Văn Hóa Ứng Xử Với Môi Trường Tự Nhiên Ở Việt Nam Hiện Nay

Luận Án Tiến Sĩ Về Văn Hóa Ứng Xử Với Môi Trường Tự Nhiên Ở Việt Nam Hiện Nay

• Tác giả: Trần Thị Thúy Hà
• Người hướng dẫn: PGS, TS Nguyễn Ngọc Hà
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: CNDVBC & CNDVLS
• Đề tài: Văn Hóa Ứng Xử Với Môi Trường Tự Nhiên Ở Việt Nam Hiện Nay
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
• 1.1. Các công trình nghiên cứu về văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên
• 1.2. Đạo đức môi trường và các nghiên cứu liên quan
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Văn Hóa Ứng Xử Với Môi Trường Tự Nhiên Ở Việt Nam

Văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên ở Việt Nam là một vấn đề quan trọng, phản ánh mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên. Trong bối cảnh hiện nay, khi mà ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu đang trở thành những thách thức lớn, việc hiểu rõ về văn hóa ứng xử này là cần thiết. Văn hóa ứng xử không chỉ là hành vi mà còn là thái độ, nhận thức của con người đối với môi trường xung quanh. Điều này thể hiện qua các hành vi bảo vệ môi trường, sử dụng tài nguyên một cách bền vững và tôn trọng các giá trị tự nhiên.

1.1. Khái Niệm Văn Hóa Ứng Xử Với Môi Trường Tự Nhiên

Văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên được hiểu là những chuẩn mực, giá trị và hành vi của con người trong việc tương tác với môi trường. Điều này bao gồm việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, giảm thiểu ô nhiễm và duy trì sự cân bằng sinh thái. Các yếu tố văn hóa, xã hội và kinh tế đều ảnh hưởng đến cách mà con người ứng xử với môi trường.

1.2. Vai Trò Của Văn Hóa Ứng Xử Trong Bảo Vệ Môi Trường

Văn hóa ứng xử có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ môi trường. Nó không chỉ giúp nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường mà còn thúc đẩy các hành động cụ thể nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường. Việc xây dựng văn hóa ứng xử tích cực sẽ góp phần tạo ra một xã hội bền vững.

II. Thực Trạng Văn Hóa Ứng Xử Với Môi Trường Tự Nhiên Ở Việt Nam Hiện Nay

Thực trạng văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên ở Việt Nam hiện nay đang gặp nhiều thách thức. Mặc dù có nhiều nỗ lực trong việc nâng cao nhận thức và giáo dục về bảo vệ môi trường, nhưng vẫn còn tồn tại nhiều hành vi ứng xử thiếu văn hóa. Tình trạng ô nhiễm môi trường, khai thác tài nguyên bừa bãi và sự thiếu ý thức trong việc bảo vệ môi trường đang diễn ra phổ biến.

2.1. Tình Trạng Ô Nhiễm Môi Trường Ở Việt Nam

Ô nhiễm môi trường ở Việt Nam đang ở mức báo động. Các nguồn ô nhiễm từ công nghiệp, nông nghiệp và sinh hoạt đang gây ra những tác động nghiêm trọng đến sức khỏe con người và hệ sinh thái. Việc thiếu các biện pháp kiểm soát và xử lý ô nhiễm đã dẫn đến tình trạng này ngày càng trầm trọng hơn.

2.2. Hành Vi Ứng Xử Thiếu Văn Hóa Đối Với Môi Trường

Nhiều hành vi ứng xử thiếu văn hóa như xả rác bừa bãi, khai thác tài nguyên không bền vững đang diễn ra phổ biến. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến môi trường mà còn tác động tiêu cực đến đời sống của cộng đồng. Cần có những biện pháp mạnh mẽ để thay đổi nhận thức và hành vi của người dân.

III. Giải Pháp Nâng Cao Văn Hóa Ứng Xử Với Môi Trường Tự Nhiên

Để nâng cao văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên, cần có những giải pháp đồng bộ và hiệu quả. Việc giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ môi trường là rất quan trọng. Bên cạnh đó, cần có các chính sách và quy định nghiêm ngặt để xử lý các hành vi vi phạm môi trường.

3.1. Đẩy Mạnh Giáo Dục Về Bảo Vệ Môi Trường

Giáo dục về bảo vệ môi trường cần được đưa vào chương trình học từ cấp tiểu học đến đại học. Việc này sẽ giúp hình thành ý thức và trách nhiệm của thế hệ trẻ đối với môi trường. Các hoạt động ngoại khóa, chiến dịch truyền thông cũng cần được tổ chức thường xuyên để nâng cao nhận thức cộng đồng.

3.2. Tăng Cường Kiểm Soát Và Xử Phạt Hành Vi Gây Ô Nhiễm

Cần có các biện pháp kiểm soát chặt chẽ hơn đối với các hoạt động gây ô nhiễm. Việc xử phạt nghiêm khắc các hành vi vi phạm sẽ tạo ra rào cản đối với những người có ý định xả thải hoặc khai thác tài nguyên một cách bừa bãi.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu Về Văn Hóa Ứng Xử

Các nghiên cứu về văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên đã chỉ ra rằng việc thay đổi nhận thức và hành vi của con người là rất cần thiết. Những ứng dụng thực tiễn từ các nghiên cứu này có thể giúp cải thiện tình hình môi trường hiện nay. Việc áp dụng các giải pháp đã được nghiên cứu sẽ góp phần nâng cao văn hóa ứng xử với môi trường.

