Luận văn: Văn hóa truyền thống làng Văn Lâm (Ninh Hải, Hoa Lư, Ninh Bình)

Luận văn nghiên cứu văn hóa truyền thống làng nghề thêu ren Văn Lâm, Ninh Bình. Phân tích giá trị văn hóa vật thể, phi vật thể và giải pháp bảo tồn.

• Tác giả: Trần Thị Thu
• Người hướng dẫn: PGS. Đinh Khắc Thuân
• Chuyên ngành: Văn hóa học
• Đề tài: Văn hóa truyền thống làng Văn Lâm (xã Ninh Hải, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình)
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Lịch sử hình thành và phát triển làng nghề thêu ren Văn Lâm

Làng nghề thêu ren Văn Lâm, nằm tại xã Ninh Hải, huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình, là một trong những làng nghề truyền thống có lịch sử phát triển lâu đời và giàu giá trị văn hóa. Nghề thêu ren Văn Lâm không chỉ là một hoạt động kinh tế quan trọng mà còn là một phần không thể tách rời của bản sắc văn hóa cộng đồng địa phương. Sự hình thành của làng nghề này gắn liền với nhu cầu kinh tế và đặc điểm địa lý thuận lợi của vùng Ninh Bình. Văn hóa làng Văn Lâm phản ánh sự kết hợp giữa truyền thống nông nghiệp và thủ công mỹ nghệ, tạo nên một cộng đồng dân cư có tính kết cohesive cao. Qua hàng trăm năm phát triển, thêu ren Văn Lâm đã trở thành một biểu tượng của kỹ thuật thủ công tinh xảo và sáng tạo của người dân Ninh Bình.

1.1. Nguồn gốc và phát triển ban đầu

Nguồn gốc của làng nghề thêu ren Văn Lâm xuất phát từ nhu cầu thực tiễn của cộng đồng nông dân. Vào những mùa nông nhàn, người dân tìm cách tăng thêm thu nhập bằng nghề thủ công truyền thống. Những kỹ năng thêu ren được truyền dạy từ thế hệ này sang thế hệ khác, hình thành nên một hệ thống kiến thức và kỹ năng độc đáo. Địa lý thuận lợi và điều kiện kinh tế - xã hội của vùng Ninh Bình tạo điều kiện để làng Văn Lâm phát triển thành một làng nghề chuyên biệt với quy mô lớn.

1.2. Vai trò kinh tế và xã hội

Làng nghề thêu ren Văn Lâm đóng vai trò quan trọng trong việc giải quyết việc làm cho người dân địa phương, đặc biệt là phụ nữ. Văn hóa kinh tế của làng dựa trên sự kết hợp giữa hoạt động nông nghiệp và sản xuất thủ công. Sản phẩm thêu ren truyền thống không chỉ đáp ứng nhu cầu tiêu dùng nội địa mà còn xuất khẩu ra các thị trường khác. Khoảng từ 2011 đến 2014, lao động tại làng nghề thêu ren Văn Lâm có xu hướng tăng, thể hiện sự phục hồi và phát triển của ngành.

II. Diện mạo văn hóa truyền thống của làng Văn Lâm

Văn hóa truyền thống làng Văn Lâm được thể hiện thông qua cả văn hóa vật thể và văn hóa phi vật thể. Về mặt vật thể, làng sở hữu hệ thống di tích thờ tự phong phú, bao gồm các đình, chùa, miếu tọa lạc khắp làng, nơi lưu giữ những giá trị lịch sử và tinh thần của cộng đồng. Các công trình kiến trúc này không chỉ là điểm nhân thức về tín ngưỡng mà còn là trung tâm hoạt động văn hóa của cộng đồng dân cư. Bên cạnh đó, văn hóa phi vật thể thể hiện qua các lễ hội truyền thống được tổ chức hàng năm, khi đó cộng đồng dân cư tập trung để cùng thực hiện các nghi lễ tôn giáo, văn hóa. Nghề thêu ren truyền thống là một phần không thể thiếu trong diện mạo văn hóa này, thể hiện kỹ thuật cao và tính sáng tạo của người dân.

2.1. Hệ thống di tích và công trình tôn giáo

Các di tích thờ tự tại làng Văn Lâm là minh chứng cho lịch sử phát triển lâu đời của cộng đồng. Những công trình này được xây dựng theo quy cách kiến trúc truyền thống, với các yếu tố trang trí và tượng trưng có ý nghĩa sâu sắc. Văn hóa lễ hội gắn liền với di tích thờ tự, thường được tổ chức vào các dạo đặc biệt trong năm. Các lễ hội không chỉ là hoạt động tôn giáo mà còn là cơ hội để cộng đồng dân cư sum họp, gìn giữ các giá trị truyền thống.

