Xây dựng phương pháp luận và bộ chỉ thị tính toán hiệu suất sinh thái cấp tỉnh trường hợp tỉnh bình dương và đồng nai

Xây dựng phương pháp luận và bộ chỉ thị tính toán hiệu suất sinh thái cho tỉnh Bình Dương và Đồng Nai, góp phần phát triển bền vững.

• Tác giả: Đoàn Ngọc Như Tâm
• Người hướng dẫn: TS. Trương Thị Kim Chuyên
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên và môi trường
• Đề tài: Phương Pháp Luận Tính Toán Hiệu Suất Sinh Thái Tỉnh Bình Dương và Đồng Nai
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. TÍNH CẤP THIẾT
• 1.2. MỤC TIÊU CỦA ĐỀ TÀI
• 1.2.1. Mục tiêu chung
• 1.2.2. Mục tiêu cụ thể
• 1.3. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 1.4. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.5. NHỮNG ĐIỂM MỚI CỦA LUẬN ÁN
• 1.6. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN
• 1.6.1. Ý nghĩa khoa học
• 1.6.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 1.7. CẤU TRÚC CỦA LUẬN ÁN
• 2. CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN
• 2.1. Khái niệm HSST
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu về HSST trên thế giới
• 3. NHỮNG PHƯƠNG PHÁP LUẬN NGHIÊN CỨU HSST
• 3.1. Phương pháp đánh giá HSST bằng các bộ chỉ thị và chỉ số
• 3.2. Các bộ chỉ thị đánh giá HSST
• 3.3. Phương pháp tích hợp chỉ thị phục vụ đánh giá HSST
• 3.4. Đường cong Kuznets
• 3.5. Phương pháp phân tích màng bao dữ liệu đánh giá hiệu quả phát triển kinh tế xã hội
• 4. NHỮNG ĐIỂM RÚT RA QUA TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 5. NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 5.1. ĐỐI TƯỢNG VÀ NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 5.2. CÁC PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 5.2.1. Thu thập dữ liệu theo 3 Bộ chỉ thị
• 5.2.2. Xây dựng bộ chỉ thị cho các chỉ số phụ SDI, RCI và EPI
• 5.2.3. Tích hợp các bộ chỉ thị thành các chỉ số phụ SDI, RCI và EPI
• 5.2.4. Tính toán HSST cấp Tỉnh
• 5.2.5. Xây dựng đường cong môi trường Kuznets cho tỉnh Bình Dương và Đồng Nai và so sánh với cách tiếp cận HSST
• 5.2.6. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến HSST-Đề xuất giải pháp quản lý tài nguyên môi trường
• 5.3. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 5.3.1. PHƯƠNG PHÁP LUẬN TÍNH TOÁN HSST CẤP TỈNH
• 5.3.1.1. Đánh giá chung những cách tiếp cận nghiên cứu HSST
• 5.3.1.2. Lý luận về HSST vùng
• 5.3.1.3. Sàng lọc các bộ chỉ thị bằng cách phối hợp giữa đánh giá đa tiêu chí và phân tích thống kê đa biến
• 5.3.1.4. Tích hợp bộ chỉ thị thành phần thành chỉ số
• 5.3.1.5. Sử dụng kiểm định so sánh Student trong thống kê học
• 5.3.1.6. Phương pháp luận tính toán EEI
• 5.3.2. KẾT QUẢ XÂY DỰNG BỘ CHỈ THỊ
• 5.3.2.1. Bộ chỉ thị phát triển kinh tế xã hội
• 5.3.2.2. Bộ chỉ thị tiêu thụ tài nguyên
• 5.3.2.3. Bộ chỉ thị áp lực môi trường
• 5.3.3. TÍCH HỢP CÁC BỘ CHỈ THỊ THÀNH CÁC CHỈ SỐ PHỤ
• 5.3.3.1. Chỉ số phát triển kinh tế xã hội
• 5.3.3.2. Chỉ số tiêu thụ tài nguyên
• 5.3.3.3. Chỉ số áp lực môi trường
• 5.3.4. ĐÁNH GIÁ HSST HAI TỈNH BÌNH DƯƠNG VÀ ĐỒNG NAI
• 5.3.4.1. So sánh SDI giữa Bình Dương và Đồng Nai
• 5.3.4.2. So sánh RCI giữa Bình Dương và Đồng Nai
• 5.3.4.3. So sánh EPI giữa Bình Dương và Đồng Nai
• 5.3.4.4. So sánh EEI giữa tỉnh Bình Dương và Đồng Nai
• 5.3.5. THIẾT LẬP ĐƯỜNG CONG KUZNETS TỈNH BÌNH DƯƠNG VÀ ĐỒNG NAI
• 5.3.5.1. Xây dựng đường cong Kuznets
• 5.3.5.2. Đường cong Kuznets tỉnh Bình Dương
• 5.3.5.3. Xác lập mô hình đường cong Kuznets tỉnh Đồng Nai
• 5.3.5.4. So sánh đường cong Kuznets giữa Bình Dương và Đồng Nai
• 5.3.6. SO SÁNH PHƯƠNG PHÁP LUẬN ĐÁNH GIÁ HSST VÀ MÔ HÌNH MÔI TRƯỜNG KUZNETS
• 5.3.6.1. Phương pháp luận HSST vùng
• 5.3.6.2. Phương pháp luận đường cong môi trường Kuznets
• 5.3.7. ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP NÂNG CAO HSST
• 5.3.7.1. Các giải pháp nâng cao SDI
• 5.3.7.2. Các giải pháp làm giảm RCI
• 5.3.7.3. Các giải pháp làm giảm EPI
• 5.3.8. HẠN CHẾ CỦA ĐỀ TÀI
• 6. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC I: KẾT QUẢ THU THẬP Ý KIẾN CHUYÊN GIA VỀ LỰA CHỌN VÀ THỨ TỰ TẦM QUAN TRỌNG CỦA CÁC TIÊU CHÍ SÀNG LỌC CHỈ THỊ
• PHỤ LỤC 2: DANH SÁCH CÁC CHUYÊN GIA ĐÃ CHO Ý KIẾN VỀ CÁC TIÊU CHÍ SÀNG LỌC CHỈ THỊ VÀ THỨ TỰ TẦM QUAN TRỌNG
• PHỤ LỤC 5: KẾT QUẢ LỰA CHỌN BỘ CHỈ THỊ PHÁT TRIỂN KINH TẾ XÃ HỘI
• PHỤ LỤC 6: PHƯƠNG PHÁP TÍNH TOÁN SỐ LIỆU CÁC CHỈ THỊ TIÊU THỤ TÀI NGUYÊN VÀ ÁP LỰC MÔI TRƯỜNG
• PHỤ LỤC 7: KẾT QUẢ THU THẬP DỮ LIỆU 03 BỘ CHỈ THỊ
• PHỤ LỤC 8: MÔ HÌNH ĐƯỜNG CONG MÔI TRƯỜNG KUZNETS TỈNH BÌNH DƯƠNG VÀ ĐỒNG NAI
• PHỤ LỤC 9: GIỚI THIỆU ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU TỈNH BÌNH DƯƠNG VÀ ĐỒNG NAI
• PHỤ LỤC 10: MỘT SỐ TÓM TẮT SO SÁNH ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU TRONG LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phương Pháp Luận Tính Toán Hiệu Suất Sinh Thái

Hiệu suất sinh thái (HSST) là một công cụ quan trọng để đánh giá và quản lý mối quan hệ giữa hoạt động kinh tế và môi trường. HSST giúp định lượng tác động của các hoạt động sản xuất đến tiêu thụ tài nguyên và ô nhiễm môi trường. Việc áp dụng HSST ở cấp địa phương, như tỉnh Bình Dương và Đồng Nai, cung cấp thông tin quan trọng cho việc tích hợp các mục tiêu môi trường vào chính sách kinh tế, hướng tới sử dụng hiệu quả tài nguyên và phát triển bền vững. Hội đồng Doanh nghiệp Thế giới vì sự Phát triển Bền vững (WBCSD) đã xây dựng thuật ngữ HSST từ đầu những năm 1990, nhấn mạnh sự cân bằng giữa tăng trưởng kinh tế, bảo vệ sinh thái và tiến bộ xã hội. HSST không chỉ là một chỉ số mà còn là một phương pháp tiếp cận toàn diện để quản lý và giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường.