4.1. Các Mô Hình Thành Công Trong Bảo Vệ Môi Trường

Nhiều mô hình bảo vệ môi trường thành công đã được triển khai tại một số địa phương. Những mô hình này không chỉ giúp cải thiện môi trường mà còn nâng cao ý thức cộng đồng về bảo vệ môi trường. Việc nhân rộng các mô hình này là cần thiết để đạt được hiệu quả cao hơn.

4.2. Kết Quả Nghiên Cứu Về Văn Hóa Ứng Xử

Các kết quả nghiên cứu cho thấy rằng việc nâng cao văn hóa ứng xử với môi trường có thể giảm thiểu ô nhiễm và cải thiện chất lượng cuộc sống. Những nghiên cứu này cần được áp dụng rộng rãi để tạo ra những thay đổi tích cực trong cộng đồng.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Văn Hóa Ứng Xử Với Môi Trường Tự Nhiên

Tương lai của văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên ở Việt Nam phụ thuộc vào sự thay đổi trong nhận thức và hành vi của con người. Cần có những nỗ lực liên tục để nâng cao văn hóa ứng xử này, từ đó góp phần bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Việc xây dựng một nền văn hóa ứng xử tích cực sẽ tạo ra một tương lai tươi sáng hơn cho các thế hệ mai sau.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Việc Bảo Vệ Môi Trường

Bảo vệ môi trường không chỉ là trách nhiệm của một cá nhân hay một tổ chức mà là trách nhiệm của toàn xã hội. Việc nâng cao nhận thức và hành động bảo vệ môi trường cần được thực hiện đồng bộ và liên tục.

5.2. Hướng Đến Một Tương Lai Bền Vững

Hướng đến một tương lai bền vững đòi hỏi sự hợp tác giữa các bên liên quan, từ chính phủ, doanh nghiệp đến cộng đồng. Cần có những chính sách và hành động cụ thể để đảm bảo sự phát triển bền vững cho môi trường và xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Vấn đề môi trường và mối quan hệ giữa con người với tự nhiên đang là thách thức mang tính toàn cầu. Môi trường tự nhiên là điều kiện cần thiết, cơ bản, thường xuyên đảm bảo cho sự tồn tại và phát triển của đời sống con người. Trong lịch sử truyền thống của dân tộc Việt Nam, ứng xử có văn hóa với môi trường tự nhiên thông qua các chuẩn mực đạo đức, lối sống hòa hợp, gắn bó mật thiết với thiên nhiên đã trở thành giá trị bền vững được cộng đồng gìn giữ và vun đắp. Tuy nhiên, trong bối cảnh toàn cầu hóa, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và phát triển kinh tế thị trường, các thang giá trị xã hội có những biến đổi đa chiều. Tình trạng chạy theo lợi ích kinh tế cục bộ, trước mắt đã dẫn tới hành vi khai thác cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên, lạm dụng hóa chất trong sản xuất nông nghiệp, xả thải công nghiệp và sinh hoạt bừa bãi, gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng và suy giảm đa dạng sinh học.

Khoảng trống nghiên cứu được tác giả Trần Thị Thúy Hà chỉ ra là: phần lớn các nghiên cứu về môi trường ở Việt Nam thời gian qua chủ yếu tiếp cận dưới góc độ kinh tế - xã hội, quản lý nhà nước hoặc khoa học kỹ thuật; các công trình tiếp cận chuyên sâu dưới góc độ triết học - xã hội về văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên còn rất khiêm tốn, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách chỉnh thể, toàn diện và có hệ thống trên cả hai bình diện sản xuất và sinh hoạt thường nhật. Luận án tiến sĩ triết học "Văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên ở Việt Nam hiện nay" (chuyên ngành Chủ nghĩa duy vật biện chứng và Chủ nghĩa duy vật lịch sử, mã số 62 22 03 02) được thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2018 dưới sự hướng dẫn của PGS.TS. Nguyễn Ngọc Hà nhằm lấp đầy khoảng trống học thuật này.

Mục tiêu tổng quát của luận án là trên cơ sở khái quát lý luận về văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên, phân tích và làm rõ thực trạng văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên ở Việt Nam hiện nay, từ đó đề xuất hệ thống các giải pháp nhằm nâng cao văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên ở nước ta.

Để hiện thực hóa mục tiêu trên, luận án xác định 3 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Làm rõ một số vấn đề lý luận về văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên.
2. Phân tích thực trạng văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên ở Việt Nam hiện nay: những kết quả đã đạt được, những vấn đề cần khắc phục và nguyên nhân chủ yếu của thực trạng ấy.
3. Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên ở nước ta hiện nay.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là vấn đề văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên ở Việt Nam hiện nay.

Phạm vi nghiên cứu được xác định rõ: Đề tài tiếp cận vấn đề dưới góc độ chuyên ngành triết học (chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử); tập trung khảo sát, phân tích văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên ở Việt Nam trong hai lĩnh vực cơ bản của đời sống xã hội là hoạt động sản xuất (khu/cụm công nghiệp, làng nghề, sản xuất nông nghiệp, khai thác tài nguyên khoáng sản) và hoạt động sinh hoạt hàng ngày (ăn uống, mặc, ở, đi lại).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tiến hành điểm luận có hệ thống các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan trực tiếp và gián tiếp đến đề tài, phân chia thành các nhóm nội dung cụ thể:

Nhóm nghiên cứu quốc tế về đạo đức môi trường và ứng xử sinh thái:

