CHƯƠNG 1 Sự ảnh hưởng thơ ca dân gian trong thơ Việt Nam hiện đại và con đường sáng tạo của nhà thơ Tố Hữu. Ảnh hưởng thơ ca dân gian trong thơ Việt Nam hiện đại qua các thời kỳ: Từ thuở xa xưa, thơ ca dân gian luôn là một nguồn cội tinh thần trong đời sống mỗi con người Việt Nam. Chính điều đó, đã hình thành nên những nhà thơ có những tiếng nói riêng trong nền văn học dân tộc, được rèn giũa và tôi luyện trong nhiều giai đoạn văn học. Có thể thấy được mối quan hệ của sự ảnh hưởng thơ ca dân gian đối với thơ ca hiện đại.
Đây là mối quan hệ tương tác hai chiều, nó phát triển song song tồn tại, gắn bó mật thiết với nhau. Đặc biệt ở mối quan hệ này nó vừa mang tính quy luật cũng vừa mang tính phổ quát của thơ ca dân gian đối với thơ ca Việt Nam hiện đại. Một trong những nét tinh túy nhất ở từng giai đoạn lịch sử nhất định, cũng là bước mở đường tinh anh cho lịch sử văn học phát triển và đạt được nhiều thành tựu đáng kể của nền thơ hiện đại Việt Nam qua các thời kỳ. Điều đó, đã dần dần khẳng định vị trí của nền văn học Việt Nam mang đậm đà bản sắc dân tộc, luôn là điểm tựa cho sự kế thừa và phát huy “bầu sữa mẹ nuôi dưỡng” từ xưa và nay.
Chúng ta có thể nói đến những nét kế thừa và phát huy đó được tiếp tục phát triển trong dòng thơ hiện đại Việt Nam, ở phương diện sự ảnh hưởng thơ ca dân gian với thơ hiện đại Việt Nam. Theo Hegel: “Thơ dân gian xem như một trong những dạng thức chính của thơ ca trữ tình” [17, 1002]. Đó là vấn đề cơ bản phong phú, đa dạng, nhiều chiều trên nhiều phương thức thể hiện. Suy rộng ra thì thơ ca dân gian chính là nghệ thuật ngôn từ dân gian Việt Nam và cũng là nơi lưu giữ những giá trị truyền thống của văn học dân tộc.
Tuy nhiên cũng có thể khẳng định lịch sử văn học là lịch sử tâm hồn dân tộc. Nghiên cứu và tìm hiểu thơ ca dân gian cũng là tiếp nhận “những tinh hoa quá trình sáng tạo nghệ thuật đầy cam go của mình” [5, 107]. Bởi vậy, cho nên việc tìm hiểu 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nghiên cứu về lĩnh vực thơ ca dân gian có ảnh hưởng như thế nào đối với dòng thơ hiện đại Việt Nam, là một việc cần thiết. Thơ mới: Điểm khởi sắc của phong trào Thơ mới là đã nói lên được “Một nhu cầu lớn về tự do và về phát huy bản ngã” (Tố Hữu).
Phong trào Thơ mới đã thực sự góp phần rất quan trọng trong việc đưa văn học Việt Nam tiến thẳng vào thời kỳ hiện đại. Và đó cũng là một cuộc đánh giá lại về các thể thơ cũ, tiếp thu những tinh hoa của truyền thống, đồng thời học tập một cách sáng tạo thơ ca nước ngoài, nhất là thơ Pháp. Thơ mới có nhiều khả năng diễn đạt hơn hẳn lối “thơ cũ”, là nhờ ở thể cách linh hoạt của Thơ mới trong cách hiệp vần phong phú, nhạc điệu dồi dào, lối ngắt nhịp sinh động, ngôn ngữ gợi cảm, đầy hình tượng… Đúng như nhận xét của Hoài Thanh trong thi nhân Việt Nam: “Ngày người lái buôn phương Tây thứ nhất đặt chân lên xứ ta, người ấy đã mang theo cùng với hàng hóa phương Tây, cái mầm để sau này nảy nở thành Thơ mới”. Ý tưởng chủ đạo của Hoài Thanh đó là sự thể hiện một cách biện chứng trong cách nhìn nhận về phong trào Thơ mới khi nó xuất hiện và ra đời.