1.1. Khái niệm và vai trò của Hiệu Suất Sinh Thái HSST

HSST là một công cụ định lượng giúp các nhà quản lý và hoạch định chính sách hiểu rõ hơn về mối liên hệ giữa hoạt động kinh tế và tác động môi trường. Nó cho phép đánh giá hiệu quả sử dụng tài nguyên và mức độ ô nhiễm do các hoạt động sản xuất gây ra. HSST không chỉ đo lường hiệu quả kinh tế mà còn đánh giá tác động của hoạt động kinh tế đối với môi trường. HSST giúp các nhà quản lý và hoạch định chính sách đưa ra các quyết định thông minh hơn về việc sử dụng tài nguyên và bảo vệ môi trường.

1.2. Lịch sử phát triển và ứng dụng của HSST trên thế giới

HSST được phát triển từ những năm 1990 bởi WBCSD nhằm thúc đẩy phát triển bền vững thông qua tăng trưởng kinh tế, cân bằng sinh thái và tiến bộ xã hội. Từ đó, HSST đã được ứng dụng rộng rãi trên toàn thế giới, từ cấp doanh nghiệp đến cấp quốc gia, để đánh giá và cải thiện hiệu quả sử dụng tài nguyên và giảm thiểu tác động môi trường. Các tổ chức quốc tế như Liên Hợp Quốc và Ngân hàng Thế giới cũng đã sử dụng HSST trong các chương trình phát triển bền vững của mình.

II. Thách Thức Trong Tính Toán Hiệu Suất Sinh Thái Tại Bình Dương Đồng Nai

Bình Dương và Đồng Nai, hai tỉnh thuộc vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, đang đối mặt với nhiều thách thức về môi trường do quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa nhanh chóng. Tình trạng khai thác tài nguyên quá mức, ô nhiễm môi trường từ các khu công nghiệp và khu dân cư, cùng với áp lực từ biến đổi khí hậu, đang đe dọa sự phát triển bền vững của hai tỉnh. Việc đánh giá hiệu suất sinh thái (HSST) trở nên cấp thiết để có cái nhìn toàn diện về quá trình phát triển kinh tế gắn liền với bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, việc xây dựng và áp dụng phương pháp luận tính toán HSST phù hợp với đặc thù của từng địa phương vẫn còn nhiều khó khăn.

2.1. Áp lực môi trường từ phát triển công nghiệp và đô thị hóa

Bình Dương và Đồng Nai là những trung tâm công nghiệp lớn của Việt Nam, với nhiều khu công nghiệp và khu chế xuất. Sự phát triển nhanh chóng của các ngành công nghiệp đã tạo ra nhiều việc làm và đóng góp lớn vào tăng trưởng kinh tế, nhưng cũng gây ra nhiều vấn đề về ô nhiễm môi trường, như ô nhiễm không khí, ô nhiễm nước và ô nhiễm chất thải rắn. Đô thị hóa cũng gây ra áp lực lớn lên hệ thống cơ sở hạ tầng và tài nguyên thiên nhiên của hai tỉnh.

2.2. Khó khăn trong thu thập và xử lý dữ liệu môi trường

Việc tính toán HSST đòi hỏi một lượng lớn dữ liệu về kinh tế, xã hội và môi trường. Tuy nhiên, việc thu thập và xử lý dữ liệu này ở Việt Nam còn gặp nhiều khó khăn, do thiếu hệ thống thu thập dữ liệu đồng bộ, thiếu các tiêu chuẩn và quy trình thu thập dữ liệu thống nhất, và thiếu nguồn nhân lực có trình độ chuyên môn cao. Dữ liệu môi trường thường không đầy đủ, không chính xác và không được cập nhật thường xuyên, gây khó khăn cho việc đánh giá HSST một cách chính xác.

2.3. Thiếu bộ chỉ thị phù hợp với đặc thù địa phương

Các bộ chỉ thị HSST hiện có thường được xây dựng dựa trên kinh nghiệm của các nước phát triển, và không hoàn toàn phù hợp với điều kiện kinh tế, xã hội và môi trường của Việt Nam. Việc xây dựng một bộ chỉ thị HSST phù hợp với đặc thù của từng địa phương đòi hỏi sự nghiên cứu kỹ lưỡng về các yếu tố kinh tế, xã hội và môi trường của địa phương đó, cũng như sự tham gia của các chuyên gia và các bên liên quan.

III. Phương Pháp Luận Tính Toán Hiệu Suất Sinh Thái Cấp Tỉnh Chi Tiết

Để tính toán hiệu suất sinh thái (HSST) cấp tỉnh một cách hiệu quả, cần xây dựng một phương pháp luận toàn diện, bao gồm các bước: xác định mục tiêu và phạm vi nghiên cứu, lựa chọn các chỉ thị phù hợp, thu thập và xử lý dữ liệu, tính toán các chỉ số thành phần, và tích hợp các chỉ số thành phần để đánh giá HSST tổng thể. Phương pháp luận này cần đảm bảo tính khoa học, khách quan và khả thi, đồng thời phải phù hợp với điều kiện kinh tế, xã hội và môi trường của từng địa phương. Việc áp dụng phương pháp luận này sẽ giúp các nhà quản lý và hoạch định chính sách có được cái nhìn toàn diện về hiệu quả sử dụng tài nguyên và bảo vệ môi trường của địa phương.

3.1. Xây dựng bộ chỉ thị đánh giá phát triển kinh tế xã hội SDI

Chỉ số phát triển kinh tế - xã hội (SDI) là một trong ba chỉ số thành phần quan trọng của HSST. SDI đo lường mức độ phát triển kinh tế và xã hội của một địa phương, bao gồm các yếu tố như tăng trưởng kinh tế, thu nhập bình quân đầu người, tỷ lệ thất nghiệp, trình độ học vấn, và tuổi thọ trung bình. Việc lựa chọn các chỉ thị phù hợp để xây dựng SDI cần dựa trên các tiêu chí như tính đại diện, tính khả thi, và tính so sánh. Dữ liệu cho các chỉ thị này có thể được thu thập từ các nguồn như Tổng cục Thống kê, các sở ban ngành địa phương, và các tổ chức nghiên cứu.

3.2. Xây dựng bộ chỉ thị đánh giá tiêu thụ tài nguyên RCI

Chỉ số tiêu thụ tài nguyên (RCI) đo lường mức độ sử dụng tài nguyên thiên nhiên của một địa phương, bao gồm các yếu tố như tiêu thụ năng lượng, sử dụng nước, khai thác khoáng sản, và sử dụng đất. Việc xây dựng RCI cần tập trung vào các tài nguyên quan trọng và có tác động lớn đến môi trường. Dữ liệu cho các chỉ thị này có thể được thu thập từ các nguồn như Bộ Tài nguyên và Môi trường, các sở ban ngành địa phương, và các doanh nghiệp sản xuất.

3.3. Xây dựng bộ chỉ thị đánh giá áp lực môi trường EPI

Chỉ số áp lực môi trường (EPI) đo lường mức độ ô nhiễm và suy thoái môi trường của một địa phương, bao gồm các yếu tố như ô nhiễm không khí, ô nhiễm nước, ô nhiễm đất, suy thoái rừng, và mất đa dạng sinh học. Việc xây dựng EPI cần tập trung vào các vấn đề môi trường cấp bách và có tác động lớn đến sức khỏe cộng đồng. Dữ liệu cho các chỉ thị này có thể được thu thập từ các nguồn như Bộ Tài nguyên và Môi trường, các sở ban ngành địa phương, và các trạm quan trắc môi trường.