• Khởi đầu từ các công trình đặt nền móng thập niên 1960 - 1970 như bài viết "Nguồn gốc lịch sử của sự khủng hoảng sinh thái" (1967) của Lynn White; "Chiến lược của cộng đồng" (1968) của Garett Hardin; bài báo "Đạo đức đối với trái đất" (1970) của Aldo Leopold - người sáng lập đạo đức học môi trường.
• Các công trình chuyên sâu: William Blackstone với kỷ yếu hội thảo "Triết học và sự khủng hoảng môi trường" (1974); Holmes Rolston với tác phẩm "Có tồn tại đạo đức sinh thái trong đạo đức" (1975); Eugene C. Hargrove sáng lập Tạp chí Đạo đức học môi trường (1979); John Passmore với cuốn sách "Trách nhiệm của con người đối với tự nhiên" (1980); Ernest Partridge với tác phẩm "Đạo đức môi trường và chính sách công" (1980); Peter S. Wenz với công trình "Đạo đức môi trường ngày nay" (2001).

Nhóm nghiên cứu trong nước về đạo đức môi trường, văn hóa sinh thái và phát triển bền vững:

• Các nghiên cứu lý luận và đánh giá đạo đức môi trường: Đề tài cấp bộ "Đạo đức môi trường - Một số vấn đề lý luận và kinh nghiệm thế giới" (2009-2010) và cuốn sách "Đạo đức môi trường" (2013) của Nguyễn Văn Phúc; đề tài "Đánh giá đạo đức môi trường ở nước ta hiện nay" (2009-2010) và cuốn sách "Đạo đức môi trường ở nước ta – Lý luận và thực tiễn" (2011) của Vũ Dũng; công trình "Đạo đức sinh thái và giáo dục đạo đức sinh thái" (2009) của Vũ Trọng Dung; đề tài "Giải pháp nâng cao ý thức sinh thái cộng đồng ở nước ta trong những năm tới" (2001-2003) do Phạm Thành Nghị chủ nhiệm.
• Các nghiên cứu về môi trường sinh thái, văn hóa và con người: Tác phẩm "Cơ sở văn hóa Việt Nam" (1999) của Trần Ngọc Thêm; "Môi trường sinh thái vấn đề và giải pháp" (1997) và đề tài nghiên cứu lý luận mối quan hệ giữa con người, tài nguyên môi trường và phát triển bền vững (2005) của Phạm Thị Ngọc Trầm; "Văn hóa sinh thái - nhân văn" (2001, 2005) của Trần Lê Bảo; "Văn hóa ứng xử của người Hà Nội với môi trường thiên nhiên" (2002) của Nguyễn Viết Chức; "Tác phẩm 'Biện chứng của tự nhiên' và ý nghĩa hiện thời của nó" (2002) của Nguyễn Trọng Chuẩn; "Con người, Môi trường và Văn hóa" (2014) của Nguyễn Xuân Kính; "Môi trường của chúng ta" (2008) của Nguyễn Thanh Thủy; "Văn hóa Việt Nam trên con đường giải phóng, đổi mới, hội nhập và phát triển" (2013) của Đỗ Huy.
• Các luận án tiến sĩ triết học nghiên cứu các khía cạnh liên quan: Luận án của Đỗ Thị Ngọc Lan (1995) về mối quan hệ thích nghi và biến đổi môi trường tự nhiên; luận án của Bùi Văn Dũng (1999) về mối quan hệ tăng trưởng kinh tế và bảo vệ môi trường; luận án của Phạm Văn Boong (2001) về xây dựng ý thức sinh thái; luận án của Trần Thị Hồng Loan về văn hóa sinh thái trong phát triển bền vững.
• Hệ thống văn bản chỉ đạo của Đảng và Nhà nước: Nghị quyết số 41-NQ/TW (2004) của Bộ Chính trị; Nghị quyết số 24-NQ/TW (2013) của Ban Chấp hành Trung ương Đảng; Luật Bảo vệ môi trường các năm 1993, 2005, 2014; Điều 43 và Điều 63 Hiến pháp năm 2013; Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI (2011) và lần thứ XII (2016).

Hướng nghiên cứu đã có	Tác giả tiêu biểu	Nội dung chính	Khoảng trống luận án giải quyết
Đạo đức môi trường và ý thức sinh thái	Aldo Leopold, Vũ Dũng, Nguyễn Văn Phúc, Vũ Trọng Dung	Lý luận chung về chuẩn mực đạo đức đối với tự nhiên; thực trạng nhận thức đạo đức sinh thái	Chưa xem xét văn hóa ứng xử như một chỉnh thể bao hàm cả hành vi sản xuất và sinh hoạt cụ thể
Mối quan hệ con người - tự nhiên và văn hóa sinh thái	Nguyễn Trọng Chuẩn, Phạm Thị Ngọc Trầm, Trần Lê Bảo, Nguyễn Viết Chức	Cơ sở triết học - xã hội của quan hệ tự nhiên - con người; văn hóa sinh thái nhân văn	Chưa phân tích toàn diện thực trạng văn hóa ứng xử trong các ngành sản xuất và lối sống thường nhật ở Việt Nam
Chính sách, quản lý môi trường và phát triển bền vững	Đỗ Thị Ngọc Lan, Bùi Văn Dũng, Trần Thị Hồng Loan, các văn kiện Đảng	Cơ chế pháp lý, giải pháp kinh tế - kỹ thuật trong bảo vệ môi trường	Thiếu cách tiếp cận tổng thể từ góc độ triết học CNDVBC & CNDVLS về văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên

Khoảng trống mà luận án tập trung giải quyết là xây dựng một hệ thống lý luận hoàn chỉnh về văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên dưới lăng kính triết học Mác - Lênin; khảo sát thực trạng hành vi ứng xử sinh thái trong cả sản xuất (công nghiệp, làng nghề, nông nghiệp, khoáng sản) lẫn sinh hoạt (ăn uống, mặc, ở, đi lại); từ đó xác định các nhân tố tác động và đề xuất giải pháp triết học - xã hội đồng bộ nhằm định hình văn hóa ứng xử sinh thái bền vững tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án được triển khai trên nền tảng lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về môi trường và phát triển bền vững.

