Văn Hóa Tiêu Dùng Của Thanh Niên Thành Phố Hồ Chí Minh Hiện Nay

Luận án tiến sĩ phân tích Lluận án tiến sĩ văn hóa tiêu dùng của thanh niên thành phố hồ chí minh hiện nay, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm, đóng góp tri thức mới

• Tác giả: Viện Hàn Lâm Khoa Học Xã Hội Việt Nam
• Người hướng dẫn: PGS. Phạm Quỳnh Phương
• Trường học: Viện Hàn Lâm Khoa Học Xã Hội Việt Nam
• Chuyên ngành: Văn hóa học
• Đề tài: Văn Hóa Tiêu Dùng Của Thanh Niên Thành Phố Hồ Chí Minh Hiện Nay
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Xu hướng nghiên cứu về thanh niên và nhu cầu của thanh niên
• 1.3. Những xu hướng nghiên cứu về văn hóa tiêu dùng và văn hóa tiêu dùng của thanh niên
• 1.4. Các khái niệm và cơ sở lý luận của luận án
• 1.5. Tổng kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: BỐI CẢNH TIÊU DÙNG Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 2.1. Bối cảnh địa-sinh thái, lịch sử và văn hóa của TP. HCM
• 2.2. Đặc điểm địa-sinh thái
• 2.3. Đặc điểm lịch sử - văn hóa
• 2.4. Đại sáng kinh tế xã hội thành phố Hồ Chí Minh thời kỳ Đổi Mới
• 2.5. Hoạt động tiêu dùng ở thành phố Hồ Chí Minh
• 2.6. Tổng kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC HÀNH TIÊU DÙNG CỦA THANH NIÊN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
• 3.1. Thực hành tiêu dùng của thanh niên trong lĩnh vực thời trang
• 3.2. Tính thực tiễn trong mua sắm thời trang
• 3.3. Tính chất thể trong văn hóa tiêu dùng thời trang
• 3.4. Thực hành tiêu dùng của thanh niên trong lĩnh vực giải trí
• 3.5. Thời gian và phương thức giải trí của thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh
• 3.6. Tiêu dùng cho giải trí để trải nghiệm
• 3.7. Tiêu dùng giải trí để kết giao và hòa nhập với đời sống đô thị
• 3.8. Tiêu dùng giải trí để đánh giá bản thân
• 3.9. Tổng kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: VĂN HÓA TIÊU DÙNG CỦA THANH NIÊN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - NHẰNG BÀN LUẬN
• 4.1. Xu hướng trong văn hóa tiêu dùng của thanh niên thành phố Hồ Chí Minh
• 4.2. Tiêu dùng thông minh
• 4.3. Tiêu dùng xanh, bền vững
• 4.4. Tiêu dùng phô trương
• 4.5. Văn hóa trong lựa chọn tiêu dùng của thanh niên thành phố Hồ Chí Minh
• 4.6. Văn hóa tiêu dùng của thanh niên thành phố Hồ Chí Minh trong các tương tác của những đáng năng động đời
• 4.7. Toàn cầu hóa và giao lưu văn hóa
• 4.8. Kinh tế thị trường và những giá trị mới
• 4.9. Vai trò của truyền thông với văn hóa tiêu dùng của thanh niên thành phố Hồ Chí Minh
• 4.10. Tổng kết chương 4
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Văn Hóa Tiêu Dùng Của Thanh Niên TP

Trong bối cảnh Đổi mới và hội nhập quốc tế sâu rộng, văn hóa tiêu dùng của thanh niên thành phố Hồ Chí Minh (TP.HCM) đang có những chuyển biến đáng kể. TP.HCM, với vai trò là trung tâm kinh tế, văn hóa, và khoa học của khu vực Đông Nam Bộ, thể hiện rõ nét quá trình công nghiệp hóa và hội nhập quốc tế. Hoạt động tiêu dùng tại đây diễn ra sôi động, đa dạng, phản ánh đời sống kinh tế ngày càng được nâng cao và các điều kiện cho tiêu dùng ngày càng phát triển. Tiêu dùng không chỉ đáp ứng nhu cầu thiết yếu về vật chất mà còn hướng tới thỏa mãn nhu cầu tinh thần, văn hóa, giải trí. Đáng chú ý, giới trẻ Sài Gòn đang định hình những xu hướng hành vi tiêu dùng mới, chịu ảnh hưởng từ nhiều yếu tố khác nhau.

1.1. Sự ảnh hưởng của kinh tế thị trường đến tiêu dùng giới trẻ

Kinh tế thị trường tạo ra sự phong phú trong việc thỏa mãn nhu cầu vật chất và tinh thần của người dân. Từ góc độ xã hội, sự phát triển mạnh mẽ của nhu cầu tiêu dùng gắn với xã hội tiêu dùng cũng còn được xem xét ở nhiều mặt, như mặt trái của xã hội tiêu dùng là lối sống thực dụng, chủ nghĩa cá nhân, tính vị kỷ hay lối sống chạy theo vật chất, hưởng thụ, tiêu dùng lãng phí…Thanh niên là đối tượng có đặc thù tâm lý phức tạp, dễ bắt nhịp với cái mới, dễ dao động, nhạy cảm, nhiệt tình và ưa hoạt động, vì thế thường chịu nhiều tác động của bối cảnh xã hội.

1.2. Vai trò của văn hóa tiêu dùng trong đời sống thanh niên thành phố

Sự hình thành văn hóa tiêu dùng trong xã hội hiện đại gắn chặt chẽ với từng bối cảnh mà nó nảy sinh và những điều kiện mà nó được nuôi dưỡng. Bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập ngày càng sâu rộng, cùng với quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và xây dựng kinh tế thị trường của Việt Nam nói chung, TP.HCM nói riêng đã có tác động, ảnh hưởng sâu sắc đến thực hành tiêu dùng của người dân ở thành phố này, đặc biệt là thanh niên – những người trẻ tuổi có nhu cầu tiêu dùng cao. Nghiên cứu về thực hành tiêu dùng của thanh niên tại một thành phố có hoạt động tiêu dùng sôi nổi như TP.HCM dưới góc nhìn nghiên cứu văn hóa, sẽ không chỉ góp thêm một nghiên cứu trường hợp về văn hoá tiêu dùng của xã hội Việt Nam thời kỳ kinh tế thị trường, mà còn góp phần khám phá một số khía cạnh về giá trị và lối sống của tầng lớp thanh niên.

II. Thách Thức Cơ Hội Trong Văn Hóa Tiêu Dùng Thanh Niên TPHCM

Văn hóa tiêu dùng của thanh niên TP.HCM không chỉ mang lại cơ hội tiếp cận hàng hóa, dịch vụ đa dạng mà còn đặt ra nhiều thách thức. Sự phát triển của thói quen mua sắm online của thanh niên đi kèm với nguy cơ mua phải hàng giả, hàng kém chất lượng. Áp lực từ mạng xã hội, ảnh hưởng của KOLs/Influencers đến tiêu dùng, tạo ra xu hướng tiêu dùng phô trương, lãng phí. Đồng thời, việc cân bằng giữa tiêu dùng và tiết kiệm, giữa văn hóa tiêu dùng và bản sắc cá nhân cũng là một bài toán khó cho giới trẻ.

2.1. Ảnh hưởng của mạng xã hội đến quyết định mua sắm

Mạng xã hội đóng vai trò quan trọng trong việc định hình sở thích mua sắm của thanh niên TP.HCM. Các nền tảng như Facebook, Instagram, TikTok trở thành kênh quảng bá hiệu quả cho các thương hiệu, đồng thời tạo ra cộng đồng người tiêu dùng chia sẻ kinh nghiệm, đánh giá sản phẩm. Tuy nhiên, thông tin tràn lan trên mạng cũng gây khó khăn cho việc lựa chọn sản phẩm chất lượng, uy tín. Thanh niên có thể sử dụng Internet hay các phương tiện truyền thông xã hội như những công cụ để khẳng định bản sắc của mình, hay hâm mộ thần tượng như một phương thức để nhận biết bản thân.