2.2. Kỹ thuật và giá trị của nghề thêu ren

Kỹ thuật thêu ren Văn Lâm là sản phẩm của quá trình tích lũy kiến thức qua hàng thế kỷ. Các thợ thêu sử dụng những công cụ đơn giản nhưng tạo ra các sản phẩm có giá trị thẩm mỹ cao. Sản phẩm thêu ren truyền thống được trang trí chi tiết, với những họa tiết phản ánh tâm lý, niềm tin của cộng đồng. Giá trị văn hóa của nghề thêu nằm ở khả năng lưu giữ và truyền đạt những biểu tượng văn hóa qua thế hệ.

III. Quá trình biến đổi văn hóa dưới tác động của hiện đại hóa

Văn hóa truyền thống làng Văn Lâm đang trải qua những biến đổi đáng kể do tác động của quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa và hoạt động du lịch tại khu du lịch Tam Cốc - Bích Động. Những yếu tố này tạo ra cơ hội phát triển kinh tế nhưng đồng thời cũng đặt ra những thách thức cho sự bảo tồn văn hóa làng Văn Lâm. Biến đổi văn hóa vật thể thể hiện qua sự thay đổi trong kiến trúc, cơ sở vật chất, trong khi biến đổi văn hóa phi vật thể liên quan đến thay đổi trong lối sống, giá trị, niềm tin của cộng đồng. Số lượng khách du lịch đến khu du lịch Tam Cốc - Bích Động từ 2007 đến 2014 cho thấy sự gia tăng mạnh mẽ, tạo áp lực và cơ hội cho làng nghề thêu ren phải thích ứng với nhu cầu du lịch.

3.1. Tác động của công nghiệp hóa và du lịch

Quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa của Ninh Bình đã thay đổi cơ cấu lao động và phương thức sản xuất. Nhiều người dân, đặc biệt là thanh niên, rời khỏi làng nghề để làm việc trong các khu công nghiệp. Hoạt động du lịch đã mang lại cơ hội phát triển kinh tế mới cho làng Văn Lâm, nhưng cũng yêu cầu sản phẩm phải đáp ứng nhu cầu thị trường du lịch. Sự biến đổi này có thể dẫn đến mất đi một số yếu tố truyền thống trong sản xuất thêu ren.

3.2. Các biến đổi văn hóa và cộng đồng

Biến đổi văn hóa tại làng Văn Lâm bao gồm sự thay đổi trong các lễ hội truyền thống và hoạt động cộng đồng. Các giá trị truyền thống đang bị thách thức bởi những giá trị hiện đại. Tuy nhiên, cộng đồng dân cư vẫn tìm cách duy trì những di tích thờ tự và các hoạt động văn hóa quan trọng. Sự cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo tồn văn hóa là một vấn đề cấp thiết mà làng Văn Lâm đang đối mặt.

IV. Giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững

Để bảo vệ và phát triển văn hóa truyền thống làng Văn Lâm, cần có những giải pháp toàn diện nhằm bảo tồn văn hóa vật thể và phi vật thể. Trước tiên, cần tăng cường công tác quản lý và bảo vệ các di tích thờ tự và những di sản văn hóa quan trọng khác. Thứ hai, phát triển nghề thêu ren theo hướng bền vững, kết hợp giữa bảo lưu kỹ thuật truyền thống và áp dụng công nghệ hiện đại. Thứ ba, cần tăng cường công tác quản lý Nhà nước về môi trường để đảm bảo phát triển kinh tế không ảnh hưởng tiêu cực đến cảnh quan và văn hóa làng Văn Lâm. Cuối cùng, cần đưa văn hóa Văn Lâm vào các chương trình giáo dục nhằm giáo dục thế hệ trẻ về giá trị của di sản văn hóa truyền thống.

4.1. Bảo tồn giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể

Bảo tồn di tích thờ tự cần sự hỗ trợ từ Nhà nước và cộng đồng địa phương. Các công trình kiến trúc truyền thống cần được tu sửa, phục dựng theo nguyên tắc bảo tồn. Bảo lưu các lễ hội truyền thống đòi hỏi phải ghi nhận chúng là di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ. Các hoạt động cộng đồng, các nghi lễ tôn giáo cần được tôn trọng và hỗ trợ. Kỹ thuật thêu ren truyền thống cần được lưu giữ thông qua đào tạo và tuyên truyền.