Khung khái niệm và lý thuyết:

• Khái niệm văn hóa: Là tổng hợp các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra nhằm hướng tới các giá trị Chân - Thiện - Mỹ. Luận án phân biệt rõ văn hóa và văn minh trên bốn phương diện: tính lịch sử (văn hóa là bề dày quá khứ, văn minh là lát cắt đồng đại), tính giá trị (văn hóa gồm cả vật chất và tinh thần, văn minh thiên về vật chất), phạm vi (văn hóa mang tính dân tộc, văn minh mang tính toàn cầu), và nguồn gốc (văn hóa gắn với phương Đông nông nghiệp, văn minh gắn với phương Tây đô thị).
• Khái niệm ứng xử và văn hóa ứng xử: Ứng xử là phản ứng có lựa chọn, tính toán của con người trước sự tác động của tự nhiên, xã hội và bản thân. Văn hóa ứng xử là hệ thống giá trị, chuẩn mực, thái độ và hành vi quy định phương thức ứng xử của cá nhân và cộng đồng trong việc giải quyết các mối quan hệ giữa con người với con người, con người với tự nhiên, xã hội và bản thân.
• Khái niệm môi trường tự nhiên: Là môi trường sống của con người, là tổng hợp những điều kiện tự nhiên có liên quan đến sự sống của con người, đến sự tồn tại và phát triển của xã hội.
• Khái niệm văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên: Là hành vi ứng xử hài hòa của con người với tự nhiên, là sự thích ứng với môi trường sống để điều hòa nhịp sống của mình nhằm bảo vệ và xây dựng môi trường ngày càng tốt đẹp hơn. Khái niệm này bao gồm ba nội dung cấu thành: hành vi ứng xử của con người với tự nhiên; sự thích ứng của con người với môi trường sống; sự tác động làm biến đổi tự nhiên thông qua các hoạt động của con người.

Phương pháp nghiên cứu: Luận án sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, kết hợp các phương pháp nghiên cứu khoa học xã hội:

• Phương pháp phân tích và tổng hợp: Sử dụng để phân tích các yếu tố cấu thành văn hóa ứng xử và tổng hợp thực trạng môi trường tại Việt Nam.
• Phương pháp logic và lịch sử: Khảo sát quá trình biến đổi trong quan niệm và hành vi ứng xử với môi trường qua các thời kỳ lịch sử.
• Phương pháp thống kê, đối chiếu và so sánh: Sử dụng số liệu thứ cấp từ các báo cáo môi trường quốc gia, các tài liệu điều tra xã hội học và chính sách pháp luật để đánh giá thực trạng.

Nguồn tư liệu và dữ liệu: Luận án sử dụng các văn bản kinh điển của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin, Hồ Chí Minh; các văn kiện Đại hội Đảng, Nghị quyết Trung ương, Hiến pháp và Luật Bảo vệ môi trường; các báo cáo hiện trạng môi trường của Bộ Tài nguyên và Môi trường; cùng tư liệu khảo sát từ các công trình nghiên cứu khoa học đã công bố.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Chương 1 khái quát và hệ thống hóa toàn bộ các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo hai trục nội dung lớn: lý luận về văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên (đạo đức môi trường, văn hóa sinh thái) và thực trạng cùng các giải pháp nâng cao văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên ở Việt Nam. Trên cơ sở phân tích thành tựu và giới hạn của các công trình đi trước, tác giả chỉ ra tính cấp thiết của việc tiếp cận vấn đề dưới góc độ triết học Mác - Lênin và xác định 4 vấn đề luận án cần tiếp tục giải quyết: làm rõ nhận thức lý luận, đánh giá thực trạng trong sản xuất và sinh hoạt, dự báo các nhân tố tác động, và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao văn hóa ứng xử với tự nhiên.

Chương 2: Một số vấn đề lý luận về văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên

Chương 2 làm rõ cơ sở lý luận của luận án qua 4 nội dung chính:

• Làm sáng tỏ các khái niệm nền tảng: văn hóa, ứng xử, văn hóa ứng xử, môi trường tự nhiên, phân biệt văn hóa và văn minh, và xác lập định nghĩa văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên gồm 3 nội dung cốt lõi.
• Phân tích quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh: Chủ nghĩa Mác - Lênin khẳng định con người là một bộ phận của tự nhiên, giới tự nhiên là "thân thể vô cơ của con người". Hoạt động thực tiễn của con người phải tuân theo quy luật khách quan của tự nhiên; nếu tác động mù quáng, khai thác tận diệt thì tự nhiên sẽ "trả thù". Quan hệ con người - tự nhiên luôn bị quy định bởi quan hệ giữa người với người và bản chất chế độ xã hội. Tư tưởng Hồ Chí Minh nhấn mạnh phát triển hài hòa, gắn bảo vệ thiên nhiên với nâng cao đời sống nhân dân (tiêu biểu qua phong trào Tết trồng cây).
• Luận giải vai trò của văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên: Góp phần hoàn thiện và phát triển nhân cách con người; xây dựng nếp sống văn hóa mới và xã hội văn minh; thúc đẩy hoặc kìm hãm sự phát triển kinh tế - xã hội bền vững.
• Chỉ ra các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi ứng xử với môi trường tự nhiên: Trình độ nhận thức khoa học, điều kiện kinh tế - xã hội, thể chế pháp luật, và các phong tục tập quán truyền thống.