2.2. Cân bằng giữa tiêu dùng và tiết kiệm trong giới trẻ Sài Gòn

Trong bối cảnh kinh tế biến động, mức chi tiêu trung bình của thanh niên TPHCM đang trở thành vấn đề được quan tâm. Nhiều bạn trẻ có xu hướng tiêu dùng vượt quá khả năng tài chính, dẫn đến nợ nần, áp lực cuộc sống. Việc giáo dục về tài chính cá nhân, khuyến khích tiêu dùng có trách nhiệm của thanh niên, trở nên cấp thiết để đảm bảo sự ổn định, bền vững trong tương lai. So với thanh niên thời kỳ trước Đổi mới, những người trẻ trong xã hội Việt Nam đương đại ngày nay có nhiều thuận lợi hơn về điều kiện vật chất cũng như có nhiều cơ hội để thỏa mãn nhu cầu tinh thần, để phát triển và mưu cầu hạnh phúc, cũng như phải đối mặt với nhiều khó khăn thách thức của thời đại mới.

2.3. Tác động của Covid 19 đến thay đổi văn hóa tiêu dùng

Đại dịch Covid-19 đã tạo ra những thay đổi lớn trong văn hóa tiêu dùng của thanh niên. Sự gián đoạn trong chuỗi cung ứng, hạn chế đi lại, thúc đẩy thói quen mua sắm online của thanh niên. Đồng thời, ý thức về sức khỏe, an toàn, tiêu dùng bền vững trong giới trẻ cũng được nâng cao. Những thay đổi này có thể tiếp tục duy trì sau khi đại dịch kết thúc, định hình lại văn hóa tiêu dùng trong tương lai.

III. Giải Pháp Xây Dựng Văn Hóa Tiêu Dùng Lành Mạnh Cho Giới Trẻ TPHCM

Để xây dựng văn hóa tiêu dùng lành mạnh, bền vững cho thanh niên thành phố Hồ Chí Minh, cần có sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường, xã hội, và chính bản thân người trẻ. Gia đình đóng vai trò quan trọng trong việc giáo dục về giá trị sống, tài chính cá nhân. Nhà trường cần trang bị kiến thức về tiêu dùng thông minh, tiêu dùng có trách nhiệm. Xã hội cần tạo ra môi trường tiêu dùng minh bạch, an toàn, khuyến khích tiêu dùng bền vững.

3.1. Tăng cường giáo dục về tài chính cá nhân cho thanh niên

Giáo dục về tài chính cá nhân giúp thanh niên hiểu rõ về quản lý thu nhập, chi tiêu, tiết kiệm, đầu tư. Các chương trình giáo dục cần được thiết kế phù hợp với từng lứa tuổi, sử dụng phương pháp giảng dạy sinh động, hấp dẫn, khuyến khích sự tham gia tích cực của người học. Điều này giúp giới trẻ tránh khỏi những cạm bẫy tài chính, xây dựng kế hoạch tài chính cá nhân hiệu quả.

3.2. Xây dựng môi trường tiêu dùng minh bạch và an toàn

Cần tăng cường kiểm soát chất lượng hàng hóa, dịch vụ, đảm bảo quyền lợi của người tiêu dùng. Các quy định về quảng cáo, khuyến mãi cần được thực thi nghiêm túc, tránh tình trạng quảng cáo sai sự thật, gây nhầm lẫn. Đồng thời, cần xây dựng hệ thống giải quyết tranh chấp hiệu quả, bảo vệ quyền lợi chính đáng của người tiêu dùng.

3.3. Khuyến khích tiêu dùng xanh và bền vững trong cộng đồng

Cần nâng cao nhận thức của người dân về lợi ích của tiêu dùng xanh, tiêu dùng bền vững. Các sản phẩm thân thiện với môi trường cần được ưu tiên sử dụng. Các chương trình khuyến mãi, giảm giá cho các sản phẩm xanh cần được triển khai rộng rãi. Đồng thời, cần xây dựng hệ thống thu gom, tái chế rác thải hiệu quả, giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường.

IV. Nghiên Cứu Ứng Dụng Phân Tích Hành Vi Tiêu Dùng Thanh Niên TPHCM

Nghiên cứu về hành vi tiêu dùng thanh niên TPHCM cần được thực hiện thường xuyên, bài bản, cung cấp thông tin chính xác, kịp thời cho các nhà hoạch định chính sách, doanh nghiệp. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để thiết kế các chương trình giáo dục, truyền thông phù hợp, phát triển các sản phẩm, dịch vụ đáp ứng nhu cầu của giới trẻ, góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của thành phố. Cụ thể, nghiên cứu này nhằm khám phá các thực hành tiêu dùng của thanh niên ở TP.HCM (qua nghiên cứu lĩnh vực thời trang và giải trí), như một biểu hiện của văn hoá tiêu dùng, mà qua đó các giá trị, chuẩn mực, ý nghĩa, tâm lý của thanh niên được hiển lá. Từ đó, nghiên cứu cũng chỉ ra những yếu tố có tác động tới văn hoá tiêu dùng của thanh niên trong những động năng của TP.HCM và bối cảnh rộng lớn hơn của xã hội Việt Nam đương đại.

4.1. Các yếu tố tác động đến quyết định mua sắm của thanh niên

Nghiên cứu cần xác định các yếu tố chính ảnh hưởng đến quyết định mua của thanh niên, bao gồm yếu tố kinh tế (thu nhập, giá cả), yếu tố xã hội (gia đình, bạn bè, thần tượng), yếu tố tâm lý (nhu cầu, sở thích, cá tính), và yếu tố văn hóa (giá trị, chuẩn mực, lối sống). Đặc biệt là yếu tố vai trò của thương hiệu trong quyết định mua, các kênh mua sắm được ưa chuộng. Kết quả này giúp doanh nghiệp xây dựng chiến lược marketing hiệu quả, tiếp cận đúng đối tượng khách hàng.

4.2. Phân tích sự khác biệt trong tiêu dùng giữa các nhóm thanh niên

Nghiên cứu cần phân tích sự khác biệt trong văn hóa tiêu dùng giữa các nhóm thanh niên khác nhau, dựa trên các tiêu chí như độ tuổi, giới tính, trình độ học vấn, thu nhập, nghề nghiệp, địa phương sinh sống. Điều này giúp các nhà hoạch định chính sách, doanh nghiệp hiểu rõ hơn về nhu cầu, mong muốn của từng nhóm đối tượng, từ đó đưa ra các giải pháp phù hợp.

V. Kết Luận Tương Lai Văn Hóa Tiêu Dùng Thanh Niên TPHCM

Văn hóa tiêu dùng của thanh niên TP.HCM đang trải qua giai đoạn chuyển đổi mạnh mẽ, chịu ảnh hưởng từ nhiều yếu tố khác nhau. Trong tương lai, xu hướng tiêu dùng của giới trẻ Sài Gòn có thể tiếp tục thay đổi, hướng tới sự thông minh, bền vững, có trách nhiệm. Việc nghiên cứu, định hướng, và quản lý văn hóa tiêu dùng này một cách hiệu quả là rất quan trọng, góp phần xây dựng xã hội văn minh, hiện đại, phát triển bền vững. Với những phương thức mặc, ăn, đi lại, học tập, vui chơi, tham gia các hoạt động xã hội, nhu cầu giải trí vô cùng sinh động, đa dạng và phong phú đều cho thấy các khía cạnh đời sống khác nhau của giới trẻ.

5.1. Dự báo xu hướng tiêu dùng trong tương lai gần của giới trẻ

Dự báo về xu hướng tiêu dùng trong tương lai gần cho thấy sự gia tăng của tiêu dùng thông minh, sử dụng công nghệ để so sánh giá, tìm kiếm ưu đãi. Tiêu dùng bền vững cũng sẽ trở thành xu hướng chủ đạo, khi người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến tác động của sản phẩm đến môi trường, xã hội. Sự trỗi dậy của kinh tế chia sẻ và văn hóa tiêu dùng cũng sẽ định hình lại hành vi tiêu dùng.

