mở đầu có thể kể đến các nhà nghiên cứu Đào Duy Anh, Nguyễn Văn Huyên… Ở nước ta, chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặt ăn, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa. Văn hóa là tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó do loài ngươi đã sản sinh ra nhằm thích ứng nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn”[8]. Nhà nghiên cứu Phan Ngọc đưa ra một định nghĩa văn hóa như sau: “Văn hóa là mối quan hệ giữa thế giới biểu tượng trong óc một cá nhân hay một tộc người với cái thế giới thực tại ít nhiều đã bị cá nhân này hay tộc người này mô hình hóa theo cái mô hình tồn tại trong biểu tượng.
Điều biểu hiện rõ nhất chứng tỏ mối quan hệ này, đó là văn hóa dưới hình thức dễ thấy nhất, biểu hiện thành một kiểu lựa chọn riêng của cá nhân hay tộc người, khác các kiểu lựa chọn của các cá nhân hay các tộc người khác”[33]. Trong định nghĩa này, tác giả không nói đến lịch sử, mà chỉ xét mặt bên ngoài của cái hiện tượng độc đáo mang tên văn hóa. Trên cơ sở phân tích định nghĩa về văn hóa, tác giả Trần Ngọc Thêm đã Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn download by : skknchat@gmail.com đưa ra một định nghĩa về văn hóa như sau: “Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội”[62]. Gần đây nhất, trong một bài viết của mình, nhà nghiên cứu Nguyễn Từ Chi đã quy các kiểu nhìn khác nhau về văn hóa vào hai góc độ.
Góc độ thứ nhất, ông gọi là góc hẹp, “góc nhìn báo chí”, thông dụng trong cuộc sống hàng ngày. Theo góc nhìn này thì “văn hóa” thường được hiểu là kiến thức của con người, của xã hội. Nhưng còn các định nghĩa văn hóa từ góc độ thứ hai mà ông gọi là góc độ “dân tộc học”. Cách định nghĩa “văn hóa” từ góc độ thứ hai này là cách định nghĩa của một ngành khoa học, cách định nghĩa dùng trong nghiên cứu khoa học.
Trong những năm gần đây, một số nhà nghiên cứu ở Việt Nam và kể cả ở nước ngoài khi đề cập đến văn hóa, họ thường vận dụng định nghĩa văn hóa do UNESCO đưa ra năm 1994. Theo UNESCO “văn hóa hôm nay có thể coi là tổng thể những nét riêng biệt tinh thần và vật chất, trí tuệ và cảm xúc quyết định tính cách của một xã hội hay một nhóm người trong xã hội. Văn hóa bao gồm nghệ thuật và văn chương, những lối sống, những quyền cơ bản của con người, những hệ thống các giá trị, những tập tục và tín ngưỡng. Văn hóa đem lại cho con người khả năng soi xét về bản thân.
Chính văn hóa đã làm cho chúng ta trở thành những sinh vật đặc biệt nhân bản, có lý tính, có óc phê phán và dấn thân một cách đạo lý. Chính nhờ văn hóa mà chúng ta xét đoán được những giá trị và thực thi những sự lựa chọn. Chính nhờ văn hóa mà con người tự thể hiện, tự ý thức được bản thân, tìm tòi không biết mệt những giá trị văn hóa mới mẻ và sáng tạo ra những công trình vượt trội lên bản thân”[64] Có thể nói, các định nghĩa văn hóa hiện nay rất đa dạng. Mỗi định nghĩa đề cập đến những dạng thức hoặc những lĩnh vực khác nhau trong văn hóa.
Từ những định nghĩa về “văn hóa” như trên, ta có thể hiểu một cách khái quát như Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn download by : skknchat@gmail.com sau: Văn hóa là một hoạt động sáng tạo riêng của con người, hoạt động sáng tạo đó bao trùm lên mọi lĩnh vực hoạt động của đời sống con người, thành tựu chính của những hoạt động sáng tạo đó là các giá trị văn hóa, và văn hóa của mỗi cộng đồng người có những đặc tính riêng hình thành trong lịch sử, phân biệt cộng đồng người này với cộng đồng người khác. “Văn hóa” gắn liền với cuộc sống con người, với sự phát triển và hoàn thiện của con người, xã hội. Khái niệm “văn hóa Hà Nội” “Hà Nội ba sáu phố phường Hàng Gạo, Hàng Đường, Hàng Muối trắng tinh” Nói đến Hà Nội, người ta nghĩ ngay tới một thành phố với 36 phố phường mang đậm nét văn hóa cổ xưa, là nơi lưu giữ lịch sử Việt có giá trị văn hóa truyền thống. Bên cạnh đó, Hà Nội còn là thành phố vì hòa bình được UNESCO công nhận.
Đã hơn mười thế kỉ trôi qua, nhưng Hà Nội xưa và nay vẫn luôn là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa lớn của nước Việt Nam. Hà Nội trong nghìn năm ấy, vừa bảo tồn những giá trị truyền thống vừa biết tiếp thu những gì là tinh túy nhất của mọi vùng miền đất nước và xa hơn là của bạn bè quốc tế, để với bản lĩnh của Hà Nội ngàn năm văn hiến, những điều hay đã được nhân lên, đồng thời xóa đi những cái dở, để làm nên một nền văn hóa mang bản sắc riêng đầy quyến rũ - văn hóa Hà Nội. Và không chỉ những người sống ở Hà Nội, yêu Hà Nội mà tất cả những ai đã từng đặt chân đến Hà Nội đều có thể cảm nhận được nét quyến rũ ấy. Là mảnh đất ngàn năm văn hiến, văn hóa Hà Nội đã hội tụ biết bao tinh hoa văn hóa của mọi miền đất nước.