Chương 3: Thực trạng văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên ở Việt Nam hiện nay

Chương 3 đi sâu khảo sát và phân tích thực trạng hành vi ứng xử với môi trường tự nhiên ở Việt Nam trên hai lĩnh vực lớn:

• Văn hóa ứng xử với môi trường trong sản xuất:
  • Trong các khu, cụm công nghiệp: Tồn tại tình trạng ưu tiên tăng trưởng kinh tế thuần túy, xem nhẹ công tác xử lý chất thải; nhiều doanh nghiệp xả thải chưa qua xử lý trực tiếp ra sông, biển, gây ô nhiễm nước và không khí nghiêm trọng.
  • Trong các làng nghề: Ô nhiễm môi trường làng nghề (chế biến nông sản, dệt nhuộm, tái chế kim loại) diễn ra phổ biến do hạ tầng kỹ thuật yếu kém, công nghệ lạc hậu và ý thức bảo vệ môi trường của người dân chưa cao.
  • Trong sản xuất nông nghiệp: Lạm dụng phân bón hóa học, thuốc bảo vệ thực vật, vứt bao bì bừa bãi ra đồng ruộng, kênh mương, gây thoái hóa đất và mất an toàn thực phẩm.
  • Trong khai thác tài nguyên khoáng sản: Tình trạng khai thác trái phép, công nghệ lạc hậu làm suy thoái tài nguyên, sạt lở đất và biến dạng cảnh quan sinh thái.
• Văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên trong sinh hoạt:
  • Trong ăn uống: Thói quen lãng phí thực phẩm, sử dụng túi nilon và đồ nhựa dùng một lần tràn lan.
  • Trong mặc: Chạy theo thị hiếu tiêu dùng nhanh, thải bỏ lượng lớn rác thải dệt may khó phân hủy.
  • Trong ở: Xây dựng thiếu quy hoạch không gian xanh, xử lý rác thải sinh hoạt đô thị và nông thôn chưa triệt để, thói quen xả rác bừa bãi.
  • Trong đi lại: Sự gia tăng phương tiện giao thông cá nhân phát thải khí độc hại, ý thức bảo vệ môi trường khi tham gia giao thông còn hạn chế.
• Đánh giá chung: Bên cạnh những chuyển biến tích cực trong nhận thức của một bộ phận cộng đồng, hành vi ứng xử thiếu văn hóa với tự nhiên vẫn diễn ra phổ biến do nguyên nhân từ lợi ích kinh tế trước mắt, sự hạn chế trong giáo dục môi trường, và công tác quản lý, thực thi pháp luật chưa nghiêm.

Chương 4: Giải pháp nâng cao văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên ở Việt Nam hiện nay

Chương 4 đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp chủ yếu:

• Đẩy mạnh giáo dục văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên: Tích hợp giáo dục môi trường vào hệ thống giáo dục quốc dân từ mầm non đến đại học; đa dạng hóa hình thức truyền thông cộng đồng nhằm chuyển biến từ nhận thức thành thói quen và hành vi tự giác.
• Tăng cường kiểm tra, xử phạt các hành vi gây ô nhiễm môi trường: Hoàn thiện chế tài pháp lý, nâng cao năng lực và trách nhiệm của các cơ quan thanh tra, kiểm tra môi trường; xử lý nghiêm minh các vi phạm của cá nhân và tổ chức, không có vùng cấm.
• Coi trọng công tác đảm bảo an ninh môi trường: Chủ động phòng ngừa khủng hoảng sinh thái, ứng phó hiệu quả với biến đổi khí hậu và nước biển dâng, kiểm soát ô nhiễm xuyên biên giới và sự cố môi trường.
• Kết hợp hài hòa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường: Thực hiện chuyển đổi mô hình kinh tế sang kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn; không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế đơn thuần; thẩm định nghiêm ngặt yếu tố môi trường trong các dự án đầu tư.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án tự xác định các đóng góp mới về mặt khoa học lý luận và thực tiễn như sau:

Đóng góp về mặt lý luận:

• Hệ thống hóa và làm rõ quan niệm về văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên dưới góc độ chuyên ngành triết học (CNDVBC & CNDVLS), xác định rõ cấu trúc ba thành tố của văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên và phân biệt rành mạch giữa văn hóa và văn minh trong mối quan hệ với tự nhiên.
• Làm sáng tỏ các luận điểm của C.Mác, Ph.Ăngghen và tư tưởng Hồ Chí Minh về sự thống nhất biện chứng giữa con người và tự nhiên, vai trò định hướng của quy luật tự nhiên đối với hoạt động sản xuất và sinh hoạt của con người trong điều kiện hiện đại.