5.2. Vai trò của giáo dục và truyền thông trong định hướng tiêu dùng

Giáo dục và truyền thông đóng vai trò then chốt trong việc định hướng văn hóa tiêu dùng lành mạnh, bền vững cho giới trẻ. Cần tăng cường tuyên truyền, giáo dục về giá trị sống, tài chính cá nhân, tiêu dùng có trách nhiệm. Đồng thời, cần xây dựng các kênh truyền thông tin cậy, cung cấp thông tin chính xác, khách quan về sản phẩm, dịch vụ, giúp người tiêu dùng đưa ra quyết định sáng suốt.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ chuyên ngành Văn hóa học (mã số: 9 22 90 40) với đề tài "Văn hóa tiêu dùng của thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay" do nghiên cứu sinh Nguyễn Oanh Kiều thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. TS. Phạm Quỳnh Phương, bảo vệ tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam năm 2024.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Sau gần bốn thập niên thực hiện chính sách Đổi mới và hội nhập quốc tế, Thành phố Hồ Chí Minh (TP.HCM) giữ vị thế trung tâm kinh tế, văn hóa, khoa học của vùng Đông Nam Bộ và cả nước. Hoạt động tiêu dùng tại đô thị này diễn ra sôi động, phong phú, phản ánh sự phát triển kinh tế và điều kiện sống của cư dân. Tiêu dùng không đơn thuần nhằm thỏa mãn nhu cầu vật chất thiết yếu mà ngày càng hướng đến việc đáp ứng các nhu cầu tinh thần, văn hóa và giải trí. Sự phát triển mạnh mẽ của xã hội tiêu dùng đồng thời bộc lộ các mặt trái như lối sống thực dụng, chủ nghĩa cá nhân, tính vị kỷ, chạy theo vật chất, hưởng thụ và lãng phí.

Thanh niên tại TP.HCM (khoảng 2,8 triệu người, chiếm 30% dân số thành phố) là nhóm dân cư tiếp nhận trực tiếp các giá trị mới. Với đặc thù tâm lý nhạy cảm, thích khám phá, dễ bắt nhịp với cái mới và có nhu cầu tự khẳng định, hành vi tiêu dùng của thanh niên phản ánh sâu sắc quá trình định hình nhân cách và bản sắc. Tuy nhiên, tác giả chỉ ra khoảng trống nghiên cứu: các công trình trước đây về thanh niên và lối sống thanh niên tại TP.HCM còn tồn tại những đánh giá trái chiều và thiếu các nghiên cứu tiếp cận từ "tính chủ thể" của thanh niên. Việc lý giải thanh niên mua gì, dùng gì, nguyên nhân lựa chọn tiêu dùng vẫn còn ít và thiếu "tiếng nói của người trong cuộc". Do đó, nghiên cứu văn hóa tiêu dùng của thanh niên TP.HCM dưới góc độ Văn hóa học là yêu cầu cần thiết nhằm bổ sung tư liệu thực chứng và lý giải các chiều kích giá trị, lối sống của giới trẻ trong bối cảnh kinh tế thị trường.

Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là khám phá các thực hành tiêu dùng của thanh niên TP.HCM (qua hai trường hợp cụ thể là thời trang và giải trí) như một biểu hiện của văn hóa tiêu dùng, qua đó làm hiển lộ các giá trị, chuẩn mực, ý nghĩa và tâm lý của thanh niên; đồng thời chỉ ra các yếu tố tác động đến văn hóa tiêu dùng của thanh niên trong các động năng phát triển của TP.HCM và xã hội Việt Nam đương đại.

Luận án đặt ra 3 câu hỏi nghiên cứu cơ bản:

1. Thực hành tiêu dùng của thanh niên TP.HCM thể hiện như thế nào?
2. Sự lựa chọn tiêu dùng của thanh niên TP.HCM thể hiện khía cạnh văn hóa trong tiêu dùng ra sao?
3. Những yếu tố kinh tế, xã hội nào tác động đến văn hóa tiêu dùng của thanh niên TP.HCM?

Để trả lời 3 câu hỏi trên, luận án thực hiện 4 nhiệm vụ nghiên cứu:

• Tổng quan lịch sử vấn đề qua tài liệu thứ cấp nhằm làm rõ khoảng trống nghiên cứu về mặt lý luận và thực tiễn.
• Hệ thống hóa các khía cạnh lý thuyết về thực hành tiêu dùng nói chung và tiêu dùng của thanh niên nói riêng.
• Nhận diện các thực hành tiêu dùng của thanh niên TP.HCM trong lĩnh vực thời trang và giải trí cùng các yếu tố tác động.
• Phân tích các khía cạnh văn hóa liên quan đến sự lựa chọn tiêu dùng và đặc trưng văn hóa tiêu dùng của thanh niên thành phố.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các thực hành tiêu dùng của thanh niên TP.HCM hiện nay, giới hạn vào hai lĩnh vực chính là mua sắm thời trang và nhu cầu giải trí (bao gồm ăn uống giải trí, xem phim, nghe nhạc, du lịch, giao lưu bạn bè). Luận án tập trung vào khía cạnh sự lựa chọn trong hành vi tiêu dùng dưới lăng kính văn hóa.
• Khách thể nghiên cứu: Thanh niên đang sinh sống, học tập, làm việc tại TP.HCM (bao gồm cả thường trú và tạm trú), phân chia theo 3 nhóm tuổi: 16–18 tuổi (học sinh THPT), 19–23 tuổi (học trung cấp, cao đẳng, đại học) và 24–30 tuổi (người đã tốt nghiệp, tham gia thị trường lao động).
• Phạm vi không gian: Địa bàn TP.HCM gồm 21 quận, huyện và TP. Thủ Đức. Khảo sát định lượng được triển khai tại 3 địa bàn đại diện: Quận 9 cũ (nay thuộc TP. Thủ Đức - ngoại ô), Quận Bình Thạnh (nội ô) và Huyện Hóc Môn (ngoại thành). Khảo sát định tính mở rộng tại các không gian tiêu dùng thực tế (trung tâm thương mại, siêu thị, chợ, cửa hàng thời trang, quán cà phê, quán ăn, quán bar, rạp chiếu phim, khu vui chơi như Đầm Sen, Suối Tiên, phố đi bộ Nguyễn Huệ) và không gian mạng xã hội (Facebook, Instagram, Zalo).
• Phạm vi thời gian: Quá trình nghiên cứu và khảo sát thực địa được thực hiện từ giữa năm 2018 đến năm 2024.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả đã hệ thống hóa các tài liệu nghiên cứu liên quan theo các hướng tiếp cận chính:

Hướng nghiên cứu về thanh niên và nhu cầu của thanh niên

• Lý luận chung về vai trò thanh niên: Các quan điểm kinh điển của K. Marx, F. Engels, V.I. Lenin về vai trò kế thừa và nguồn sinh lực cách mạng của thế hệ trẻ; quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng về phát huy nguồn lực thanh niên. Các công trình học thuật tiêu biểu: Một số vấn đề về triết học - con người - xã hội (2002) của Nguyễn Trọng Chuẩn; Tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò thanh niên trong cách mạng Việt Nam (2003) của Trần Qui Nhơn; Tâm lý học nghiên cứu con người trong thời đổi mới (2006) của Phạm Minh Hạc; Tâm lý học phát triển – giai đoạn thanh niên – tuổi già (2012) của Nguyễn Văn Đồng; Văn hóa mục tiêu và động lực của sự phát triển xã hội (2005) của Nguyễn Văn Huyên; Xã hội học thanh niên (2006) của Đặng Cảnh Khanh; Con người và văn hóa Việt Nam trong thời kỳ đổi mới và hội nhập (2011) của Nguyễn Văn Dân; Xây dựng bản lĩnh thanh niên hiện nay (2006) của Hồ Bá Thâm; các nghiên cứu của Lê Thị Thanh Hương (2014), Phan Thị Mai Hương và Nguyễn Đình Mạnh (2014).
• Nhu cầu, lối sống và văn hóa giới trẻ: Các công trình khảo sát lối sống thanh niên như Thanh niên – Lối sống (2001) của Nguyễn Thị Oanh; Xây dựng lối sống có văn hóa của thanh niên thành phố Hồ Chí Minh trong công cuộc đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa (2005) của Đặng Quang Thành; Thanh niên và lối sống của thanh niên trong quá trình đổi mới và hội nhập quốc tế (2011) của Phạm Hồng Tung; Lối sống các nhóm dân cư (2011) của Mai Thị Kim Thanh; Đời sống xã hội Việt Nam đương đại (tập 3) (2018) do Nguyễn Đức Lộc chủ biên; các bài viết của Bùi Thị Tỉnh (2003), Mai Thị Dung (2013), Nguyễn Thị Phương Hoa (2014).
• Không gian mạng và hiện tượng văn hóa giới trẻ: Công trình Internet: mạng lưới xã hội và sự thể hiện bản sắc (2013) của Nguyễn Thị Phương Châm; Mạng xã hội với sinh viên (2015) của Trần Hữu Luyến, Trần Thị Minh Đức và Bùi Thị Hồng Thái; luận án tiến sĩ Hâm mộ thần tượng trong đời sống giới trẻ Việt Nam hiện nay (2021) của Đinh Viết Hà.
• Nhu cầu của các nhóm thanh niên đặc thù: Đời sống thanh niên công nhân qua nghiên cứu của Nguyễn Văn Nhật (2010), Vũ Dũng (2012); nhu cầu vật chất, tinh thần và giải trí của thanh niên dân tộc thiểu số Tây Nam Bộ qua công trình của Nguyễn Thị Phương Hoa (2014), Vũ Ngọc Hà (2014), Tô Thúy Hạnh (2014); văn hóa nghe nhìn và thị hiếu của giới trẻ TP.HCM qua Đỗ Nam Liên (2005), Nguyễn Thị Hậu (2013), Lương Thị Minh Hoa (2015). Báo cáo khảo sát thực tế của Bộ Nội vụ phối hợp UNFPA (Báo cáo quốc gia về thanh niên Việt Nam năm 2015 và 2019), cùng các báo cáo của Hội đồng Anh / Love Frankie & IRL (2020), Mekong Research (2019), Q&Me (2020).