IV. Ứng Dụng Phương Pháp Luận Tính Toán HSST Tại Bình Dương Đồng Nai

Việc ứng dụng phương pháp luận tính toán hiệu suất sinh thái (HSST) tại Bình Dương và Đồng Nai mang lại nhiều lợi ích thiết thực. Kết quả đánh giá HSST giúp các nhà quản lý và hoạch định chính sách có được cái nhìn tổng quan về hiệu quả sử dụng tài nguyên và bảo vệ môi trường của hai tỉnh. Từ đó, có thể đưa ra các quyết định chính sách phù hợp để thúc đẩy phát triển kinh tế xanh, giảm thiểu ô nhiễm môi trường, và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Ngoài ra, việc so sánh HSST giữa hai tỉnh cũng giúp xác định các điểm mạnh và điểm yếu của từng địa phương, từ đó học hỏi kinh nghiệm và hợp tác để cùng nhau phát triển bền vững.

4.1. Đánh giá và so sánh HSST giữa Bình Dương và Đồng Nai

Việc đánh giá và so sánh HSST giữa Bình Dương và Đồng Nai giúp xác định các điểm mạnh và điểm yếu của từng địa phương trong việc sử dụng tài nguyên và bảo vệ môi trường. Kết quả so sánh có thể được sử dụng để học hỏi kinh nghiệm và hợp tác giữa hai tỉnh, cũng như để xác định các lĩnh vực cần ưu tiên đầu tư và cải thiện.

4.2. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến HSST cấp tỉnh

Việc phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến HSST cấp tỉnh giúp xác định các nguyên nhân gốc rễ của các vấn đề môi trường và các yếu tố cản trở việc nâng cao HSST. Các yếu tố này có thể bao gồm các yếu tố kinh tế, xã hội, công nghệ, và quản lý. Kết quả phân tích có thể được sử dụng để xây dựng các giải pháp chính sách hiệu quả để giải quyết các vấn đề môi trường và thúc đẩy phát triển bền vững.

4.3. Đề xuất giải pháp nâng cao HSST hướng tới phát triển bền vững

Dựa trên kết quả đánh giá HSST và phân tích các yếu tố ảnh hưởng, cần đề xuất các giải pháp cụ thể để nâng cao HSST và thúc đẩy phát triển bền vững. Các giải pháp này có thể bao gồm các giải pháp về chính sách, công nghệ, quản lý, và giáo dục. Các giải pháp cần được thiết kế phù hợp với điều kiện kinh tế, xã hội và môi trường của từng địa phương, và cần có sự tham gia của các bên liên quan.

V. Kết Luận Và Triển Vọng Về Phương Pháp Luận HSST

Nghiên cứu về phương pháp luận tính toán hiệu suất sinh thái (HSST) cấp tỉnh, đặc biệt tại Bình Dương và Đồng Nai, đã cung cấp một công cụ hữu ích để đánh giá và quản lý mối quan hệ giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Việc áp dụng HSST giúp các nhà quản lý và hoạch định chính sách có được cái nhìn toàn diện về hiệu quả sử dụng tài nguyên và tác động môi trường của các hoạt động kinh tế. Tuy nhiên, cần tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện phương pháp luận này để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của phát triển bền vững.

5.1. Tóm tắt kết quả nghiên cứu và đóng góp của luận án

Luận án đã xây dựng và thử nghiệm một phương pháp luận tính toán HSST cấp tỉnh, bao gồm việc xây dựng bộ chỉ thị, thu thập và xử lý dữ liệu, tính toán các chỉ số thành phần, và tích hợp các chỉ số thành phần để đánh giá HSST tổng thể. Luận án cũng đã phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến HSST và đề xuất các giải pháp nâng cao HSST hướng tới phát triển bền vững. Kết quả nghiên cứu của luận án có thể được sử dụng để hỗ trợ việc hoạch định chính sách và quản lý môi trường tại Bình Dương và Đồng Nai.

5.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo và khuyến nghị

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện phương pháp luận tính toán HSST, đặc biệt là trong việc xây dựng bộ chỉ thị phù hợp với điều kiện kinh tế, xã hội và môi trường của từng địa phương. Cần tăng cường thu thập và xử lý dữ liệu môi trường, cũng như nâng cao năng lực cho các cán bộ quản lý môi trường. Ngoài ra, cần khuyến khích sự tham gia của các doanh nghiệp và cộng đồng vào việc bảo vệ môi trường và nâng cao HSST.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ với đề tài "Xây dựng phương pháp luận và bộ chỉ thị tính toán hiệu suất sinh thái cấp tỉnh: trường hợp tỉnh Bình Dương và Đồng Nai", chuyên ngành Quản lý Tài nguyên và Môi trường (Mã số: 9850101), do nghiên cứu sinh Đoàn Ngọc Như Tâm thực hiện tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh (năm 2022), dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Trương Thị Kim Chuyên và PGS. Chế Đình Lý.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Sau 10 năm thực hiện Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 2011–2020, nền kinh tế Việt Nam đã đạt được những bước tăng trưởng nhất định, song áp lực từ hoạt động kinh tế đối với tài nguyên thiên nhiên và chất lượng môi trường ngày càng gia tăng. Tác động của biến đổi khí hậu và ô nhiễm môi trường đặt ra yêu cầu phải có công cụ định lượng cụ thể để nhận biết hoạt động kinh tế ảnh hưởng ra sao đến tài nguyên và môi trường, từ đó xây dựng các chính sách kinh tế gắn liền với mục tiêu môi trường.

Tỉnh Bình Dương và tỉnh Đồng Nai là hai hạt nhân công nghiệp thuộc Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam (KTTĐPN). Bình Dương có tỷ lệ đô thị hóa đạt 82% (với 3 thành phố và 2 thị xã), sở hữu 48 khu và cụm công nghiệp với tổng diện tích hơn 11.000 ha (chiếm 1/4 diện tích khu công nghiệp toàn miền Nam). Đồng Nai đã thành lập 32 khu công nghiệp (trong đó 31 khu công nghiệp đã đi vào hoạt động và đang triển khai Khu công nghiệp công nghệ cao Long Thành). Sự gia tăng tiêu thụ tài nguyên (đất, nước, khoáng sản cát, đá) và phát sinh chất thải tại hai địa phương này đòi hỏi một khung đánh giá định lượng tích hợp giữa hiệu quả kinh tế và chi phí tài nguyên - môi trường. Khoảng trống nghiên cứu đặt ra là việc thiếu hụt một phương pháp luận chuẩn hóa và hệ thống chỉ thị phù hợp với đặc thù dữ liệu cấp tỉnh tại Việt Nam nhằm đo lường hiệu suất sinh thái (Eco-Efficiency - HSST).

Mục tiêu nghiên cứu

• Mục tiêu chung: Xây dựng bộ chỉ thị và phương pháp luận tính toán, đánh giá HSST cho tỉnh Bình Dương và tỉnh Đồng Nai; đề xuất giải pháp cải thiện quản lý môi trường và sử dụng hợp lý tài nguyên thiên nhiên để nâng cao HSST.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Xây dựng phương pháp luận tính toán HSST cấp tỉnh.
  2. Xây dựng bộ chỉ thị của ba chỉ số phụ cấu thành HSST gồm: chỉ số phát triển kinh tế xã hội (SDI), chỉ số tiêu thụ tài nguyên (RCI), chỉ số áp lực môi trường (EPI).
  3. Thử nghiệm và thực hiện tích hợp các bộ chỉ thị thành các chỉ số phụ SDI, RCI và EPI.
  4. Đánh giá so sánh HSST giữa hai tỉnh Bình Dương và Đồng Nai.
  5. Nghiên cứu thử nghiệm về quan hệ giữa phát triển kinh tế và ô nhiễm môi trường bằng phương pháp đường cong môi trường Kuznets (EKC), áp dụng vào hai tỉnh Bình Dương và Đồng Nai.
  6. Đề xuất các giải pháp cải thiện HSST hướng đến phát triển bền vững.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Phương pháp luận, bộ chỉ thị và chỉ số đánh giá hiệu suất sinh thái cấp tỉnh.
• Phạm vi không gian: Địa bàn tỉnh Bình Dương và tỉnh Đồng Nai.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn 2005 – 2018 (đối với tính toán các bộ chỉ thị và chỉ số HSST) và giai đoạn 2005 – 2014 (đối với thử nghiệm mô hình đường cong môi trường Kuznets).
• Phạm vi nội dung môi trường: Do dữ liệu quan trắc môi trường không khí tại hai địa phương chưa được đầu tư đo đạc đầy đủ và liên tục trong giai đoạn nghiên cứu, luận án giới hạn đánh giá các thành phần áp lực môi trường tập trung vào môi trường nước và chất thải rắn.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây

Tổng quan tài liệu trong luận án phân tích sự phát triển của khái niệm và các cách tiếp cận đánh giá hiệu suất sinh thái trên thế giới và tại Việt Nam qua bốn nhóm nội dung chính:

1. Khái niệm và cấp độ đánh giá HSST:

   • Khái niệm HSST được Hội đồng Doanh nghiệp Thế giới vì sự Phát triển Bền vững (WBCSD, 2000, 2005, 2006) khởi xướng từ đầu thập niên 1990, hướng tới mục tiêu tạo ra nhiều giá trị kinh tế với ít tác động môi trường nhất.
   • Tổ chức Tiêu chuẩn Quốc tế (ISO) định nghĩa HSST qua tỷ lệ giữa giá trị kinh tế và tác động môi trường của vòng đời sản phẩm.
   • Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD, 1998) và Cục Môi trường Châu Âu (EEA, 2014) chuẩn hóa định nghĩa HSST như tỷ lệ giữa giá trị đầu ra (kinh tế) trên áp lực đầu vào (tài nguyên, môi trường).
   • Về cấp độ, các nghiên cứu chia thành: HSST vi mô cho sản phẩm, dịch vụ và nhà máy dựa trên đánh giá vòng đời (LCA) như công trình của Anne Marie de Jonge (2004), Chie Nakaniwa (2012), Liziane da Luz Seben & Istefani Carísio de Paula (2012), Marguerite Renouf và cộng sự (2017); và HSST vĩ mô cho vùng lãnh thổ như nghiên cứu của Jukka Hoffren (2001).

2. Phương pháp luận đánh giá HSST cấp vùng:

   • Mô hình dự án ECOREG tại vùng Kymenlaakso (Phần Lan) do Viện Môi trường Phần Lan (SYKE), Viện Thule và Đại học Oulu thực hiện (Friedrich Hinterberger & Francois Schneider, 2001; Mika Toikka, 2005; Per Mickwitz và cộng sự, 2009). Phương pháp này tích hợp LCA, phân tích dòng vật chất (MFA: DMI, TMR, TMI) kết hợp tài khoản kinh tế vùng.
   • Mô hình hệ thống chỉ thị HSST vùng tại quận Thành Dương (Chengyang - Trung Quốc) do Zhou Zhenfeng, Sun Lei và Sun Yinglan (2006) nghiên cứu; cùng các nghiên cứu cấp tỉnh tại Giang Tô của Li Gang (2002) và nghiên cứu của Zhou Guomei, Peng Hao, Cao Fengzhong (2003).

3. Hệ thống chỉ thị phát triển bền vững và môi trường:

   • Bộ chỉ thị 96 chỉ tiêu thuộc 14 chủ đề của Ủy ban Phát triển Bền vững Liên Hợp Quốc (UN CSD, 2008); các nguyên tắc lựa chọn chỉ thị của George A. Tanguay và cộng sự (2011), Henrik Gudmundsson (2010), USEPA (2010).
   • Tại Việt Nam: Bộ chỉ thị môi trường quốc gia theo Thông tư số 43/2015/TT-BTNMT; Bộ chỉ tiêu thống kê phát triển bền vững theo Thông tư số 03/2019/TT-BKHĐT; Bộ chỉ thị phát triển bền vững theo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ (2012); nghiên cứu bộ chỉ thị phát triển bền vững tỉnh Bình Dương của Chế Đình Lý và cộng sự (2012).

4. Phương pháp tích hợp chỉ thị thành chỉ số phức hợp:

   • Hướng dẫn xây dựng chỉ số tổng hợp của OECD (2008b), báo cáo của Michaela Saisana và Stefano Tarantola.
   • Các phương pháp phân tích đa tiêu chí (MCA, SAW, Entropy) áp dụng trong môi trường và quản lý đô thị của Kulczycka (2011), Abu Dhabi (2013), Nguyễn Đặng Phương Thảo và Nguyễn Đình Tuấn (2011), Nguyễn Hữu Đoàn (2009), Hồ Minh Dũng, Hoàng Ái Nhân và Chế Đình Lý (2016).

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Các mô hình phân tích dòng vật chất (như của Phần Lan) đòi hỏi hệ thống dữ liệu kiểm toán vật liệu chi tiết chưa khả thi với hạ tầng thống kê tại Việt Nam. Ngược lại, phương pháp tích hợp chỉ số truyền thống phụ thuộc nhiều vào việc gán trọng số chủ quan từ chuyên gia. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống này bằng cách:

• Kế thừa và cải tiến khung chỉ thị HSST vùng từ mô hình của Zhou Zhenfeng và cộng sự (2006) để thích ứng với hệ thống số liệu cấp tỉnh tại Việt Nam.
• Kết hợp phương pháp đánh giá đa tiêu chí (SAW) với kỹ thuật phân nhóm biến số (cluster variables) để loại trừ hiện tượng đa cộng tuyến.
• Ứng dụng phân tích thống kê đa biến (Phân tích nhân tố - Factor Analysis) để xác định trọng số khách quan khi tích hợp chỉ số, khắc phục tính chủ quan của phương pháp chuyên gia.
• So sánh đối chiếu cách tiếp cận chỉ số HSST tổng hợp với mô hình đường cong môi trường Kuznets (EKC) trên cùng một địa bàn nghiên cứu.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

• Lý thuyết Hiệu suất sinh thái vùng (Regional Eco-Efficiency): Xác định mối quan hệ giữa kết quả kinh tế - xã hội thu được so với mức độ tiêu hao tài nguyên và phát thải vào môi trường.
• Khung tích hợp chỉ số tổng hợp (Composite Indicators): Hệ thống hóa dữ liệu từ các biến đơn lẻ, chuẩn hóa dữ liệu, xác định trọng số và gộp thành ba chỉ số thành phần:
  • Chỉ số phát triển kinh tế - xã hội ($SDI$).
  • Chỉ số tiêu thụ tài nguyên ($RCI$).
  • Chỉ số áp lực môi trường ($EPI$).
• Mô hình tính toán Chỉ số Hiệu suất sinh thái ($EEI$): $$\text{EEI} = \frac{\text{SDI}}{\frac{\text{RCI} + \text{EPI}}{2}}$$
• Lý thuyết Đường cong môi trường Kuznets (EKC): Giả thuyết về mối quan hệ phi tuyến hình chữ U ngược giữa tăng trưởng kinh tế (GDP/người) và mức độ suy thoái môi trường.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp tiếp cận định lượng kết hợp xử lý thống kê đa biến và mô hình hóa toán học:

Quy trình thực hiện	Phương pháp và công cụ kỹ thuật áp dụng
Sàng lọc bộ chỉ thị sơ bộ	Đánh giá đa tiêu chí (SAW) dựa trên 6 tiêu chí kỹ thuật: (1) Phù hợp mục tiêu, (2) Có sẵn dữ liệu, (3) Thu thập liên tục, (4) Khả năng phân biệt/không trùng lặp, (5) Độ chính xác, (6) Khả năng nhận thức/dễ hiểu.
Xử lý đa cộng tuyến	Phân tích gộp nhóm biến số (Cluster Variables) nhằm loại bỏ các biến có cùng xu hướng biến thiên, bảo đảm tính độc lập tương đối giữa các chỉ thị.
Tích hợp chỉ số thành phần	Phân tích nhân tố (Factor Analysis - FA) và Phân tích thành phần chính (PCA) để trích xuất các biến đại diện ($F_i$), xác định hệ số tải (factor loading) và tỷ lệ đóng góp phương sai làm trọng số khách quan.
Kiểm định so sánh thống kê	Kiểm định so sánh trung bình mẫu độc lập (Independent Samples t-Student Test) để so sánh mức độ khác biệt có ý nghĩa thống kê về SDI, RCI, EPI và EEI giữa Bình Dương và Đồng Nai.
Thiết lập mô hình EKC	Phân tích hồi quy tương quan đa thức bậc 2 và bậc 3 giữa GDP bình quân đầu người và các thông số chất lượng nước mặt.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