Chính sự đổi mới của phong trào Thơ mới (1932 – 1945), thực sự đem lại “một cuộc cách mạng” trong lĩnh vực thơ ca – nhiều tên tuổi rạng ngời, mang phong cách dấu ấn riêng của nền thơ ca hiện đại Việt Nam thế kỷ XX: Thế Lữ, Lưu Trọng Lư, Xuân Diệu, Huy Cận, Chế Lan Viên, Hàn Mặc Tử, Nguyễn Bính… Đó là sự khởi nguồn chất dân gian ở lĩnh vực thơ ca của mình trong sáng tác. Bằng tài năng và sự sáng tạo nghệ thuật của mình, các nhà Thơ mới đã tạo nên sự tiếp nối giữa thơ ca dân gian với thơ ca hiện đại trong nền văn học dân tộc. Theo thời gian của sự trường tồn và sự xuất hiện trên thi đàn văn học, phong trào Thơ mới đã thực sự gắn liền hương vị dân gian trong sáng tác của các nhà thơ. Phần lớn các nhà thơ vẫn tiếp tục sáng tác với số lượng khá dồi dào và có những thành tựu đạt tới đỉnh cao trên những chặng đường mới – con đường thơ ca của riêng mình.
Trước hết có thể thấy: Thế Lữ - người “khởi điểm của những khởi điểm”. Tên tuổi của Thế Lữ luôn gắn kết với tiến trình hiện đại nền văn học Việt 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nam ở nửa đầu thế kỷ XX. Là một trong những tác giả tiêu biểu của phong trào Thơ mới (1932 – 1945). Bản thân Thế Lữ có ít nhiều chịu ảnh hưởng của thơ ca dân gian, tuy không đậm đặc như Nguyễn Bính, Anh Thơ, Bàng Bá Lân… nhưng trong thể tài sáng tác, đặc biệt thể thơ truyền thống dân tộc cũng ít nhiều mang dư vị dân gian.
Thế Lữ với Mấy vần thơ – 1935, trong đó có những bài thơ nổi tiếng: Nhớ rừng – Tiếng sáo Thiên Thai – Cây đàn muôn điệu. Trong khí thế của phong trào Thơ mới, các thi nhân đã sáng tạo ra một nhịp điệu mới trên sự kế thừa và phát huy; thi điệu dân gian. Thi điệu dân gian luôn lấy lục bát làm thước đo trong dung lượng câu chữ. Thế Lữ đã vận dụng thơ lục bát để tạo ra những trang Thơ mới của thời đại một cách tinh tế và sống động.
Thơ lục bát vốn là thể thơ được hình thành và tồn tại từ xa xưa và khi đến Thế Lữ, như một phép màu nhiệm được khắc, tạc theo một phong cách riêng đầy mới lạ: Trời cao xanh ngắt – ô kìa! Hai con hạc trắng bay về bồng lai. Thế Lữ là người đầu tiên trong phong trào Thơ mới đã đem đến cho thể thơ lục bát – một lối thơ vắt dòng theo kiểu phương Tây. Số tiếng trong dòng thơ lục bát, gần như không có thay đổi, nhưng mối quan hệ dòng thơ đã dẫn đến sự phá bỏ khuôn mẫu cũ. Đó là sự thay đổi quá mới của thơ Thế Lữ - dẫn đến sự cảm nhận quá mới về tư duy cùng cảm nhận người đọc đối với lối diễn đạt quen thuộc gần gũi đời thường.
Thế giới Nàng thơ của Thế Lữ còn bộc lộ những cảm xúc về tự nhiên; không gian vũ trụ. Thơ ông luôn hàm chứa một thế giới đơn sơ, hoang dã, cỏ sắc… tất cả đều chứa đựng rung cảm hồn thơ luôn hòa trộn trong sự cảm nhận tinh tế. Không chỉ đắm say trong những cảm xúc lãng mạn, “Cây đàn muôn điệu” – như một tuyên ngôn nghệ thuật, một khẩu khí của thời thế bấy giờ. Tôi là kẻ bộ hành phiêu lãng Đường trần gian xuôi ngược để vui chơi 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tìm cảm giác hay trong tiếng khóc câu cười … Anh dù bảo: tính tình tôi hay thay đổi Không chuyên tâm, không chủ nghĩa, nhưng cần chi ? Tôi chỉ là khách tình si.