Hướng nghiên cứu về văn hóa tiêu dùng

• Nghiên cứu quốc tế: Nền tảng từ luận điểm của K. Marx về hàng hóa và sự sùng bái hàng hóa (fetishism of commodities); trường phái Frankfurt và Herbert Marcuse về công nghiệp văn hóa đại chúng (mass culture industry) và việc tạo lập "nhu cầu giả"; Thorstein Veblen (1899/1994) với lý thuyết tiêu dùng phô trương (conspicuous consumption) và ganh đua xã hội (social emulation); Georg Simmel (1957) về thời trang và chuẩn mực xã hội; Pierre Bourdieu (1979) trong Distinction: A Social Critique of the Judgement of Taste về thị hiếu, tập tính và vốn văn hóa; Arjun Appadurai (1986) và Igor Kopytoff (1986) về đời sống xã hội của đồ vật (the social life of things); Celia Lury (1996) trong Consumer Culture; Mark Paterson (2006) trong Consumption and everyday life; Robert Rochefort (2007) trong Người tiêu dùng sáng suốt và người công dân tồi; Eric Arnould và Craig Thompson (2005) xác lập Lý thuyết Văn hóa tiêu dùng (Consumer Culture Theory - CCT); các nghiên cứu của Russell Belk, John F. Sherry, Eileen Fischer (2009), Dale Southerton (2011), Pavel Zahradka và Renata Sedlakova (2013).
• Nghiên cứu trong nước: Công trình khởi đầu về mặt kinh tế - triết học Tích lũy và tiêu dùng (1960) của Vũ Quốc Tuấn; công trình Văn hóa tiêu dùng (1998) của Lê Như Hoa (chủ biên) cùng Lương Hồng Quang và cộng sự tiếp cận tiêu dùng sản phẩm văn hóa nghệ thuật; Văn hóa tiêu dùng hàng Việt Nam đôi điều suy ngẫm về tầm nhìn và giải pháp (2013) của Lê Quí Đức; bài báo Các hướng tiếp cận lý thuyết về văn hóa tiêu dùng (2018) của Phạm Quỳnh Phương; đề tài cấp Bộ Văn hóa tiêu dùng của người Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế (2021) do Nguyễn Thị Minh Ngọc chủ nhiệm (Viện Xã hội học, khảo sát 3.000 mẫu tại 9 tỉnh/thành); nghiên cứu mua sắm bốc đồng (impulse buying) tại Hà Nội và TP.HCM của Nguyen Thi Tuyet Mai, Kwon Jung, Garold Lantz, Sandra G. Loeb (2011); các nghiên cứu tiêu dùng xanh của Nguyễn Trúc Vân (2018), Nguyễn Tiến Dũng (2017); nghiên cứu tâm lý và hành vi tiêu dùng của Đỗ Long (1997), Mã Nghĩa Hiệp (1998), Nguyễn Xuân Lãn và cộng sự (2014), Danh Sơn (2005).
• Nghiên cứu của học giả quốc tế tại Việt Nam: Magdalene Bitter-Suermann (2014) với luận án tiến sĩ nhân học Food, Modernity, and Identity in Ho Chi Minh City, Vietnam; Judith Ehlert (2016) về thực hành ăn uống bên ngoài tại TP.HCM trong Food Consumption in the City; Huong Nguyen (2015) khảo sát báo Hoa Học Trò từ năm 1995 về sự hình thành xã hội tiêu dùng ở giới trẻ Việt Nam; Đào Thúy Hằng (2019) tiếp cận xã hội học giới về hành vi tiêu dùng may mặc của thanh niên đô thị; các báo cáo thị trường của McKinsey & Company (2021), Kantar Worldpanel Vietnam (2020), Deloitte Vietnam (2021).

Khoảng trống luận án giải quyết

Phần lớn các nghiên cứu trong nước trước đây tiếp cận tiêu dùng từ góc độ kinh tế học, tâm lý học hành vi, quản trị kinh doanh hoặc xã hội học mức sống, chủ yếu xem xét người tiêu dùng trong mối quan hệ thụ động với thị trường. Luận án lựa chọn giải quyết khoảng trống: nghiên cứu văn hóa tiêu dùng của thanh niên TP.HCM dưới lăng kính Văn hóa học, đặt trọng tâm vào "tính chủ thể" của thanh niên, phân tích cách thức người trẻ lựa chọn và sử dụng sản phẩm thời trang, giải trí để kiến tạo bản sắc, thể hiện phong cách cá nhân và định vị vị thế xã hội trong tương tác với bối cảnh đô thị đương đại.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Hệ thống khái niệm và khung lý thuyết

Luận án sử dụng các khái niệm công cụ:

• Thanh niên: Công dân từ 16 đến 30 tuổi, đang trong giai đoạn hoàn thiện nhân cách, định hình lối sống và sẵn sàng đảm nhiệm vai trò xã hội.
• Thanh niên TP.HCM: Nhóm người trẻ từ 16 đến 30 tuổi đang sinh sống, học tập, làm việc trên địa bàn TP.HCM (không phân biệt thường trú hay tạm trú).
• Văn hóa tiêu dùng: Những ý nghĩa có tính văn hóa gắn với cách thức, hành vi lựa chọn và sử dụng sản phẩm tiêu dùng (cả vật chất và tinh thần), thể hiện tính chủ thể văn hóa của cá nhân cũng như chịu sự tác động của các điều kiện kinh tế, xã hội, lịch sử.
• Hành vi tiêu dùng, Thời trang (trang phục đi làm, đi chơi, đám tiệc, ở nhà) và Giải trí (nghỉ ngơi, vui chơi, trải nghiệm, tái tạo năng lượng).

Khung lý thuyết phân tích cốt lõi của luận án bao gồm:

1. Lý thuyết Văn hóa tiêu dùng (Consumer Culture Theory - CCT) của Eric Arnould & Craig Thompson (2005): Khảo sát 4 lĩnh vực liên kết gồm nhận dạng người tiêu dùng (consumer identity projects), văn hóa thị trường (marketplace cultures), khuôn mẫu lịch sử - xã hội của tiêu dùng (socio-historic patterning of consumption), và hệ tư tưởng thị trường trung gian cùng chiến lược diễn giải của người tiêu dùng (mass-mediated marketplace ideologies and consumers’ interpretive strategies).
2. Lý thuyết Xã hội học văn hóa của Pierre Bourdieu (1979): Phân tích khái niệm "thị hiếu" (taste) như một phạm trù xã hội và "vũ khí xã hội" (social weapon) phân định giai tầng; vai trò của "vốn văn hóa" (cultural capital), vốn xã hội, vốn kinh tế và "tập tính" (habitus) trong việc chi phối sự lựa chọn tiêu dùng.
3. Lý thuyết Tiêu dùng phô trương và ganh đua xã hội của Thorstein Veblen (1899/1994): Giải thích động cơ tiêu dùng nhằm khẳng định vị thế và danh giá xã hội.
4. Lý thuyết về thời trang của Georg Simmel (1957): Phân tích sự giằng co giữa nhu cầu khẳng định giá trị cá nhân độc lập và việc tuân thủ các chuẩn mực xã hội trong trang phục.
5. Đời sống xã hội của đồ vật của Igor Kopytoff (1986) và Arjun Appadurai (1986): Xem xét hàng hóa như một thực thể mang dấu ấn văn hóa, trải qua quá trình gán nghĩa xã hội.