• Dữ liệu kinh tế - xã hội và tiêu thụ tài nguyên: Niên giám thống kê tỉnh Bình Dương và tỉnh Đồng Nai, Cục Thống kê giai đoạn 2005–2018.
• Dữ liệu chất lượng môi trường: Báo cáo hiện trạng môi trường, chuỗi số liệu quan trắc định kỳ từ Trung tâm Quan trắc Môi trường và Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Bình Dương, tỉnh Đồng Nai giai đoạn 2005–2018.
• Các thông số quan trắc nước mặt được đưa vào phân tích: $NH_3\text{-}N$, $COD$, $Coliform$, tổng chất rắn lơ lửng ($SS$) và Chỉ số ô nhiễm nước tổng hợp ($WPI$ Nemerow).

---

Nội dung chính theo từng chương

Mở đầu

Phần mở đầu thiết lập cơ sở khoa học, tính cấp thiết của đề tài; xác định mục tiêu nghiên cứu tổng quát và 6 mục tiêu cụ thể; giới hạn phạm vi nghiên cứu tại tỉnh Bình Dương và tỉnh Đồng Nai trong giai đoạn 2005–2018; trình bày ý nghĩa khoa học trong việc chuẩn hóa phương pháp tính toán HSST cấp tỉnh và ý nghĩa thực tiễn phục vụ công tác quy hoạch phát triển kinh tế gắn với bảo vệ môi trường.

Chương 1. Tổng quan

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về HSST từ các tổ chức quốc tế (WBCSD, OECD, EEA, ISO); phân tích các phương pháp luận tính toán HSST vùng trên thế giới (mô hình ECOREG của Phần Lan, mô hình quận Thành Dương - Trung Quốc); tổng kết hệ thống chỉ thị phát triển bền vững quốc tế và Việt Nam. Đồng thời, chương này phân tích cơ sở toán học của các phương pháp đánh giá đa tiêu chí (MCA, SAW), phương pháp phân tích nhân tố (FA/PCA) trong tích hợp chỉ thị, lý thuyết mô hình đường cong môi trường Kuznets (EKC) và giới thiệu đặc điểm địa bàn nghiên cứu tỉnh Bình Dương và Đồng Nai.

Chương 2. Nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 thiết lập khung tiến trình nghiên cứu gồm các bước:

1. Quy trình thu thập dữ liệu thứ cấp cho 3 nhóm chỉ thị kinh tế - xã hội, tiêu thụ tài nguyên và áp lực môi trường.
2. Quy trình sàng lọc chỉ thị bằng phương pháp đánh giá đa tiêu chí SAW kết hợp tham vấn ý kiến chuyên gia.
3. Kỹ thuật phân tích phân nhóm biến số (cluster variables) nhằm loại trừ hiện tượng đa cộng tuyến.
4. Thuật toán phân tích nhân tố FA để trích xuất các nhân tố đại diện và tính toán trọng số phương sai phục vụ tích hợp các chỉ số phụ SDI, RCI, EPI.
5. Phương pháp tính toán chỉ số hiệu suất sinh thái tổng hợp ($EEI$) và xây dựng thang đánh giá phân hạng EEI.
6. Quy trình xây dựng mô hình đường cong môi trường Kuznets cho các thông số ô nhiễm nước mặt giai đoạn 2005–2014 và phương pháp so sánh với cách tiếp cận HSST.

Chương 3. Kết quả và thảo luận

1. Kết quả xây dựng bộ chỉ thị và tích hợp các chỉ số phụ

Luận án đã xác lập bộ chỉ thị chính thức cấp tỉnh và tính toán hệ số tải cho từng địa phương qua phân tích nhân tố FA:

• Chỉ số phát triển kinh tế - xã hội (SDI): Phản ánh qua các nhóm biến về quy mô kinh tế (GRDP, GTSXCN, GTSX nông nghiệp, GTSX thương mại dịch vụ, thu ngân sách) và an sinh xã hội (thu nhập bình quân, tỷ lệ lao động qua đào tạo, số giường bệnh/vạn dân). Kết quả tính toán cho thấy SDI của cả hai tỉnh đều tăng trưởng liên tục trong giai đoạn 2005–2018.
• Chỉ số tiêu thụ tài nguyên (RCI): Gồm các biến tiêu thụ điện, nước sạch sinh hoạt và sản xuất, sử dụng đất công nghiệp, khai thác khoáng sản (đất, đá, cát xây dựng), tiêu thụ phân bón và thuốc bảo vệ thực vật.
• Chỉ số áp lực môi trường (EPI): Gồm các biến tải lượng phát sinh nước thải sinh hoạt, nước thải công nghiệp, nồng độ các chất ô nhiễm trong nước ($COD$, $NH_3\text{-}N$, $SS$, $Coliform$), lượng chất thải rắn sinh hoạt và chất thải rắn công nghiệp phát sinh.

                    HỆ THỐNG TÍNH TOÁN HIỆU SUẤT SINH THÁI (EEI)
Bộ chỉ thị KTXH               Bộ chỉ thị Tài nguyên             Bộ chỉ thị Môi trường
[SAW + FA/PCA]                  [SAW + FA/PCA]                   [SAW + FA/PCA]
Chỉ số SDI                        Chỉ số RCI                        Chỉ số EPI
                Chỉ số Hiệu suất sinh thái (EEI)

2. Đánh giá và so sánh HSST giữa Bình Dương và Đồng Nai

• Luận án thực hiện kiểm định $t$-Student so sánh các chỉ số giữa hai tỉnh trong giai đoạn 2005–2018:
  • So sánh SDI: Tỉnh Bình Dương có tốc độ tăng trưởng chỉ số kinh tế - xã hội nhanh hơn, sự khác biệt về SDI giữa hai tỉnh có ý nghĩa thống kê.
  • So sánh RCI: Mức độ tiêu hao tài nguyên trên một đơn vị giá trị kinh tế của hai tỉnh có sự tương đồng ở một số giai đoạn, nhưng Bình Dương có mức độ thâm dụng tài nguyên đất công nghiệp cao hơn.
  • So sánh EPI: Áp lực môi trường tại cả hai tỉnh đều tăng theo quy mô sản xuất công nghiệp và dân số, thể hiện qua khối lượng chất thải rắn và tải lượng ô nhiễm hữu cơ trong môi trường nước mặt.
  • So sánh EEI: Chỉ số hiệu suất sinh thái tổng hợp ($EEI$) của cả hai tỉnh có xu hướng biến động qua các giai đoạn, phản ánh sự đánh đổi giữa tăng trưởng kinh tế và chi phí tài nguyên - môi trường.

3. Kết quả thiết lập mô hình đường cong môi trường Kuznets (EKC)

Luận án tiến hành hồi quy thực nghiệm mối quan hệ giữa GDP bình quân đầu người và 5 thông số chất lượng nước giai đoạn 2005–2014 tại Bình Dương và Đồng Nai:

• Thông số $NH_3\text{-}N$: Thể hiện dạng đường cong Kuznets điển hình (parabol hình chữ U ngược) ở một số phân đoạn quan trắc.
• Thông số $COD$ và $SS$: Phù hợp với mô hình đa thức bậc 2 hoặc bậc 3, phản ánh xu hướng ô nhiễm gia tăng trong giai đoạn đầu công nghiệp hóa và có dấu hiệu chững lại khi các nhà máy xử lý nước thải tập trung đi vào vận hành.
• Thông số $Coliform$: Biến thiên phức tạp theo mô hình đa thức bậc 3 do áp lực từ gia tăng dân số cơ học và nước thải sinh hoạt đô thị.
• Chỉ số ô nhiễm nước tổng hợp $WPI$ Nemerow: Mô hình đa thức bậc 2 cho thấy mức độ ô nhiễm tổng thể nguồn nước mặt tại hai tỉnh chịu áp lực lớn nhất vào giai đoạn giữa của chu kỳ phát triển 2005–2014.