4.2. Phát triển bền vững và quản lý môi trường

Phát triển nghề thêu ren Văn Lâm cần theo hướng bền vững, tạo cân bằng giữa lợi nhuận kinh tế và bảo tồn giá trị văn hóa. Cần xây dựng các chương trình đào tạo để nâng cao kỹ năng và tạo cơ hội việc làm cho lao động địa phương. Quản lý Nhà nước về môi trường cần được tăng cường để hạn chế ô nhiễm từ hoạt động sản xuất. Cần khuyến khích du lịch văn hóa bền vững, giúp cộng đồng Văn Lâm hưởng lợi từ du lịch mà không mất mát di sản văn hóa truyền thống.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ LÀNG VĂN LÂM 1. Khái quát về điều kiện tự nhiên 1. Vị trí địa lý Ninh Hải là một xã miền núi thuộc địa phận huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình, cách trung tâm huyện Hoa Lư khoảng 15km về phía Tây Nam. Ninh Hải tiếp giáp với 3 huyện: Nho Quan, Tam Điệp, Gia Viễn cùng với 4 xã của huyện Hoa Lư là Ninh Xuân, Ninh Thắng, Ninh Vân và Trường Yên.

Xã Ninh Hải gồm 5 thôn: Văn Lâm, Hải Nham, Gôi, Đam Khê Trong và Đam Khê Ngoài. Làng Văn Lâm nằm ở phía Đông xã Ninh Hải, trên trục đường vào khu du lịch Tam Cốc - Bích Động. Từ quốc lộ 1A qua cầu Vòm khoảng 1km là đến địa phận của làng. Làng Văn Lâm tiếp giáp với xã Ninh Thắng ở phía Đông, thôn Đam Khê Trong ở phía Tây, xã Ninh Vân ở phía Nam và xã Ninh Xuân ở phía Bắc.

Làng Văn Lâm có vị trí thuận lợi cả về đường thủy và đường bộ. Từ cầu Vòm, ngoài quốc lộ 1A du khách có thể xuôi theo dòng sông Vân về ngã ba cầu Yên rồi theo sông Thiện Dưỡng, sông Ngô Đồng sẽ đến được địa phận làng. Đây là điều kiện hết sức thuận lợi cho việc phát triển kinh tế - xã hội của địa phương, trong đó có hoạt động sản xuất thêu ren và hoạt động du lịch. Điều kiện tự nhiên Về điều kiện tự nhiên Ninh Hải là một xã miền núi với diện tích núi đá vôi tương đối lớn.

Ở đây vừa có núi cao trùng điệp, vừa có sông ngòi uốn lượn. Sông Ngô Đồng là con đường đi lại chủ yếu của nhân dân các thôn trước khi có đường bộ nối vào xã như hiện nay. Con sông này được xem như chiếc cầu nối Văn Lâm với 13 thế giới bên ngoài. Song song với sông Ngô Đồng là con kênh đào nối ra sông Thiện Dưỡng, con kênh này được ví như những mạch máu nối liền các xóm trong thôn.

Khí hậu Nhiệt độ trung bình năm của Văn Lâm là 23,5 0C, nhiệt độ trung bình tháng cao nhất là 30,70C. Mùa đông lạnh nhất vào các tháng 12, tháng 1, tháng 2; mùa mưa kéo dài từ tháng 8 đến tháng 10. Chế độ thuỷ văn và nguồn nước mặt Văn Lâm là một vùng núi thấp, địa hình Karst - núi đá vôi với đỉnh cao nhất là 244m. Tại khu vực này có các sông ngòi và lạch hẹp lòng, nông và ngắn.

Phía Bắc gồm các sông Hoàng Long, sông Đế, sông Lạc Khoái là nguồn nước cung cấp nước chính cho khu vực. Hệ thống thoát nước có sông Vân Sàng và sông Sào Khê với chiều dài tổng cộng 7km, lòng hẹp, ngắn. Khu Tam Cốc - Bích Động có khoảng 30 hang động nằm rải rác, trong đó khoảng 1/3 là hang xuyên thuỷ động, trong hang có nhiều nhũ đá hình thù đẹp, hấp dẫn du khách. Đặc điểm sinh vật - sinh thái cảnh quan Xã Ninh Hải nằm ở rìa nam châu thổ sông Hồng, là nơi giao lưu các luồng di cư thực vật từ phía Nam, phía Bắc, phía Tây và từ biển vào, xen kẽ trong cấu trúc thành tạo 2 địa chất là Điệp Tân Lạc (đồi núi đất) và Điệp Đồng Giao (trũng và đồi núi Karst - đá vôi), là nơi chuyển tiếp giữa nhiều dạng địa hình: đồng bằng bãi bồi tích nguồn gốc sông, biển đệ tứ tạo nên cánh đồng chiêm trũng ngập nước.