Phương pháp nghiên cứu thực tế

Luận án kết hợp phương pháp nghiên cứu định lượng và định tính:

Phương pháp	Quy mô / Địa bàn / Công cụ	Đối tượng / Kỹ thuật thu thập	Xử lý dữ liệu
Định lượng (Bảng hỏi cấu trúc)	$n = 300$ phiếu tại 3 địa bàn: - Quận 9 cũ ($n = 100$) - Quận Bình Thạnh ($n = 100$) - Huyện Hóc Môn ($n = 100$)	Thanh niên 16–30 tuổi; chọn mẫu phi xác suất có chủ đích kết hợp phân suất (quota sampling).	Làm sạch dữ liệu, phân tích thống kê mô tả, phân tích tương quan trên phần mềm SPSS 25.0 và Microsoft Excel ($P\text{-value} = 0.0%$).
Phỏng vấn sâu (Bán cấu trúc)	Hơn 30 cuộc phỏng vấn cá nhân (thời lượng 60–120 phút/cuộc)	5 học sinh THPT (16–18 tuổi), 10 sinh viên phụ thuộc gia đình (19–23 tuổi), 14 người tốt nghiệp ĐH/CĐ đã đi làm, 3 người lao động tự do.	Ghi âm, gỡ băng, ghi chép nhật ký điền dã, mã hóa chủ đề.
Thảo luận nhóm	3–5 cuộc thảo luận nhóm tập trung	Mỗi nhóm từ 3–5 thanh niên, trao đổi về thói quen sử dụng mạng xã hội, mốc thời gian và sự kiện văn hóa tiêu dùng.	Phân tích tương tác và góc nhìn đa chiều.
Quan sát & Quan sát tham dự	Các không gian tiêu dùng thực tế và không gian trực tuyến	Trung tâm thương mại (Vincom, Parkson), siêu thị, chợ, cửa hàng thời trang, quán cà phê, trà sữa, quán ăn, quán bar, rạp phim, Đầm Sen, Suối Tiên, phố đi bộ Nguyễn Huệ; mạng xã hội (Facebook, Zalo, Instagram).	Điền dã, nhật ký quan sát, cùng tham gia mua sắm, ăn buffet, cà phê, quán bar.
Phân tích văn bản	Mạng xã hội	Coi nội dung, hình ảnh, bài đăng trên tài khoản mạng xã hội cá nhân của thanh niên như văn bản văn hóa.	Phân tích biểu đạt ý nghĩa và kiến tạo bản sắc.
Phân tích tư liệu thứ cấp	Tài liệu học thuật, báo cáo thống kê, báo cáo nghiên cứu thị trường	Báo cáo của Thành đoàn TP.HCM, Tổng cục Thống kê, Bộ Nội vụ, Hội đồng Anh, Q&Me, Mekong Research, McKinsey, Kantar, Deloitte...	Tổng hợp, so sánh, đối chiếu với dữ liệu điền dã sơ cấp.

Cơ cấu mẫu định lượng ($n = 300$) được tác giả công bố cụ thể:

Tiêu chí nhân khẩu học	Phân loại	Tỷ lệ (%) / Số lượng ($n$)
Giới tính	Nam	48,33% ($n = 145$)
	Nữ	51,67% ($n = 155$)
Độ tuổi	16 – 18 tuổi	24,00% ($n = 72$)
	19 – 23 tuổi	36,00% ($n = 108$)
	24 – 30 tuổi	40,00% ($n = 120$)
Tình trạng hôn nhân	Độc thân	86,00% ($n = 258$)
	Đã kết hôn	14,00% ($n = 42$)
Trình độ học vấn	Từ Đại học trở lên	60,00% ($n = 180$)
	Từ THPT trở xuống	40,00% ($n = 120$)
Nguồn gốc xuất thân	Nông thôn (nhập cư)	57,00% ($n = 171$)
	Đô thị (sinh ra tại thành thị)	43,00% ($n = 129$)
Mức thu nhập / tháng	Dưới 2 triệu đồng / thất thường	~27,00% ($n \approx 81$)
	Từ 2 đến 5 triệu đồng	>35,00% ($n > 105$)
	Từ 5 đến 9 triệu đồng	26,00% ($n = 78$)
	Trên 9 triệu đồng	12,00% ($n = 36$)

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận

Chương 1 hệ thống hóa lịch sử nghiên cứu về thanh niên và văn hóa tiêu dùng trên thế giới và tại Việt Nam. Tác giả xác lập khung lý thuyết tiếp cận dựa trên Lý thuyết Văn hóa tiêu dùng (CCT) của Arnould & Thompson, lý thuyết Vốn văn hóa và Thị hiếu của Bourdieu, lý thuyết Tiêu dùng phô trương của Veblen, cùng quan điểm của Simmel, Appadurai, Kopytoff, Paterson. Chương này làm rõ các khái niệm cốt lõi: thanh niên, thanh niên TP.HCM, văn hóa tiêu dùng, hành vi tiêu dùng, thời trang và giải trí; đặt nền móng thao tác hóa các biến số và tiêu chí phân tích thực hành tiêu dùng qua lăng kính văn hóa học.

Chương 2: Bối cảnh tiêu dùng ở Thành phố Hồ Chí Minh

Chương 2 phân tích không gian văn hóa - xã hội của TP.HCM tác động đến văn hóa tiêu dùng:

• Đặc điểm địa - sinh thái, lịch sử và văn hóa: TP.HCM là vùng đất tiếp biến văn hóa đa dạng, tính cách người dân cởi mở, năng động, dễ dung nạp các yếu tố mới từ bên ngoài.
• Đời sống kinh tế - xã hội thời kỳ Đổi Mới: Đô thị hóa nhanh, cơ cấu kinh tế dịch chuyển mạnh sang dịch vụ và thương mại, sự gia tăng của dòng người nhập cư trẻ tạo nên thị trường tiêu dùng đa tầng.
• Hoạt động tiêu dùng ở thành phố: Sự bùng nổ của mạng lưới trung tâm thương mại hiện đại, siêu thị, chuỗi cửa hàng tiện lợi, các không gian ẩm thực đường phố, quán cà phê và dịch vụ giải trí trực tuyến tạo ra môi trường kích thích các thực hành tiêu dùng diễn ra liên tục, sôi động.

Chương 3: Thực hành tiêu dùng của thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh

Chương 3 trình bày các dữ liệu thực nghiệm về thực hành tiêu dùng của thanh niên trong hai lĩnh vực:

• Thực hành tiêu dùng thời trang:
  • Tính thực tiễn trong mua sắm thời trang: Đa số thanh niên ưu tiên tính tiện dụng, khả năng phối đồ linh hoạt và mức giá phù hợp với thu nhập (chiếm tỷ trọng lớn ở nhóm thu nhập dưới 5 triệu đồng/tháng). Quần áo đi làm, đi học hướng đến sự thoải mái, lịch sự; trang phục đi chơi, đám tiệc thể hiện tính thẩm mỹ cao hơn.
  • Tính chủ thể trong văn hóa tiêu dùng thời trang: Thanh niên sử dụng trang phục để biểu đạt cá tính, gu thẩm mỹ và cái tôi cá nhân. Xuất hiện các phong cách phối đồ cá nhân hóa, việc săn lùng đồ độc lạ (vintage, đồ si / 2hand) để tránh trùng lặp, khẳng định bản sắc riêng biệt mà không hoàn toàn phụ thuộc vào hàng hiệu đắt tiền.
• Thực hành tiêu dùng giải trí:
  • Thời gian và phương thức giải trí: Phân bổ thời gian rỗi cho giải trí trực tuyến (mạng xã hội, xem phim, nghe nhạc trên Internet) và giải trí trực tiếp (cà phê, ăn vặt, rạp chiếu phim, dạo phố đi bộ, trung tâm thương mại).
  • Tiêu dùng giải trí để trải nghiệm: Khám phá các không gian dịch vụ mới, các món ăn theo trào lưu (trend), du lịch trải nghiệm.
  • Tiêu dùng giải trí để kết giao và hòa nhập với đời sống đô thị: Quán cà phê, quán trà sữa, quán ăn là không gian kết nối bạn bè, mở rộng vốn xã hội và giảm bớt áp lực đời sống đô thị.
  • Tiêu dùng giải trí để định vị bản thân: Lựa chọn không gian giải trí, phong cách thưởng thức văn hóa nghệ thuật và chia sẻ hình ảnh trải nghiệm lên mạng xã hội (Facebook, Instagram) như một phương thức khẳng định lối sống và vị thế xã hội.