4. So sánh hai cách tiếp cận và đề xuất giải pháp

• So sánh phương pháp luận: Cách tiếp cận HSST mang tính toàn diện, tích hợp đa chiều giữa kinh tế, tài nguyên và môi trường thành một chỉ số duy nhất phục vụ quản lý tổng hợp; trong khi mô hình EKC chỉ mô tả mối quan hệ đơn lẻ giữa một chỉ tiêu kinh tế và từng thông số ô nhiễm riêng biệt.
• Luận án đề xuất 3 nhóm giải pháp:
  • Nhóm giải pháp nâng cao SDI: Tái cơ cấu kinh tế theo hướng nâng cao tỷ trọng dịch vụ chất lượng cao, thúc đẩy công nghiệp công nghệ cao và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.
  • Nhóm giải pháp giảm RCI: Áp dụng công nghệ sản xuất sạch hơn, tiết kiệm năng lượng, tuần hoàn nước trong các khu công nghiệp, kiểm soát khai thác khoáng sản và quản lý hiệu quả quy hoạch sử dụng đất.
  • Nhóm giải pháp giảm EPI: Tăng tỷ lệ thu gom và xử lý nước thải sinh hoạt đô thị, giám sát tự động nước thải công nghiệp, áp dụng mô hình kinh tế tuần hoàn và phân loại chất thải rắn tại nguồn.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận và phương pháp luận

1. Luận án đã xây dựng hoàn chỉnh quy trình phương pháp luận tính toán chỉ số hiệu suất sinh thái ($EEI$) cấp tỉnh, phù hợp với hệ thống dữ liệu thống kê và quan trắc môi trường tại Việt Nam.
2. Đưa ra giải pháp kỹ thuật kết hợp phương pháp đánh giá đa tiêu chí (SAW) với kỹ thuật phân tích phân nhóm biến số (Cluster Variables), giải quyết triệt để hiện tượng đa cộng tuyến giữa các chỉ thị thành phần.
3. Ứng dụng thành công phương pháp thống kê đa biến (Phân tích nhân tố - FA) để xác định trọng số khách quan khi tích hợp bộ chỉ thị thành các chỉ số thành phần (SDI, RCI, EPI), loại bỏ sự sai lệch do yếu tố chủ quan khi lấy ý kiến chuyên gia.
4. Thực hiện thử nghiệm và so sánh đối chiếu giữa phương pháp luận đánh giá HSST vùng và mô hình đường cong môi trường Kuznets (EKC), làm rõ ưu điểm và phạm vi áp dụng của từng phương pháp trong quản lý môi trường.

Đóng góp về mặt thực tiễn

1. Thiết lập bộ cơ sở dữ liệu chuỗi thời gian (2005–2018) về kinh tế, tài nguyên và môi trường nước - chất thải rắn cho hai tỉnh đầu tàu công nghiệp phía Nam là Bình Dương và Đồng Nai.
2. Cung cấp bức tranh định lượng so sánh về hiệu quả phát triển kinh tế gắn với mức độ tiêu hao tài nguyên và áp lực môi trường của hai địa phương qua kiểm định thống kê $t$-Student.
3. Cung cấp công cụ định lượng khoa học giúp các nhà hoạch định chính sách tại Bình Dương, Đồng Nai và các địa phương khác đánh giá diễn biến chất lượng phát triển, từ đó ban hành các giải pháp chính sách điều chỉnh cơ cấu kinh tế, kiểm soát ô nhiễm và quản lý bền vững tài nguyên.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Hạn chế về dữ liệu môi trường không khí: Do mạng lưới quan trắc chất lượng không khí tại Bình Dương và Đồng Nai trong giai đoạn nghiên cứu chưa được đầu tư đồng bộ và đo đạc liên tục, luận án chưa thể đưa các chỉ thị ô nhiễm không khí (như bụi, $SO_2$, $NO_x$, khí nhà kính) vào bộ chỉ thị áp lực môi trường chính thức.
• Giới hạn thời gian của mô hình EKC: Phân tích đường cong Kuznets môi trường chỉ thực hiện được trong giai đoạn 2005–2014 do sự thiếu hụt các chuỗi dữ liệu quan trắc đồng nhất về một số thông số chất lượng nước ở các năm sau đó.
• Phạm vi số liệu tài nguyên: Một số số liệu tiêu thụ tài nguyên chi tiết theo từng ngành sản xuất cụ thể chưa được thống kê đầy đủ trong niên giám thống kê cấp tỉnh, buộc phải sử dụng các chỉ thị đại diện cấp vĩ mô.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Cập nhật và bổ sung các chỉ thị môi trường không khí và phát thải khí nhà kính ($CO_2$, $CH_4$) khi hệ thống trạm quan trắc không khí tự động liên tục được hoàn thiện tại các địa phương.
• Mở rộng ứng dụng phương pháp luận tính toán HSST cho toàn bộ các tỉnh, thành phố thuộc Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam và các vùng kinh tế khác trên toàn quốc.
• Nghiên cứu tích hợp thêm các công cụ kinh tế không gian (Spatial Econometrics) và hệ thống thông tin địa lý (GIS) để phân tích sự phân hóa HSST ở cấp độ vi mô hơn (cấp huyện/thị xã hoặc cấp khu công nghiệp).

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo chuyên sâu trong các lĩnh vực Quản lý Tài nguyên và Môi trường, Kinh tế Môi trường, Phát triển Bền vững và Khoa học Dữ liệu Môi trường:

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên cao học và giảng viên: Cung cấp khung phương pháp luận chuẩn xác về xử lý thống kê đa biến (xử lý đa cộng tuyến bằng cluster variables, phân tích nhân tố FA/PCA, chuẩn hóa số liệu) trong việc xây dựng các chỉ số phức hợp (composite indicators); đồng thời cung cấp phương pháp kiểm định mô hình đường cong Kuznets thực nghiệm.
• Đối với cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách (Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Kế hoạch và Đầu tư, Cục Thống kê, UBND các tỉnh): Cung cấp bộ công cụ định lượng hỗ trợ đánh giá hiệu quả thực hiện các chiến lược phát triển kinh tế - xã hội gắn với bảo vệ môi trường; hỗ trợ xây dựng quy hoạch tỉnh và ban hành các tiêu chí sàng lọc dự án đầu tư dựa trên hiệu suất sinh thái.
• Các phần đáng tham khảo trực tiếp:
  • Quy trình tích hợp chỉ thị bằng phân tích nhân tố FA (Chương 2).
  • Bảng hệ thống chỉ thị chính thức cấp tỉnh SDI, RCI, EPI (Chương 3).
  • Khung phân tích so sánh giữa phương pháp HSST và mô hình EKC (Chương 3).

---

Câu hỏi thường gặp

1. Chỉ số Hiệu suất sinh thái (EEI) cấp tỉnh trong luận án được xác định theo công thức toán học nào?

Chỉ số Hiệu suất sinh thái ($EEI$) được tính toán bằng tỷ số giữa Chỉ số phát triển kinh tế - xã hội ($SDI$) chia cho trung bình cộng của Chỉ số tiêu thụ tài nguyên ($RCI$) và Chỉ số áp lực môi trường ($EPI$): $$\text{EEI} = \frac{\text{SDI}}{\frac{\text{RCI} + \text{EPI}}{2}}$$ Trong đó, $SDI$, $RCI$ và $EPI$ là các chỉ số phức hợp được tích hợp từ các bộ chỉ thị thành phần thông qua phân tích nhân tố FA.