Đóng góp về mặt thực tiễn:

• Đánh giá toàn diện, có hệ thống thực trạng văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên ở Việt Nam trên cả hai lĩnh vực sản xuất (công nghiệp, làng nghề, nông nghiệp, khoáng sản) và sinh hoạt thường nhật (ăn, mặc, ở, đi lại).
• Phân tích và chỉ rõ các nguyên nhân kinh tế, xã hội, nhận thức và quản lý dẫn tới tình trạng ô nhiễm môi trường và hành vi ứng xử thiếu văn hóa với thiên nhiên ở nước ta.
• Đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp mang tính chỉnh thể, từ đổi mới giáo dục, hoàn thiện pháp luật, bảo đảm an ninh môi trường đến kết hợp hài hòa giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường sinh thái.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

• Về phạm vi tiếp cận: Do giới hạn thuộc chuyên ngành triết học (CNDVBC & CNDVLS), luận án tập trung giải quyết vấn đề ở tầm khái quát lý luận và phân tích các phương diện xã hội - nhân văn của hành vi ứng xử, chưa đi sâu vào việc đo lường định lượng các chỉ số kỹ thuật môi trường chuyên ngành.
• Về nguồn dữ liệu: Dữ liệu thực trạng chủ yếu dựa trên nguồn tư liệu, số liệu thứ cấp từ các cơ quan quản lý nhà nước và công trình nghiên cứu đã công bố, chưa tiến hành điều tra xã hội học diện rộng bằng bảng hỏi độc lập.

Hướng nghiên cứu tiếp:

• Tiếp tục theo dõi, cập nhật các biến động môi trường mới phát sinh trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và các cam kết quốc tế về biến đổi khí hậu.
• Mở rộng nghiên cứu văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên theo từng nhóm chủ thể xã hội đặc thù (như văn hóa sinh thái của doanh nhân, của cư dân đô thị, hoặc của các cộng đồng dân tộc thiểu số).

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao cho nhiều đối tượng:

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên các ngành Triết học, Văn hóa học, Xã hội học, Khoa học Môi trường và Quản lý tài nguyên: Luận án cung cấp hệ thống cơ sở lý luận mác-xít vững chắc về mối quan hệ giữa con người và môi trường tự nhiên, phương pháp tiếp cận văn hóa đối với vấn đề sinh thái.
• Đối với giảng viên: Cung cấp tài liệu phục vụ giảng dạy các chuyên đề Triết học Mác - Lênin, Triết học văn hóa, Đạo đức học môi trường và môn học Con người và Môi trường trong các trường đại học, học viện.
• Đối với các nhà hoạch định chính sách và cán bộ quản lý môi trường: Nội dung Chương 3 và Chương 4 cung cấp căn cứ thực tiễn quan trọng để xây dựng các chương trình giáo dục môi trường cộng đồng, hoàn thiện quy định pháp luật và định hình chiến lược an ninh môi trường gắn với phát triển bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa thế nào về "văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên"? Theo luận án, văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên là hành vi ứng xử hài hòa của con người với tự nhiên, là sự thích ứng với môi trường sống để điều hòa nhịp sống của mình nhằm bảo vệ và xây dựng môi trường ngày càng tốt đẹp hơn. Cấu trúc của nó bao gồm ba nội dung: hành vi ứng xử của con người với tự nhiên; sự thích ứng của con người với môi trường sống; và sự tác động làm biến đổi tự nhiên thông qua các hoạt động sống của con người.

2. Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về việc tự nhiên "trả thù" con người được luận án khai thác ra sao? Luận án dẫn luận điểm kinh điển của Ph.Ăngghen trong tác phẩm "Biện chứng của tự nhiên": Giới tự nhiên là "thân thể vô cơ của con người". Khi con người tác động vào tự nhiên vượt quá giới hạn, khai thác tận diệt và bất chấp quy luật khách quan, thì những thắng lợi ban đầu sẽ dẫn tới những hậu quả khó lường ở lần thứ hai, thứ ba, phá hủy toàn bộ thành quả trước đó. Con người không thống trị tự nhiên như kẻ xâm lăng bên ngoài mà nằm trong lòng tự nhiên; sự thống trị chỉ có được khi con người nhận thức đúng và vận dụng chính xác các quy luật tự nhiên.

3. Luận án phân tích văn hóa ứng xử với môi trường trong sản xuất và sinh hoạt gồm những nội dung cụ thể nào?

• Trong sản xuất: Khảo sát tại 4 khu vực: (1) Các khu, cụm công nghiệp; (2) Các làng nghề; (3) Sản xuất nông nghiệp; (4) Khai thác tài nguyên khoáng sản.
• Trong sinh hoạt: Khảo sát qua 4 nhu cầu thiết yếu hàng ngày: (1) Ăn, uống; (2) Mặc; (3) Ở; (4) Đi lại.

4. Bốn nhóm giải pháp trọng tâm được tác giả đề xuất là gì? Bốn giải pháp gồm: (1) Đẩy mạnh giáo dục văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên; (2) Tăng cường kiểm tra, xử phạt các hành vi gây ô nhiễm môi trường; (3) Coi trọng công tác đảm bảo an ninh môi trường; (4) Kết hợp hài hòa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường.

Kết luận

Luận án tiến sĩ triết học của tác giả Trần Thị Thúy Hà đã giải quyết một cách có hệ thống những vấn đề lý luận và thực tiễn về văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên ở Việt Nam hiện nay. Bằng việc vận dụng thế giới quan và phương pháp luận duy vật biện chứng, công trình đã làm sáng tỏ bản chất, vai trò của văn hóa ứng xử sinh thái, đồng thời chỉ ra thực trạng và nguyên nhân của những hành vi ứng xử tiêu cực với môi trường trong sản xuất và đời sống. Hệ thống các giải pháp được đề xuất trong luận án mang giá trị ứng dụng thiết thực, góp phần định hướng hành vi của con người hướng tới lối sống hài hòa với thiên nhiên và phục vụ mục tiêu phát triển bền vững đất nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tác giả luận bàn một số vấn đề lý luận về môi trường thiên nhiên và hệ sinh thái; về sự tác động của con người trong hệ sinh thái; về đặc điểm và ý nghĩa văn hoá trong ứng xử của con người đối với các hệ sinh thái. Chương 2: Tác giả trình bày những lý luận chung về đạo đức, về sinh thái và đạo đức sinh thái, về các chuẩn mực và hành vi đạo đức sinh thái. Theo tác giả, “Đạo đức sinh thái bao gồm một hệ thống những quan điểm, quan niệm, tư tưởng, tình cảm. Những nguyên tắc, quy tắc, chuẩn mực,.