Ham vẻ đẹp có muôn hình, muôn thể Mượn lấy bút nàng Ly Tao, tôi vẽ Và mượn cây đàn ngàn phím, tôi ca… Nhà thơ đã có sự hòa đồng giữa tâm hồn và cây đàn ngàn phím – trong vẻ đẹp toàn mỹ ngoại giới, thanh sắc của dương gian, thái độ thoát ly thực tại vô trách nhiệm. Song đều có sự gắn kết giữa cõi tiên trong hư ảo, thực tại mang đậm sắc thái của thi nhân. Có thể thấy trong cách kết cấu bài thơ, câu thơ, Thế Lữ đã xuất phát từ những làn điệu thơ dân tộc trong văn học dân gian, có sự ảnh hưởng kết hợp thơ Pháp ở lối thơ vắt dòng; điều đó đã tạo nên thể thơ uyển chuyển và biến hóa không cùng với tâm trạng trước thời thế bấy giờ. Nếu như Thế Lữ là người “khởi điểm của những khởi điểm”, thì Lưu Trọng Lư cũng thuộc lớp thi sĩ “Thơ mới” đầu tiên.
Ông là người có công đầu trong việc thiết lập và để Thơ mới được hình thành và phát triển. Thơ ông không thật mới và lạ, song giọng thơ luôn gần gũi và quen thuộc hồn thơ dân tộc. Bắt mạch cảm xúc đó trong mọi hình ảnh, tứ thơ, âm thanh cuộc sống được chuyển vào thế giới mơ mộng, trong tiềm ẩn “vang bóng một thời” của văn hóa cổ truyền dân tộc. Đó cũng là một cách tân trong sáng tác để tránh sự nhàm chán theo cái cũ lỗi thời rập khuôn.
Nhiều sáng tác của Lưu Trọng Lư đều có ảnh hưởng giọng điệu thơ ca dân gian: Rồi ngày lại ngày Sắc màu: phai Lá cành: rung Ba gian: trống Xuân đi 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chàng cũng đi Năm nay xuân còn trở lại Người xưa không thấy tới (Vắng khách thơ) Hồn thơ của Lưu Trọng Lư, luôn chứa đựng những thở dài tuyệt vọng. Trong cuộc đời bao lần mơ, bao lần ước và những xốn xang trong tình yêu đều rơi vào sự trớ trêu, bi đát. Năm tháng tuổi thanh xuân qua đi, Lưu Trọng Lư vẫn chưa thể thoát ra khỏi những mộng mị của cuộc đời và thơ ca, để trở về đời sống thực thụ. Hoài Thanh đã đưa ra nhận định để khẳng định vị trí của Xuân Diệu: “nhà Thơ mới nhất trong các nhà Thơ mới”.
Thơ Xuân Diệu luôn thu hút và tiếp nhận những tinh hoa đặc sắc của thơ ca dân gian. Bằng chính ngòi bút của mình, ông đã chắt lọc những tinh túy nhất để tạo ra những vần thơ hay, tiêu biểu mang dáng dấp thơ ca dân gian. Điều đó, có thể bắt gặp trong những vần Thơ mới hình ảnh con người và hàm chứa hình ảnh về những làng quê nơi đồng bằng Bắc Bộ. Đây cũng là một điều dễ hiểu, cảm xúc được thăng hoa và được sáng tác với những gì chân chất, mộc mạc nhất nơi thôn dã.
Mây biếc về đâu bay gấp gấp Con cò trên ruộng cánh phân vân (Thơ duyên – Xuân Diệu) Nhà thơ đã vận dụng nhiều yếu tố truyền thống, tái tạo lên những vần thơ chan chứa của lòng mình. “Mây biếc” là một hình ảnh phi lý, tìm đâu ra được mây biếc. Điều này trên thực tế là Xuân Diệu đã kế thừa từ thơ ca dân gian. Bản thân Xuân Diệu tạo ra những thủ pháp “đánh tráo ngôn từ”.