2. Luận án giải quyết hiện tượng đa cộng tuyến và tính chủ quan khi xác định trọng số chỉ số bằng kỹ thuật nào?

Luận án áp dụng phương pháp phân tích gộp nhóm biến số (Cluster Variables) để phát hiện và loại bỏ các chỉ thị có cùng xu hướng biến thiên, loại trừ hiện tượng đa cộng tuyến. Để tránh tính chủ quan từ việc lấy ý kiến chuyên gia khi gán trọng số, luận án sử dụng phương pháp thống kê đa biến là Phân tích nhân tố (Factor Analysis - FA) và Phân tích thành phần chính (PCA), lấy hệ số tải (factor loading) và tỷ lệ đóng góp phương sai của các nhân tố đại diện làm trọng số tích hợp.

3. Vì sao bộ chỉ thị áp lực môi trường (EPI) của luận án chưa bao gồm đầy đủ dữ liệu môi trường không khí?

Do điều kiện thực tế tại hai tỉnh Bình Dương và Đồng Nai trong giai đoạn nghiên cứu (2005–2018), mạng lưới trạm quan trắc môi trường không khí chưa được đầu tư đồng bộ và chưa đo đạc đầy đủ số liệu liên tục. Để bảo đảm tính chính xác và tính sẵn có của chuỗi dữ liệu theo các tiêu chí sàng lọc (SAW), luận án chỉ sử dụng dữ liệu quan trắc môi trường nước mặt và thống kê chất thải rắn.

4. Mô hình đường cong môi trường Kuznets (EKC) trong luận án được thử nghiệm với những thông số nào và trong giai đoạn nào?

Mô hình EKC được thử nghiệm trên chuỗi số liệu giai đoạn 2005–2014 tại hai tỉnh Bình Dương và Đồng Nai, phân tích mối quan hệ giữa GDP bình quân đầu người với 5 thông số chất lượng nước mặt gồm: Amoni ($NH_3\text{-}N$), Nhu cầu oxy hóa học ($COD$), Tổng chất rắn lơ lửng ($SS$), vi khuẩn $Coliform$ và Chỉ số ô nhiễm nước tổng hợp ($WPI$ Nemerow).

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Đoàn Ngọc Như Tâm đã xây dựng thành công khung phương pháp luận và hệ thống bộ chỉ thị định lượng để tính toán chỉ số hiệu suất sinh thái ($EEI$) cấp tỉnh, áp dụng thực nghiệm tại hai tỉnh công nghiệp trọng điểm Bình Dương và Đồng Nai giai đoạn 2005–2018. Thông qua việc kết hợp kỹ thuật đánh giá đa tiêu chí SAW, phân tích nhóm biến loại trừ đa cộng tuyến và phân tích nhân tố FA xác định trọng số khách quan, công trình đã giải quyết được các hạn chế về tính chủ quan trong tích hợp chỉ số môi trường - kinh tế. Kết quả so sánh HSST và thử nghiệm mô hình đường cong môi trường Kuznets cung cấp cơ sở khoa học và dữ liệu thực tiễn tin cậy, phục vụ công tác hoạch định chính sách phát triển bền vững và quản lý tài nguyên - môi trường tại các địa phương.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1. Tổng quan - Chương 2. Đối tượng và phương pháp nghiên cứu - Chương 3. Kết quả và Thảo luận - Kết luận và kiến nghị - Tài liệu tham khảo - Phụ lục.

TỔNG QUAN Để làm rõ những vấn đề đặt ra mà luận án phải giải quyết cũng như cung cấp thông tin về hai địa phương được chọn làm đối tượng nghiên cứu, chương này trình bày các khái niệm cơ sở lý thuyết của luận án như khái niệm HSST, mô hình đường cong môi trường Kuznets, các phương pháp đánh giá đa tiêu chí theo số học và dùng thống kê đa biến; phương pháp hồi qui tương quan và các phương pháp so sánh thống kê. Bên cạnh đó, chương này cũng trình bày sơ lược các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước có liên quan đến đề tài và giới thiệu hai tỉnh được chọn là Bình Dương và Đồng Nai. CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN 1. Khái niệm HSST Trên thế giới, có nhiều tổ chức đưa ra khái niệm HSST, có thể điểm qua một số khái niệm về HSST của các tổ chức quan trọng (Trust in - European Training Partnership on Sustainable Innovation, 2014), (Camille Allocca, 2000): Tổ chức tiêu chuẩn quốc tế ISO định nghĩa: “HSST là công cụ quản lý định lượng cho phép xem xét các tác động môi trường của vòng đời của một hệ thống sản phẩm bên cạnh giá trị của hệ thống sản phẩm đối với một bên liên quan “.

Định nghĩa này xác định HSST cho một sản phẩm dựa trên giá trị của sản phẩm so với tác động môi trường suốt cả vòng đời. Nghĩa là HSST = giá trị kinh tế/giá trị tác động môi trường. Hội đồng doanh nghiệp thế giới vì sự phát triển bền vững (WBCSD) định nghĩa HSST: “HSST đạt được bởi sự cung ứng hàng hóa và các dịch vụ phục vụ cho nhu cầu con người và chất lượng cuộc sống, trong khi vẫn giảm được các tác động đến môi trường và giảm việc tiêu thụ tài nguyên trong suốt vòng đời ở mức tối thiểu theo hướng khả năng chịu tải của trái đất” (WBCSD, 2005). Như vậy, HSST liên quan đến tạo ra nhiều giá trị với tác động ít nhất.

WBCSD có ba mục tiêu liên quan đến HSST: 9  Giảm tiêu thụ tài nguyên.  Giảm tác động vào thiên nhiên.  Cung cấp cho người tiêu dùng sản phẩm và dịch vụ chất lượng cao hơn. Tổ chức hợp tác kinh tế và phát triển (OECD) định nghĩa HSST là tỷ lệ của giá trị đầu ra (của sản phẩm và dịch vụ sản xuất bởi nhà máy, ngành hay nền kinh tế) chia cho đầu vào (tổng áp lực môi trường sinh ra bởi nhà máy, ngành hay nền kinh tế) (OECD, 1998).

Cục Môi trường Châu Âu (EEA): “HSST là một khái niệm và chiến lược cho phép thực hiện song hành của việc “khai thác thiên nhiên” từ các hoạt động kinh tế cần cho nhu cầu con người cho phép duy trì trong khả năng chịu tải, cho phép tiếp cận bình đẳng và sử dụng cho môi trường bởi thế hệ hiện tại và tương lai (Hình 1). Tách phần sử dụng tài nguyên Hoạt động kinh tế (GDP) khỏi tăng trưởng kinh tế: HSST tốt hơn: Nhiều giá trị “Càng nhiều giá trị trên một hơn trên mỗi tác động kg” Sử dụng tài nguyên (Kg, km2, kW) Tách tác động môi trường khỏi sử dụng tài nguyên: Tác động môi trường “Càng ít tác động” trên mỗi kg (các chỉ thị) Hiện tại Tương lai Hình 1. Phương pháp nhận thức HSST của Cục Môi trường Châu Âu EEA Nguồn: (Trust in - European Training Partnership on Sustainable Innovation,2014) 10 Các khái niệm HSST nêu trên có các điểm chung sau đây: 1) HSST là một công cụ để nghiên cứu đánh giá phát triển bền vững. Nghiên cứu HSST là một phần của nghiên cứu phát triển bền vững trên thế giới.

HSST của một địa phương (tỉnh, vùng, quốc gia) càng cao thì vùng càng hướng về phát triển bền vững. Phát triển bền vững có ba nội hàm là: kinh tế, xã hội, môi trường. HSST không bỏ qua nội hàm xã hội nhưng nhấn mạnh nhiều về kinh tế và môi trường. 2) Có hai khái niệm HSST: HSST của sản phẩm và HSST của một vùng, địa phương, đô thị hay quốc gia.