quy định, điều chỉnh hành vi của con người trong quá trình biến đổi và cải tạo tự nhiên nhằm phục vụ cho sự sống của con người, sự tồn tại và phát triển của xã hội trong những điều kiện sinh thái còn có những nét đặc thù riêng, và hành vi đạo đức sinh thái cao nhất, hoàn hảo nhất và bao trùm nhất là sự tự giác của con người tuân thủ nghiêm ngặt các điều luật đã được ghi rõ trong “Luật bảo vệ môi trường” của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Năm 2011, tác giả Vũ Dũng xuất bản cuốn sách “Đạo đức môi trường ở nước ta – Lý luận và thực tiễn”. Nội dung cuốn sách đề cập tới một số vấn đề lý luận cơ bản về đạo đức môi trường; khái niệm đạo đức, đạo đức môi trường, các tiêu chí đánh giá đạo đức môi trường, sự xuất hiện và những khuynh hướng cơ bản của đạo đức môi trường, các chức năng cơ bản của đạo 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] đức môi trường; kinh nghiệm bảo vệ môi trường ở một số nước nhìn từ góc độ đạo đức môi trường. Trong phần này, cuốn sách phân tích kinh nghiệm bảo vệ môi trường của một số quốc gia, chỉ ra những khía cạnh đạo đức của những hoạt động bảo vệ môi trường.

Đây là những kinh nghiệm quý với chúng ta; Tổng quan về môi trường và ô nhiễm môi trường ở nước ta hiện nay; Nhận thức của người dân về đạo đức môi trường; Thực trạng hành vi đạo đức môi trường ở nước ta. Từ góc độ của đạo đức môi trường, tác giả đã chỉ ra hiện nay còn có nhiều hành vi mang tính phi đạo đức môi trường xảy ra ở mọi nơi, từ thành thị, nông thôn đến miền núi. Đây là một trong những nguyên nhân cơ bản dẫn tới sự ô nhiễm môi trường và việc bảo vệ môi trường chưa bền vững ở nước ta hiện nay. Điều đáng lo ngại là nhiều khi chúng ta ý thức được hậu quả của hành vi của mình, song vẫn thực hiện hành vi đó.

Nghĩa vụ bảo vệ môi trường không hình thành một cách tự nhiên, nhất thời mà nó được hình thành và hoàn thiện trong cả quá trình giáo dục, tự giáo dục, rèn luyện trong hoạt động thực tiễn của mỗi cá nhân, thậm chí cả trong quá trình đấu tranh, thử thách của cuộc sống. Năm 2013, tác giả Nguyễn Văn Phúc đã xuất bản cuốn sách “Đạo đức môi trường” trong đó có đề cập đến một số vấn đề như: công nghiệp hóa, hiện đại hóa và yêu cầu xây dựng đạo đức môi trường; các quan điểm của Đảng về bảo vệ môi trường; một số kinh nghiệm quốc tế về bảo vệ môi trường và xây dựng đạo đức môi trường. Năm 2013, tác giả Đỗ Huy đã xuất bản cuốn sách “Văn hóa Việt Nam trên con đường giải phóng, đổi mới, hội nhập và phát triển” trong đó có đề cập đến vấn đề ứng xử của con người với tài nguyên môi trường để đổi mới và phát triển văn hóa. Qua đó, con người cần phải thức tỉnh và có cách ứng xử mới với thiên nhiên, phải tạo ra mối quan hệ thân thiện với tự nhiên.

17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Năm 2014, tác giả Nguyễn Xuân Kính xuất bản cuốn sách “Con người, Môi trường và Văn hóa”. Các tác giả cho rằng, con người tồn tại không thể tách rời mối quan hệ với môi trường sinh thái tự nhiên, môi trường sinh thái nhân văn. Đây là vấn đề không chỉ mang tính lý thuyết thuần túy, mà còn có ý nghĩa rất quan trọng trong quá trình nhận thức và tác động đến thực tiễn phát triển kinh tế - xã hội của nước ta hiện nay. Cuốn sách “Con người, môi trường và văn hóa” tập hợp các bài viết (có bổ sung, sửa chữa) về chủ đề trên của tác giả Nguyễn Xuân Kính đã công bố trong các hội thảo, tạp chí từ năm 1991 đến nay.

Thông qua cuốn sách, người đọc sẽ hình dung về người Việt trong mối quan hệ với môi trường tự nhiên, môi trường xã hội và với chính mình. Người Việt với những kiểu dạng cụ thể: người nông dân, người thành thị, người thợ thủ công, người buôn bán, nhà nho, người trí thức tân học… với các khía cạnh ẩm thực, trang phục, đi lại và làm lụng, với một số biểu hiện của văn hóa xã hội và văn hóa tinh thần, được tác giả đặt trong những thời kì, giai đoạn lịch sử cụ thể. Những công trình nghiên cứu trên cho thấy, những nghiên cứu về văn hóa môi trường từ nhiều góc độ ở nước ta rất đa dạng và phong phú, song những nghiên cứu chuyên sâu về văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên còn rất khiêm tốn. Tuy nhiên, những công trình này gián tiếp phản ánh những hành vi ứng xử có văn hóa với môi trường và những hành vi ứng xử chưa văn hóa với môi trường, từ đó góp phần xây dựng và hoàn thiện cách ứng xử với môi trường tự nhiên trong một nền văn hóa mới kết hợp giữa truyền thống và hiện đại.