Chương 4: Văn hóa tiêu dùng của thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh - Những bàn luận

Chương 4 nâng cao mức độ luận giải lý luận và khái quát các đặc trưng văn hóa tiêu dùng:

• Các xu hướng văn hóa tiêu dùng nổi bật:
  • Tiêu dùng thông minh: Tận dụng công nghệ số, thương mại điện tử, so sánh giá, săn mã giảm giá (voucher), đọc đánh giá (review) trước khi mua sắm để tối ưu hóa chi tiêu trong điều kiện ngân sách hạn chế.
  • Tiêu dùng xanh, bền vững: Nhận thức và thực hành giảm thiểu rác thải nhựa, sử dụng sản phẩm thân thiện với môi trường, ủng hộ thời trang tái chế, lối sống bền vững.
  • Tiêu dùng phô trương: Sự tồn tại của hành vi tiêu dùng nhằm thể hiện đẳng cấp, ganh đua biểu tượng qua việc "check-in" tại các địa điểm sang trọng hoặc mua sắm vượt quá khả năng tài chính để nhận được sự tán thưởng trên không gian ảo.
• "Vốn văn hóa" trong lựa chọn tiêu dùng: Phân tích sự chi phối của trình độ học vấn, nền tảng gia đình, sự hiểu biết thẩm mỹ đến việc lựa chọn sản phẩm tiêu dùng; vốn văn hóa giúp thanh niên giải mã các biểu tượng thương mại và định hình thị hiếu riêng biệt.
• Văn hóa tiêu dùng trong tương tác với các động năng đương đại:
  • Toàn cầu hóa và giao lưu văn hóa: Sự thâm nhập của các trào lưu văn hóa ngoại lai (Hàn Quốc, Nhật Bản, phương Tây) định hình chuẩn mực thời trang và giải trí của giới trẻ đô thị.
  • Kinh tế thị trường và các giá trị mới: Sự chuyển đổi thang giá trị xã hội, đề cao tính cá nhân, quyền tự do lựa chọn và quyền tự chủ tiêu dùng.
  • Vai trò của truyền thông và mạng xã hội: Tác động sâu rộng của người có sức ảnh hưởng (KOLs/Influencers), thuật toán mạng xã hội trong việc tạo lập xu hướng và điều hướng hành vi mua sắm của thanh niên.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp mới về mặt lý luận và khoa học

• Luận án là công trình nghiên cứu chuyên sâu dưới góc độ Văn hóa học, kết hợp phương pháp định lượng ($n = 300$) và định tính điền dã nhằm phác họa bức tranh toàn diện về sự lựa chọn như một phương thức biểu đạt trong văn hóa tiêu dùng của thanh niên TP.HCM.
• Luận chứng về tính chủ thể của thanh niên trong mối liên hệ với vốn văn hóa và vị thế xã hội; khẳng định sự lựa chọn tiêu dùng không đơn thuần phản ánh nhu cầu tâm lý hay tính toán kinh tế cá nhân mà mang bản chất xã hội sâu sắc, chịu sự quy định của cấu trúc văn hóa, tập tính và bối cảnh đô thị đương đại.
• Vận dụng và kiểm chứng các lý thuyết xã hội học văn hóa kinh điển (Bourdieu, Veblen, Simmel, Arnould & Thompson) vào bối cảnh cụ thể của một đô thị chuyển đổi tại Việt Nam.

Ý nghĩa thực tiễn và giải pháp đề xuất

• Cung cấp hệ thống dữ liệu thực chứng về thực trạng, thị hiếu và xu hướng tiêu dùng thời trang, giải trí của thanh niên TP.HCM (tiêu dùng thông minh, tiêu dùng xanh, tiêu dùng phô trương).
• Đưa ra cơ sở khoa học cho các nhà quản lý văn hóa, cơ quan hoạch định chính sách thanh niên (Thành đoàn TP.HCM, các cơ quan ban ngành) trong việc định hướng lối sống văn hóa lành mạnh, phát triển các không gian sinh hoạt công cộng và xây dựng chính sách phát triển toàn diện cho thanh niên đô thị.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của đề tài

• Tính đại diện của mẫu khảo sát: Mẫu định lượng gồm 300 thanh niên được chọn theo phương pháp phi xác suất có chủ đích tại 3 địa bàn (Quận 9 cũ, Bình Thạnh, Hóc Môn) chưa thể bao quát toàn bộ sự đa dạng của 2,8 triệu thanh niên TP.HCM.
• Giới hạn về nhóm thu nhập: Mẫu khảo sát có tỷ lệ thu nhập cao (trên 9 triệu đồng/tháng) chỉ chiếm 12%, phần lớn thuộc nhóm có thu nhập trung bình và thấp (học sinh, sinh viên, người mới đi làm). Do đó, kết quả nghiên cứu mang tính chất một lát cắt thực nghiệm, có tính loại trừ nhất định đối với tầng lớp thanh niên thượng lưu, trung lưu có thu nhập cao sử dụng hàng hiệu đắt tiền.
• Giới hạn nội dung: Luận án tập trung vào khía cạnh văn hóa của hành vi lựa chọn tiêu dùng trong 2 lĩnh vực (thời trang và giải trí), không nghiên cứu các khâu sản xuất, phân phối, lưu thông hay các khía cạnh quản trị kinh doanh.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Mở rộng phạm vi khảo sát sang các phân khúc thanh niên có thu nhập cao, nhóm tiêu dùng hàng xa xỉ để hoàn thiện bức tranh phân tầng văn hóa tiêu dùng.
• Mở rộng nghiên cứu sang các lĩnh vực tiêu dùng khác như nhà ở, công nghệ số, dịch vụ chăm sóc sức khỏe hoặc thực hiện nghiên cứu so sánh đối sánh văn hóa tiêu dùng giữa thanh niên TP.HCM với các đô thị khác tại Việt Nam và khu vực.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn đối với các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, giảng viên: Thuộc các chuyên ngành Văn hóa học, Xã hội học, Nhân học văn hóa, Quản lý văn hóa và Nghiên cứu giới trẻ; đặc biệt hữu ích ở phần tổng quan lý thuyết CCT và khung phân tích thị hiếu của Pierre Bourdieu.
• Cơ quan quản lý và tổ chức thanh niên: Ban Tuyên giáo, Thành đoàn TP.HCM, Hội Liên hiệp Thanh niên, các nhà hoạch định chính sách phát triển thanh niên tham khảo các số liệu thực chứng về nhu cầu giải trí, không gian văn hóa và xu hướng tiêu dùng xanh để xây dựng chương trình hoạt động phù hợp.
• Chuyên gia nghiên cứu thị trường và truyền thông: Tham khảo các phân tích về tính chủ thể, hành vi mua sắm thông minh và ảnh hưởng của mạng xã hội đối với quyết định tiêu dùng của người trẻ đô thị.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án định nghĩa văn hóa tiêu dùng của thanh niên như thế nào?

Tác giả định nghĩa văn hóa tiêu dùng là những ý nghĩa có tính văn hóa gắn với cách thức, hành vi lựa chọn và sử dụng sản phẩm tiêu dùng (bao gồm cả sản phẩm vật chất và tinh thần), trong đó thể hiện tính chủ thể văn hóa của cá nhân cũng như chịu sự tác động có ý nghĩa của các điều kiện kinh tế, xã hội và bối cảnh đô thị.