HSST sản phẩm xem xét giá trị sản phẩm so với chi phí môi trường do sản phẩm tác động đến MT tự nhiên trong suốt vòng đời tồn tại của sản phẩm. HSST thái vùng xem xét các giá trị kinh tế thu được của vùng so với giá trị tác động đến MT và tài nguyên của vùng. Từ nhận diện các khái niệm của HSST, có thể khái quát các hướng nghiên cứu HSST trên thế giới như sau: 1. Đối tượng nghiên cứu về HSST trên thế giới Thông qua thu thập tài liệu tổng quan, xét về đối tượng, các hướng nghiên cứu HSST có thể nhận diện bao gồm: 1.

HSST của sản phẩm, dịch vụ hay nhà máy; 2. HSST của ngành kinh tế (ngành của vùng); 3. HSST của địa bàn lãnh thổ (địa phương - vùng); 4. Nghiên cứu HSST khác.

Dưới đây điểm qua các công trình nghiên cứu, trên cơ sở đó sẽ lựa chọn hướng nghiên cứu cho luận án. Nghiên cứu HSST của sản phẩm, dịch vụ hay nhà máy Định nghĩa ban đầu của khái niệm HSST là dành cho sản phẩm hay doanh nghiệp làm ra sản phẩm. Vì vậy nghiên cứu HSST cho sản phẩm nhận được nhiều sự quan tâm của các nhà khoa học trên thế giới. Anne Marie de Jonge đã nghiên cứu cải thiện sản phẩm bảo vệ hoa màu ở Thụy Sỹ theo cách tiếp cận đánh giá vòng đời (LCA) (Anne Marie de Jonge, 2004).

Rattanapan và các cộng sự đã nghiên cứu 11 tính toán HSST của trang trại nuôi heo bằng cá ở Thái Lan với cách tiếp cận bằng bộ chỉ thị, đưa vào bảng hỏi để đánh giá (C. Chie Nakaniwa đã nghiên cứu về HSST cho sản phẩm/dịch vụ, tác giả đã thiết lập các chỉ thị đối với sản phẩm bền vững ở Nhật Bản. Tích hợp kết CÔNG TY quả HSST các sản phẩm cho công ty PHÂN PHÂN PHÂN PHÂN XƯỞNG XƯỞNG XƯỞNG XƯỞNG Kết quả HSST của sản phẩm Khai thác Chế tạo Vận chuyển Sử dụng Chôn lấp Hình 2. Hai cấp độ đánh giá HSST Nguồn:(Chie Nakaniwa, 2012) Bên cạnh đó, Liziane da Luz Seben và Istefani Carísio de Paula đã nghiên cứu các tiêu chí phát triển bền vững về kinh tế-môi trường cho việc khai thác sản suất giấy Cellulose từ chất thải thực vật (Liziane da Luz Seben & Istefani Carísio de Paula, 2012).

Ngoài ra còn có Marguerite Renouf và các cộng sự nghiên cứu HSST cho sản phẩm thịt ở Queensl và Australia (Marguerite Renouf và các cộng sự, 2017). Nghiên cứu HSST của địa bàn lãnh thổ (vùng) 1. Khái niệm Bên cạnh sản phẩm, doanh nghiệp, vùng lãnh thổ cũng là đối tượng nghiên cứu của chủ đề HSST. HSST vùng có thể được nghiên cứu ở nhiều cấp độ khác nhau, như cho một nền kinh tế quốc gia, một vùng, công ty hay cho một sản phẩm (Jukka Hoffren, 2001).

Các phương pháp luận tính toán HSST vùng Nhiều nghiên cứu của các nhà khoa học nói riêng và kể cả của nhiều vùng trên thế giới đã thực hiện tính toán và đánh giá HSST cho một vùng. Trong đó phải kể đến chương trình tính toán HSST cho vùng Kymenlaakso của Phần Lan. Bên cạnh đó, Trung Quốc cũng là một trong những quốc gia đi đầu trong việc ứng dụng khái niệm HSST vào thực tiễn nhằm tính toán HSST vùng. Ngoài ra, còn nhiều khu vực khác trên thế giới cũng đã thực hiện tính toán HSST cho địa phương mình.

Trong phần này, đề cập đến phương pháp luận tính toán HSST vùng của hai nước Phần Lan và Trung Quốc, để từ đó, so sánh, rút ra phương pháp luận tính toán HSST cho tỉnh Bình Dương và Đồng Nai. (1) Phương pháp luận của Phần Lan Viện Môi trường Phần Lan (SYKE), Trung tâm Môi trường khu vực đông nam Phần Lan, Hội đồng vùng Kymenlaasko và Viện Thule của Trường Đại học Oulu đã thực hiện một chương trình nghiên cứu và đúc kết thành một đề tài “HSST vùng- trường hợp nghiên cứu Kymenlaakso_ ECOREG”. Đề tài được thực hiện trong thời gian từ 9/2002 – 12/2004 cùng với sự tài trợ của Hội đồng Châu Âu và Chính phủ Phần Lan. Mục tiêu chương trình: - Thiết kế các chỉ thị HSST cho vùng Kymenlaakso và tính toán HSST trong năm 2000.

- Sử dụng các chỉ thị để đánh giá chính sách hiện tại và thiết kế những chính sách ưu tiên thực hiện cho Kymenlaakso. - Xây dựng một cơ chế lâu dài để ước tính sử tiến bộ của HSST vùng Kymenlaakso và những hành động cần thiết ưu tiên thực hiện để nâng cao HSST. - Khái quát hóa cơ chế để sử dụng cho các vùng khác của Phần Lan và EU. 13 Phương pháp luận: - Kết hợp các phương pháp như Đánh giá vòng đời sản phẩm (Life Cycle Assessment_LCA), Phân tích dòng chảy vật chất (Material Flow Analysis_MFA), thống kê số liệu có sẵn được lưu trữ bởi các thành viên của EU.

- Thu hút các thành phần trong vùng tham gia (thành phần kinh tế, chính quyền, nhà cầm quyền, tổ chức phi chính phủ) trong việc đánh giá các chỉ thị và lấy ý kiến về cơ chế ước tính lâu dài và những hành động cần ưu tiên để nâng cao HSST cho vùng. Công thức tính toán: Trong đề tài này, HSST vùng Kymenlaakso sẽ được nghiên cứu ở hai khía cạnh: 1. Với cách tiếp cận cơ bản: Tỷ số HSST của vùng_EE1 có thể được mô tả như sau: 𝐸𝐸1 = 𝑉𝐼/𝐸𝐼 (1) Với VI: Giá trị gia tăng kinh tế của các loại hàng hóa và dịch vụ được sản xuất trong vùng EI: Ảnh hưởng môi trường gây ra bởi hoạt động sản xuất các loại hàng hóa và dịch vụ Bên cạnh đó, tỷ số HSST của từng lĩnh vực riêng biệt có thể được tính toán như sau: 𝐸𝐸1𝑠 = 𝑉𝐼𝑠/𝐸𝐼𝑠 (2) Với s: các lĩnh vực của kinh tế (ví dụ như nông nghiệp, lâm nghiệp, công nghiệp gỗ, vận tải) 2. Với cách tiệp cận rộng hơn: Tỷ số HSST vùng_EE2 được mô tả như sau: 𝐸𝐸2 = 𝑈𝑉𝐼/𝑈𝐸𝐼 (3) Với UVI = VI + VIU 14 VIU : Giá trị của sản phẩm được sản xuất bởi những quá trình đầu nguồn (trung gian và kết thúc tiêu thụ) UEI = EI + EIU EIU : Những tác động môi trường của các quá trình đầu nguồn (sản phẩm nhập khẩu Mở rộng công thức, tỷ số HSST của từng lĩnh vực riêng biệt có thể được tính toán như sau: 𝐸𝐸2𝑠 = 𝑈𝑉𝐼𝑠/𝑈𝐸𝐼𝑠 (4) Với s: các lĩnh vực của kinh tế (ví dụ như nông nghiệp, lâm nghiệp, công nghiệp gỗ, vận tải) Trong đó: Giá trị của các loại hàng hóa và dịch vụ được sản xuất trong vùng: Giá trị này có thể được tính toán thông qua ba biến số: Giá trị gia tăng, GDP và Dòng ra.