Điều này tạo nên phông môi trường sinh thái rất đa dạng. Qua số liệu thống kê cho thấy ở đây có 618 loài ngành thực vật bậc cao; 2 loài ngành tháp bút; 36 loài ngành dương xỉ; 4 loài ngành thông; 536 loài ngành ngọc lan. Ngoài ra còn có các loài thực vật quí hiếm: kiềng kiềng, 14 đinh, sến, lát, hoàng đàn; có 10 loài nằm trong sách đỏ Việt Nam cần được bảo vệ, trong đó có 2 loài đang nguy cấp - Endangered (E), 1 loài thuộc cấp hiếm - Rare (R), 2 loài thuộc cấp dễ bị tổn thương - Vulnerable (V), 3 loài thuộc cấp bị đe dọa - Threatened (T) và 2 loài thuộc cấp biết không chính xác - Insufficiently know (K). Động vật có xương sống đã thống kê có khoảng 39 loài; 62 loài chim; 26 loài bò sát; 6 loài lưỡng cư; 44 loài cá và một số loài thú: hổ, báo, gấu, vượn, v.; các loài chim quí hiếm: công, yểng, vẹt, sếu, cò sáo.

Thống kê thực vật nổi là 88 loài, động vật nổi là 30 loài, động vật đáy là 45 loài và nhiều loài côn trùng. Văn Lâm còn nổi tiếng với Tam Cốc - Bích Động, khu du lịch có một vị trí đặc biệt, độc lập trong nhiều vùng thắng cảnh của Việt Nam. Nếu Việt Nam có một vịnh Hạ Long với mênh mông biển cả thì đây là một “Hạ Long cạn” mà biển cả chỉ còn ghi lại bằng vết tích trên một nền đồng bằng đệ tứ với những cánh đồng nước của vùng chiêm trũng đông đúc dân cư. Giao thông Văn Lâm nằm ở vị trí thuận tiện về giao thông, đi lại, do đó vào thời nhà Trần nơi đây được coi là một căn cứ trọng yếu trong cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông.

Theo đường biển, từ biển Đông đi vào cửa sông Đáy, đến ngã ba Non Nước theo sông Vân Sàng, xuôi phía Nam đến ngã ba Vũ Lâm, rẽ vào phía Tây đến sông Ngô Đồng. Theo đường sông, từ sông Tô Lịch (Thăng Long) xuôi về Nam theo sông Nhuệ, về sông Châu Giang, vào sông Đáy đến ngã ba Non Nước, rồi xuôi sông Vân Sàng đến ngã ba Vũ Lâm rẽ vào sông Ngô Đồng. Về phía Nam, từ sông Ngô Đồng ra ngã ba Vũ Lâm, đi thuyền qua sông Trinh Nữ, sông Hổ sẽ vào được Thanh Hoá. Theo đường bộ là đường Thiên Lý - gần trùng với đường quốc lộ 1A hiện nay - từ động Vũ Lâm ngược lên phía Bắc tới Thăng Long, xuôi về Nam, qua Tam Điệp là vào Thanh Hoá, Nghệ An.

Điều kiện kinh tế - xã hội 1. Lịch sử và dân cư 1. Sự hình thành vùng đất Vùng đất xã Ninh Hải huyện Hoa Lư ngày nay nằm trong ngạch núi đá vôi từ Hòa Bình chạy qua Trường Yên - Ninh Hải (huyện Hoa Lư) tới biển Đông. Ninh Hải nằm trong vùng trũng, đồng ruộng xen kẽ với nhiều dãy núi đá vôi.

Địa hình lỗi lõm, không bằng phẳng, nhiều kênh rạch, sông hồ xen lẫn núi nhấp nhô, hang động kỳ thú, tạo thành những thắng cảnh đẹp. Dấu vết của những lần kiến tạo địa chất ở đây rất rõ. Vào đầu nguyên đại trung sinh thuộc kỷ Triat, cách ngày nay khoảng 225 triệu năm, toàn bộ đất đai vùng Hà Nam Ninh còn nằm dưới đáy biển. Dấu tích còn lại đến ngày nay là những ngấn sóng biển vỗ vào làm mòn lõm các thành vách núi như dãy núi Dốc Sườn Bò xã Văn Phương, huyện Hoàng Long (Gia Viễn ngày nay) và khu vực núi Ninh Vân xã Ninh Hải huyện Hoa Lư [11, tr.