2. Mẫu khảo sát định lượng của luận án có quy mô và cơ cấu ra sao?

Khảo sát định lượng được thực hiện trên mẫu $n = 300$ thanh niên tại 3 địa bàn: Quận Bình Thạnh ($n = 100$), Quận 9 cũ nay thuộc TP. Thủ Đức ($n = 100$) và Huyện Hóc Môn ($n = 100$), xử lý trên phần mềm SPSS 25.0 ($P\text{-value} = 0.0%$). Cơ cấu mẫu gồm 48,33% nam ($n = 145$), 51,67% nữ ($n = 155$); độ tuổi 24–30 chiếm 40%, 19–23 chiếm 36%, 16–18 chiếm 24%; 86% độc thân; 60% có trình độ từ đại học trở lên; 57% xuất thân nông thôn; 12% thu nhập trên 9 triệu đồng/tháng, 26% từ 5–9 triệu, hơn 35% từ 2–5 triệu và khoảng 27% dưới 2 triệu hoặc thất thường.

3. Vì sao luận án giới hạn nghiên cứu vào hai lĩnh vực thời trang và giải trí?

Tác giả lựa chọn thời trang và giải trí vì đây là hai lĩnh vực xuất phát từ nhu cầu tự nhiên thiết yếu nhưng đồng thời là phương diện thể hiện sinh động, phong phú nhất hành vi tiêu dùng và tính cách của người trẻ tuổi. Ở lứa tuổi đang định hình nhân cách, thanh niên thường tìm kiếm các phương thức biểu đạt cái tôi, gu thẩm mỹ và bản sắc cá nhân thông qua cách ăn mặc và phương thức giải trí.

4. Luận án chỉ ra những xu hướng văn hóa tiêu dùng nổi bật nào ở thanh niên TP.HCM?

Luận án chỉ ra ba xu hướng tiêu dùng chính trong Chương 4: (1) Tiêu dùng thông minh (tận dụng công nghệ số, thương mại điện tử, so sánh giá và săn mã giảm giá để tối ưu hóa chi tiêu); (2) Tiêu dùng xanh, bền vững (hướng đến sản phẩm thân thiện với môi trường, hạn chế rác thải nhựa, tái sử dụng); (3) Tiêu dùng phô trương (tiêu dùng nhằm thể hiện đẳng cấp, ganh đua vị thế xã hội và xây dựng hình ảnh cá nhân trên mạng xã hội).

5. Phương pháp nghiên cứu định tính được tác giả triển khai cụ thể bằng những kỹ thuật nào?

Phương pháp định tính gồm: (1) Quan sát và quan sát tham dự tại các trung tâm thương mại (Vincom, Parkson), siêu thị, chợ, cửa hàng thời trang, quán cà phê, quán bar, rạp phim, khu vui chơi (Đầm Sen, Suối Tiên, phố đi bộ Nguyễn Huệ); (2) Phỏng vấn sâu bán cấu trúc (60–120 phút) với hơn 30 thanh niên thuộc nhiều nhóm xã hội (5 học sinh, 10 sinh viên, 14 người đi làm, 3 lao động tự do); (3) Tổ chức 3–5 cuộc thảo luận nhóm tập trung (mỗi nhóm 3–5 người); (4) Phân tích văn bản hình ảnh, bài đăng trên mạng xã hội cá nhân (Facebook, Instagram, Zalo).

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ "Văn hóa tiêu dùng của thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay" của tác giả Nguyễn Oanh Kiều là công trình nghiên cứu hệ thống thuộc chuyên ngành Văn hóa học, làm sáng tỏ các thực hành tiêu dùng thời trang và giải trí của giới trẻ đô thị. Bằng việc kết hợp phương pháp định lượng ($n=300$) và định tính điền dã sâu, tác giả đã chứng minh sự lựa chọn tiêu dùng là một phương thức biểu đạt văn hóa gắn liền với tính chủ thể, vốn văn hóa và sự thích ứng của người trẻ trước các động năng toàn cầu hóa, kinh tế thị trường và truyền thông số. Công trình cung cấp nguồn dữ liệu thực chứng và cơ sở lý luận hữu ích cho công tác nghiên cứu học thuật cũng như việc hoạch định chính sách văn hóa - xã hội cho thanh niên TP.HCM.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và c¡ sá lý luận. Chương này tập trung đánh giá tình hình tổng quan về lý thuyết vn hoá tiêu dùng, tổng quan các nái dung liên quan đến vn hoá tiêu dùng căa thanh niên TP. Đồng thßi, chương này cũng phân tích các vấn đề lý thuyết làm nền tÁng lý luận cho phân tích á các chương sau. Chương 2: Bßi cÁnh tiêu dùng của thanh niên thành phß Há Chí Minh.

Chương này đánh giá đßa bàn nghiên cứu TP.HCM, đồng thßi, cũng phân tích những bối cÁnh cơ bÁn liên quan đến vn hoá tiêu dùng căa thanh niên TP. Chương 3: Sự lựa chọn và thực hành tiêu dùng của thanh niên thành phß Há Chí Minh. Chương này phân tích những biểu hián cā thể trong viác thực hành vn hoá tiêu dùng căa thanh niên TP.HCM trên hai lĩnh vực chính là thßi trang và giÁi trí, từ đó, nhận dián tính chă thể gắn với vn hoá tiêu dùng căa thanh niên TP. Chương 4: Văn hóa tiêu dùng của thanh niên thành phß Há Chí Minh và những bàn luận.

Chương này bàn luận về mát số khía c¿nh quan tráng trong vn hoá tiêu dùng thanh niên TP.HCM, đồng thßi đánh giá đặc trưng, vai trò, tác đáng căa vn hoá tiêu dùng thanh niên TP.HCM hián nay. 14 Ch°¢ng 1 TèNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CĄU VÀ C¡ Sæ LÝ LUÂN 1. Téng quan tình hình nghiên cąu 1. Xu hướng nghiên cứu về thanh niên và nhu cầu của thanh niên Hián nay, nghiên cứu về thanh niên, trên thế giới và trong nước không còn là vấn đề mới.

Đối tưÿng thanh niên đã đưÿc nhiều ngành khoa hác như triết hác, tâm lý hác, xã hái hác, vn hóa hác… tiếp cận, tìm hiểu cũng như đưÿc sự quan tâm căa các cấp quÁn lý. Mặc dù, bất kỳ xã hái nào, bất kỳ giai đo¿n nào trong tiến trình phát triển căa nhân lo¿i, thanh niên đều giữ vai trò là tương lai căa các dân tác, quốc gia, nhưng nghiên cứu về thanh niên, về vai trò căa thanh niên trong đßi sống xã hái thì mãi đến giữa thế kỷ XIX mới bắt đầu đưÿc đề cập tới, thông qua các tác phẩm căa K. Engels – những nhà tư tưáng tiêu biểu căa trưßng phái khoa hác xã hái marxis. Marx từng khẳng đßnh: <Do những qui luật phát triển khách quan căa xã hái, thanh niên bao giß cũng giữ vai trò quan tráng trong viác kế thừa và phát triển những thành tựu căa ngưßi đi trước= [74].

Theo quan điểm Marxis, thanh niên không những giữ vai trò kế tāc căa các dân tác, nhân lo¿i, mà còn có vai trò quan tráng trong sự nghiáp cách m¿ng. <Những ngưßi công nhân tiên tiến nhất, ý thức đầy đă rằng, tương lai căa giai cấp há, và kế đó là tương lai căa nhân lo¿i hoàn toàn tùy thuác vào sự giáo dāc các thế há công nhân đang lớn lên= [74]. Phát triển tư tưáng này, V. Lenin không chỉ xác đßnh vß trí, vai trò căa thanh niên là nguồn sinh lực chiến đấu căa cách m¿ng, mà còn đề ra nhiám vā căa thanh niên trong xã hái mới.

Ông cho rằng nhiám vā căa thanh niên là hác tập, để <bằng những cố gắng căa thế há trẻ đ¿t đưÿc kết quÁ là xây dựng nên mát xã hái không giống xã hái cũ, tức là xã hái cáng sÁn= [67]. Sang thế kỷ XX, với sự phát triển căa các chuyên ngành nghiên cứu khoa hác xã hái là xã hái hác, tâm lý hác, á phương Tây bắt đầu xuất hián mát số công trình nghiên cứu về thanh niên [62, tr. Nhưng phÁi đến những nm 60 căa thế kỷ XX, với sự trßi dậy căa các nhóm thanh niên, đưÿc gái là hippie, sau đó ngày 15 càng có nhiều công trình nghiên cứu về đối tưÿng này. Hián nay, trên thế giới, ngưßi ta còn thành lập rất nhiều các trung tâm, vián nghiên cứu liên ngành về thanh niên.