Bên cạnh các công trình nghiên cứu nói trên, trước tình hình cấp thiết của vấn đề môi trường, phát triển bền vững và sự ứng xử của con người với tự nhiên, đã có nhiều văn bản được ban hành: 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Năm 2004, Thủ tướng Chính phủ đã ra Quyết định về việc ban hành Định hướng chiến lược về phát triển bền vững ở Việt Nam, đã chỉ rõ mục tiêu của phát triển bền vững về môi trường là khai thác hợp lý, sử dụng tiết kiệm và có hiệu quả nguồn tài nguyên thiên nhiên. Năm 2004, Bộ Tài nguyên và Môi trường xuất bản cuốn Chiến lược bảo vệ môi trường quốc gia đến năm 2010 và định hướng đến năm 2020, trong đó đã nêu rõ quan điểm, mục tiêu và các nội dung cơ bản bảo vệ môi trường, các giải pháp và việc tổ chức thực hiện chiến lược bảo vệ môi trường ở nước ta.2005, Quốc hội nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã thông qua Luật bảo vệ môi trường, thay thế Luật bảo vệ môi trường năm 1993, gồm 134 điều, 14 chương. Đây là những chuẩn mực quan trọng hàng đầu để bảo vệ môi trường, quy định những hành vi bảo vệ môi trường cần được thực hiện ở nước ta hiện nay. Năm 2011, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI đã khẳng định: Bảo vệ môi trường là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị, của toàn xã hội và nghĩa vụ của mọi công dân.

Kết hợp chặt chẽ giữa kiểm soát, ngăn ngừa, khắc phục ô nhiễm với khôi phục và bảo vệ môi trường sinh thái. Phát triển năng lượng sạch, sản xuất sạch và tiêu dùng sạch. Coi trọng nghiên cứu, dự báo và thực hiện các giải pháp ứng phó với quá trình biến đổi khí hậu và thảm họa thiên nhiên. Quản lý, bảo vệ, tái tạo và sử dụng hợp lý, có hiệu quả tài nguyên quốc gia.

Ngày 12/12/2012, Bộ tài nguyên môi trường tổ chức lễ công bố “Chiến lược bảo vệ môi trường quốc gia đến năm 2020 và tầm nhìn đến năm 2030”. Mục tiêu của chiến lược là kiểm soát, hạn chế và đến năm 2030 cơ bản ngăn 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] chặn và đẩy lùi xu hướng gia tăng ô nhiễm. Chúng ta đang phải đối mặt với nhiều khó khăn và thách thức do khủng hoảng kinh tế, biến đổi khí hậu, nước biển dâng, cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên, suy giảm đa dạng sinh học, ô nhiễm môi trường… Những thách thức đó đòi hỏi chúng ta phải thay đổi nhận thức về mô hình phát triển thiếu bền vững hiện nay để chuyển sang mô hình phát triển bền vững hơn nhằm giảm thiểu những tác động lên môi trường, tài nguyên thiên nhiên. Khuyến khích đầu tư vào các hoạt động bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu nhằm tạo ra việc làm, thu nhập, thúc đẩy tăng trưởng đã và đang trở thành một xu thế chủ đạo trên phạm vi toàn cầu.

Từ khi thực hiện chính sách đổi mới và hội nhập quốc tế, cùng với những thành tựu to lớn về phát triển kinh tế - xã hội, công tác bảo vệ môi trường, chính sách của Đảng, Nhà nước được xây dựng, hoàn thiện, phù hợp với bối cảnh trong nước và quốc tế. Tuy nhiên, Việt Nam vẫn đang phải đối mặt với những thách thức lớn về môi trường, cụ thể là ô nhiễm môi trường đang tiếp tục gia tăng, tài nguyên thiên nhiên bị khai thác quá mức, sử dụng thiếu hiệu quả; đa dạng sinh học bị suy giảm, biến đổi khí hậu đang diễn biến ngày càng phức tạp, khó lường. Hiến pháp năm 2013, xuất bản năm 2014, Điều 63 quy định: Nhà nước có chính sách bảo vệ môi trường; quản lý, sử dụng hiệu quả, bền vững các nguồn tài nguyên thiên nhiên, bảo tồn thiên nhiên, đa dạng sinh học, chủ động phòng chống thiên tai, ứng phó với biến đổi khí hậu. Nhà nước khuyến khích các hoạt động bảo vệ môi trường, phát triển, sử dụng năng lượng mới, năng lượng tái tạo.

Tổ chức, cá nhân gây ô nhiễm môi trường, làm suy kiệt tài nguyên thiên nhiên và suy giảm đa dạng sinh học phải bị xử lý nghiêm và có trách nhiệm khắc phục, bồi thường thiệt hại. Năm 2013, Ban chấp hành Trung ương ban hành Nghị quyết số 24- NQ/TW về chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu, tăng cường quản lý tài 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] nguyên và bảo vệ môi trường. Đây là Nghị quyết đầu tiên đề cập toàn diện đến chủ trương, giải pháp chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu, đẩy mạnh công tác quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường; có ý nghĩa đặc biệt quan trọng định hướng cho công tác quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu ở nước ta trong thời gian tới, quyết định đến sự phát triển bền vững của đất nước.