Vào cuối kỷ Giuda, đầu kỷ Bạch Phấn do chịu ảnh hưởng của chuyển động tạo sơn Kemeni đã tạo nên vùng đồi núi ngày nay. Sự chuyển động tạo sơn đó làm sụt lún phần còn lại xuống tạo thành miền võng. Tiếp đó là quá trình biển tiến mạnh đến sát miền núi. Sang đầu nguyên đại tân sinh thuộc kỷ Paleogen cách ngày nay khoảng 70 triệu năm, ảnh hưởng của tạo sơn Alps đã nâng ghềnh phía Nam sông Hồng lên.

Từ đó biển lùi dần và hình thành vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng thuộc đồng bằng Bắc Bộ. Cách Ninh Hải 9 km theo đường bộ là tới di chỉ Thung Lang (Tam Điệp, Ninh Bình), nơi đã phát hiện thấy dấu vết của người nguyên thủy có niên đại cách ngày nay từ 3 đến 4 vạn năm. 16 Theo hướng Đông Nam phía đi tới bờ biển Kim Sơn cách Ninh Hải 17km là con đê Hồng Đức đắp năm 1471. Đây là tuyến đê ngăn mặn có quy mô lớn kéo dài từ Yên Mô (Ninh Bình) đến Xuân Thuỷ (Nam Định); từ cửa biển Thần Phù (thế kỷ XV thuộc địa phận Yên Mô, Ninh Bình) đến cửa Muộn Hải - cửa sông Hồng thời bấy giờ.

Đương thời con đê này được đắp khá kiên cố bằng đất sét già (đất đồng) và đất thịt pha cát. Đất Ninh Hải rất trũng, không bằng phẳng. Hệ thống sông, hồ, ngòi chằng chịt như sông Ngô Đồng, Tam Cốc, xen lẫn với những dãy núi già cỗi mà dấu vết của những lần kiến tạo địa chất rất rõ. Đặc biệt trong lòng núi đá Ninh Hải có rất nhiều hang động, có những con sông chạy qua lòng trái núi như Tam Cốc, xuyên thủy động, v.

Như vậy vùng đất Ninh Hải được hình thành rất sớm. Sự hình thành vùng đất kéo theo sự định cư của con người. Cho đến thế kỷ XIII khi nhà Trần lấy Ninh Hải làm căn cứ địa Trường Yên để chống giặc Nguyên Mông thì vùng đất Ninh Hải dần đông đúc. Địa danh Ninh Hải qua các thời kỳ Theo các tài liệu lịch sử, gia phả, thần phả, văn bia.

địa danh Ninh Hải ngày nay có nhiều tên gọi khác nhau qua các thời kỳ lịch sử. Làng Văn Lâm xã Ninh Hải huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình là vùng đất cổ. Lịch sử hình thành và phát triển của Văn Lâm còn gắn liền với cố đô Hoa Lư ở thời kỳ độc lập tự chủ, thế kỷ X. Đến thời Lý - Trần vùng đất Ninh Hải nằm ở lộ Trường Yên.

Theo sách “Ninh Bình tỉnh chí”, sách Hán Nôm, kí hiệu A,1268 Viện Hán Nôm, thì vùng đất Vũ Lâm nói riêng, Ninh Bình nói chung được chép như sau: Ninh Bình thời cổ thuộc đất Nam Giao. Bộ lạc Hùng Vương cũng gọi là Nam Giao. Từ xa xưa chỉ có các dân tộc thiểu số miền ngược 17 nội thuộc nước Tần, gọi là Tượng Quận, đời Hán gọi là Giao Chỉ, đời Tấn đời Tùy trở về sau thuộc Giao Châu, sau đời Đường thuộc đất An Nam. Cuối đời Lương có địa danh Trường Châu, do cát biển ngày càng bồi đắp, cư dân ngày càng đông đúc, các huyện Yên Ninh, Lê Gia bắt đầu ra đời từ đây.

Nhà Đinh xây dựng kinh đô ở Hoa Lư, gọi là Trường An, đến đời Tiền Lê cũng theo như vậy. Nhà Lý gọi Hoa Lư là phủ Trường An, còn gọi là châu Đại Hoàng. Năm thứ 10 niên hiệu Quang Thái (1397) đổi là trấn Thiên Quan, cuối đời Trần phân chia phần đất bên phía đông thành Trường An, gồm hai huyện Lê Bình (nguyên chú: nguyên là Lê Gia, sau đổi), An Ninh, bên phía đông thành châu Tuyên Hóa, gồm 3 huyện Đông Lai, Xích Thổ. Nhà Minh bắt được Hồ Quí Ly, chia đất thành quận huyện, sáp nhập Trường An vào phủ Kiến Bình, Sơn Nam, còn Tuyên Hóa thì sáp nhập vào châu Quảng Vũ, Hưng Hóa [14, tr.