Điều này cho thấy đây là mát chă đề vừa ráng lớn, vừa có tầm quan tráng đối với tiến trình phát triển căa xã hái, nhân lo¿i. à trong nước, bên c¿nh sự phát triển căa các nghiên cứu khoa hác xã hái, căa nhu cầu cần nghiên cứu các vấn đề xã hái xuất phát thực tißn, và từ quan điểm căa Chă tßch Hồ Chí Minh, ĐÁng Cáng sÁn Viát Nam về vai trò, vß trí căa thanh niên, viác nghiên cứu về đối tưÿng này ngày càng nhận đưÿc sự quan tâm căa các nhà khoa hác và quÁn lý. Sau khi quan điểm <Khơi dậy khát váng phát triển đất nước phồn vinh, h¿nh phúc= [28, tr. 215] đưÿc ĐÁng Cáng sÁn Viát Nam nêu ra trong kỳ Đ¿i hái Đ¿i biểu toàn quốc lần thứ XIII, vấn đề phát triển thanh niên, quan tâm đến vai trò là tương lai, nguồn lực quan tráng để phát triển bền vững đất nước căa thanh niên, nhất là quan tâm giáo dāc tư tưáng cho thanh niên đã đưÿc giới nghiên cứu cũng như các nhà lãnh đ¿o, quÁn lý đặc biát quan tâm.

Nhiều Hái thÁo, hái nghß về vn hóa nói chung, về thanh niên nói riêng đã đề cập đến những vấn đề này. Kỷ niám 90 nm ngày thành lập Đoàn Thanh niên Cáng sÁn Hồ Chí Minh, tháng 3 nm 2021, Trung ương Đoàn Thanh niên Cáng sÁn Hồ Chí Minh đã phối hÿp với Ban Tuyên giáo Trung ương và Hác vián Chính trß Quốc gia Hồ Chí Minh tổ chức Hái thÁo <90 nm khẳng đßnh và phát huy vai trò trưßng hác xã hái chă nghĩa căa thanh niên Viát Nam=, mà trong đó quan điểm cơ bÁn cho rằng: <Phát triển thanh niên. là bá phận nòng cốt, cốt lõi quan tráng nhất và có triển váng nhất trong phát triển nguồn nhân lực căa xã hái= [29, tr. Từ nm 2015, Bá Nái vā phối hÿp với Quĩ Dân số Liên hiáp quốc t¿i Viát Nam thực hián các nghiên cứu về thanh niên Viát Nam, thể hián trong <Báo cáo quốc gia về thanh Viát Nam= (2015) [7] và <Báo cáo về thanh niên Viát Nam giai đo¿n 2015 – 2018= (2019) [8].

Các báo cáo dựa trên số liáu căa Tổng cāc Thống kê, Bá Kế ho¿ch – Đầu tư, Bá Công an, Bá Giáo dāc và Đào t¿o, Bá Lao đáng, Thương binh và Xã hái và kết quÁ từ các nghiên cứu thực nghiám, đánh giá thưßng niên, đánh giá theo giai đo¿n về các vấn đề liên quan đến thanh niên nhằm <đưa ra các nhận đßnh khái quát nhất về thực tr¿ng các vấn đề liên quan đến thanh niên và chính sách thanh niên trong các lĩnh 16 vực: Dân số; Lao đáng, Viác làm; Giáo dāc – Đào t¿o; Sức khỏe; Vn hóa – GiÁi trí; Sự tham gia căa thanh niên; tình hình vi ph¿m pháp luật và tá n¿n xã hái căa thanh niên. Bên c¿nh đó, Báo cáo cũng đưa ra những khuyến nghß và gÿi ý chính sách nhằm giúp hoàn thián há thống chính sách và pháp luật nhằm phát triển toàn dián thanh niên trong những nm tới= [8, tr. Về hướng nghiên cứu hác thuật, nhiều công trình nghiên cứu về thanh niên có thể chia thành các nhóm nái dung sau: Thứ nhất là hướng những nghiên cứu lý luận chung về vai trò của thanh niên, tiếp cận cÁ từ góc đá triết hác, tâm lý hác, xã hái hác và vn hóa hác nhằm làm rõ những vấn đề mang tính lý luận về vai trò căa đối tưÿng này. Tiêu biểu có thể kế đến mát số công trình như <Một sß vấn đề về triết học - con ng°ßi – xã hội= (2002) căa Nguyßn Tráng Chuẩn, <T° t°áng Há Chí Minh về vai trò thanh niên trong cách m¿ng Việt Nam= (2003) căa Trần Qui Nhơn, <Tâm lý học nghiên cứu con ng°ßi trong thßi đổi mới= (2006), căa Ph¿m Minh H¿c, <Tâm lý học phát triển – giai đo¿n thanh niên – tuổi già= (2012) căa Nguyßn Vn Đồng, <Văn hóa mục tiêu và động lực của sự phát triển xã hội= (2005) căa Nguyßn Vn Huyên, <Xã hội học thanh niên= (2006) căa Đặng CÁnh Khanh, <Con ng°ßi và văn hóa Việt Nam trong thßi kỳ đổi mới và hội nhập= (2011) căa Nguyßn Vn Dân, <Thanh niên quân đội với việc giữ gìn bÁn sắc văn hóa dân tộc trong hội nhập qußc tế hiện nay= (2013)… Nghiên cứu Xã hội học thanh niên căa tác giÁ Đặng CÁnh Khanh đã khái quát mát cách tương đối toàn dián về đối tưÿng trong 5 phần, gồm: <Vß thế, vai trò căa thanh niên trong xã hái hián đ¿i=, <Gia đình, cáng đồng và xã hái hóa thanh niên=, <Vn hóa thanh niên=, <Đßnh hướng giá trß và chuẩn mực xã hái cho thanh niên=, <Phong trào thanh niên và công tác thanh niên=.

Tác giÁ đã đưa ra nhận đßnh: Vn hóa thanh niên vừa là sÁn phẩm căa những điều kián kinh tế - xã hái l¿i vừa là sÁn phẩm căa chính nền vn hóa căa xã hái đó <[62, tr 268]. Trong nhiều nghiên cứu khác, những vấn đề lý luận chung mà các tác giÁ tìm hiểu, lý giÁi là vai trò căa con ngưßi, căa thanh niên đối với quá trình phát triển căa đất nước, những yếu tố tác đáng đến quá trình hình thành, phát triển nhân cách thanh niên hay xác đßnh tầm quan tráng căa viác giáo dāc nhân cách cho thanh niên trong giai đáan hián nay 17 [17], [19], [37], [46], [54], [136], tìm hiểu về đặc điểm tâm lý căa lứa tuổi thanh niên [23]. Khá nhiều nghiên cứu quan tâm đến vấn đề bÁn lĩnh thanh niên, thể hián ra á tính tính cực xã hái hay á thái đá chính trß, trách nhiám xã hái căa há. Công trình <Xây dựng bÁn lĩnh thanh niên hiện nay= (2006) do TS Hồ Bá Thâm làm chă biên, <Một sß nhân tß khách quan tác động đến thực tr¿ng thái độ chính trị và trách nhiệm của thanh niên trong giai đo¿n hiện nay= (2014) căa Lê Thß Thanh Hương và <Các yếu tß Ánh h°áng đến tính tích cực xã hội của học sinh – sinh viên= (2014) căa Phan Thß Mai Hương, Nguyßn Đình M¿nh.vv, đều có cùng điểm chung là quan tâm đến các yếu tố khách quan có tác đáng đến phẩm chất tinh thần căa thanh niên.

Mát số nghiên cứu khác xem tư tưáng căa Hồ Chí Minh về vai trò căa thanh niên, các tổ chức thanh niên là cơ sá lý luận quan tráng để xây dựng chiến lưÿc, đưa ra các giÁi pháp nhằm phát triển thanh niên và công tác thanh niên trong giai đo¿n mới căa đất nước [111], [130], [136]. MÁng nghiên cứu thứ hai gần hơn với đề tài này là những nghiên cứu về nhu cầu và lßi sßng, văn hóa của thanh niên.