loại: tin tức, bài báo, tường thuật….ngôn ngữ trên báo là sự giao thoa của ba phong cách khác nhau (phong cách chính luận, phong cách hành chính và phong cách nghệ thuật). Đó là thứ ngôn ngữ rất dễ hiểu, ngắn gọn, không bóng bẩy, không đa chiều khó hiểu. Báo Giáo viên nhân dân 1959 – 1985 được in bằng khổ A2. Thông thường có 12 trang với các chương mục: Tình hình kinh nghiệm, trao đổi ý kiến, chuyện nhà giáo, tìm hiểu giáo dục, trả lời bạn đọc, dọn trường dọn lớp, nhân dân anh hùng - thầy giáo anh hùng… Các chuyên mục này được trình bầy cân đối, đều đặn trên từng số báo và góp phần làm nên nội dung cơ bản của tờ báo.
Suốt chặng đường 25 năm, tờ báo không ngừng hoàn thiện dần 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hình thức thể hiện cũng như phát huy hơn nữa phần nội dung, đáp ứng nhu cầu thị hiếu của bạn đọc. Giai đoạn từ 1986 – nay (2009) là thời kỳ khởi sắc và đổi mới của tờ báo. Hoàn cảnh lịch sử giai đoạn này gắn với sự nghiệp đổi mới của đất nước. Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI (12- 1986) của Đảng Cộng sản Việt Nam là mốc đánh quan trọng đánh dấu bước chuyển đất nước sang thời kỳ đổi mới.
Báo Giáo viên nhân dân có thể tự hào vì đã đứng vào hàng ngũ những tờ báo có nhiệm vụ đổi mới và góp một tiếng nói chung trong quá trình đổi mới này. Báo Giáo viên nhân dân mang một tên mới: Giáo dục và thời đại (1991) để phấn đấu tự hoàn thiện mình về mọi mặt. Giai đoạn này Báo Giáo dục và thời đại có nhiều đổi mới cả về hình thức lẫn nội dung. Lúc này bên cạnh việc tuyên truyền về giáo dục như tên chính của báo phần còn lại của báo nghiêng về “thời đại”.
Nội dung ít nhìều được “xã hội hoá” hơn so với thời kỳ trước, những tiến triển này được thể hiện qua ba nội dung chính đó là : Mở rộng nội dung tờ báo, đẩy mạnh hiệu quả giáo dục và nâng cao tính chiến đấu. Thời kỳ này báo có dung lượng 12 trang với các chuyên mục (gần như cố định) gắn với từng trang báo. Mở rộng và đổi mới nội dung tờ báo là yếu tố làm nên sức sống mới của tờ báo giáo dục.