Hệ thống di sản văn hóa vật thể và phi vật thể của Hà Nội vô cùng phong phú, đa dạng và mang đậm bản sắc của người Tràng An. Hệ thống di sản đó đã trở thành một biểu tượng của văn hóa Việt Nam. Hà Nội - trái tim của đất nước, thành phố của hòa bình - đã được biết đến Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn download by : skknchat@gmail.com với những tinh hoa văn hóa ngàn năm. Đó là “Khu phố cổ” - nơi lưu giữ những dấu ấn đặc sắc của một “Hà Nội băm sáu phố phường”, nơi đây đã chứng kiến biết bao sự kiện lịch sử hào hùng của dân tộc trong công cuộc kháng chiến để giữ nền độc lập cho nước nhà.
Nơi đây, không những là trung tâm kinh tế mà còn là một trung tâm văn hóa độc đáo, với văn hóa ẩm thực khá phong phú. Những cái tên Hàng Đào, Hàng Ngang, Hàng Bạc, Hàng Khoai, Hàng Bông, Hàng Chuối…không chỉ là tên phố mà ẩn sau mỗi tên gọi ấy là một nghề thủ công đặc sắc, một hoài niệm của lịch sử. Đó là “Thành Cổ Thăng Long” - biểu tượng sống động của một kinh đô được xây dựng cách đây hàng nghìn năm, hơn nữa đó còn là một di tích độc nhất vô nhị, mang tính biểu tượng cho cộng đồng người dân Hà Nội, giá trị lịch sử của nó luôn đứng vững với không gian, thời gian. Và đó là “thành Cổ Loa”, một trong những tòa thành cổ nhất ở các nước Đông Nam Á.
Bên cạnh đó, là “Chùa Một Cột” thanh thoát như đóa hoa sen. Là “Văn miếu Quốc Tử Giám” - Trường đại học lâu đời nhất Việt Nam, là biểu tượng của nền học vấn quốc gia, là nơi giáo dục mỗi con người cần phải giữ gìn và phát huy truyền thống hiếu học, tôn vinh người hiền tài của dân tộc. Là “Quảng trường Ba Đình”, nơi chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc Lập, khai sinh ra nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ngày 2 tháng 9 năm 1945. Là “Hồ Tây”, mặt gương của Hà Nội, lá phổi của chốn Long Thành với một bề dày lịch sử mấy nghìn năm.
Là “Hồ Hoàn Kiếm”, với cầu Thê Húc, Tháp Bút, Tháp Rùa, đền Ngọc Sơn lung linh bóng nước đã đi vào thơ ca, nhạc, họa của những người nghệ sĩ tài hoa…Và còn rất nhiều những di tích lịch sử khác như những ngôi chùa, ngôi đình, những cổng làng…tất cả đã tạo nên một quần thể các di sản văn hóa vật thể đặc sắc của Hà Nội. Tinh hoa văn hóa của Hà Nội không chỉ là những di sản vật thể như trên mà còn là những di sản văn hóa phi vật thể. Mảng văn hóa này có trữ lượng khá lớn, và đã phản ánh được một cách phong phú, đa dạng những truyền thống, Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn download by : skknchat@gmail.com những nét sinh hoạt văn hóa của người Hà Nội. Văn hóa phi vật thể Hà Nội là tổng hòa các yếu tố giao lưu, hội nhập, dung hòa, tiếp biến, cởi mở, linh hoạt, để tạo nên bản sắc Thăng Long- Hà Nội, một vùng đất “hội thủy, hội nhân và hội tụ văn hóa vô cùng phong phú và đa dạng”.
Đến với những giá trị văn hóa phi vật thể chúng ta sẽ được hòa mình vào hệ thống các lễ hội dân gian cổ truyền của người Hà Nội, những lễ hội mang đậm màu sắc lịch sử. Lễ hội dân gian xưa của Hà Nội có vị trí khá quan trọng bởi nó tác động tích cực, sâu sắc đến đời sống tinh thần, đời sống văn hóa của người Hà Nội. Mọi hoạt động diễn ra trong lễ hội đều mang một ý nghĩa vô cùng thiêng liêng. Thông qua lễ hội các thành viên của cộng đồng được gắn bó lại với nhau.
Nó còn là thời điểm mà đời sống văn hóa của mọi người được tổ chức chặt chẽ và có quy mô, là thời điểm hội tụ các khả năng sáng tạo các thể loại văn nghệ, đưa lại niềm phấn khởi hào hứng cho mọi người. Tiếp đến là những tục lệ, hương ước của những làng cổ ở chốn kinh kỳ xưa. Hiện nay, Hà Nội còn lưu giữ được hàng trăm bản hương ước bằng chữ Hán và chữ Nôm. Trong kho tàng văn hóa phi vật thể của Hà Nội thì các giá trị về văn hóa ẩm thực chiếm một vị trí đáng kể.
Những món ăn đặc sắc như phở Hà Nội, Nem, bún chả, giò chả Ước Lễ, chả cá Lã Vọng, cốm Vòng, bánh cuốn Thanh Trì…mỗi món ăn mang một hương vị đặc biệt, quyến rũ mà không nơi nào có thể bắt chước được.