CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VĂN HÓA DOANH NGHIỆP 1. Tổng quan nghiên cứu về văn hóa doanh nghiệp 1. Tình hình nghiên cứu văn hóa doanh nghiệp trên thế giới Trên toàn thế giới, nghiên cứu về văn hóa doanh nghiệp đang trở thành một lĩnh vực quan trọng với rất nhiều các công trình nghiên cứu khác nhau. Các khía cạnh của văn hóa doanh nghiệp đã được các học giả trên thế giới nghiên cứu và định nghĩa trong các công trình nghiên cứu, tác phẩm được xuất bản rất lâu trở về trước.
Một số tác phẩm tiêu biểu của các học giả lớn có thể kể đến như Edward Burnett Tylor (1981), Fons Trompenaars (1993),… Trong cuốn sách “Primitive Culture”, Taylor đã đề cập đến khái niệm văn hóa nguyên thủy, xác định các yếu tố chung và tiến hóa của văn hóa trong các xã hội nguyên thủy. Cuốn sách này có sự ảnh hưởng rất lớn trong lĩnh vực nhân học và nghiên cứu văn hóa. Nó đã đặt nền móng cho việc nghiên cứu so sánh văn hóa và phân tích các yếu tố văn hóa cơ bản trong các xã hội khác nhau. Năm 1993, Fons Trompenaars đã đề xuất 7 chiều văn hóa chính để giải thích sự khác biệt văn hóa và đưa ra các phương pháp để xử lý hiệu quả các thách thức đa văn hóa trong kinh doanh.
Nghiên cứu này giúp người đọc hiểu sâu hơn về sự đa dạng văn hóa và cách chúng ảnh hưởng đến việc quản lý và kinh doanh của tổ chức. Các công trình nghiên cứu trước đây cung cấp khái niệm nguyên thủy nhất của văn hóa doanh nghiệp, bước đầu chỉ ra các khía cạnh mà văn hóa doanh nghiệp tác động đến quá trình quản lý và kinh doanh của tổ chức. Tuy nhiên, các định nghĩa này không đại diện cho một doanh nghiệp, tổ chức hay nền văn hóa cụ thể nào. Trong thời đại kinh tế quốc tế ngày nay, các tri thức của các học giả từ nhiều năm về trước này có phần lỗi thời và không theo kịp thời đại, doanh nghiệp sẽ khá khó khăn để áp dụng cho mình trong tình hình kinh tế phát triển hiện nay.
Để theo kịp sự phát triển nhanh chóng của môi trường kinh doanh quốc tế và sự quan tâm gia tăng đối với văn hóa doanh nghiệp, ngày nay có một lượng lớn bài viết, báo cáo, nghiên cứu và tài liệu liên quan đến văn hóa doanh nghiệp trên toàn thế giới. 6 Một số nguồn thông tin phổ biến và đáng tin cậy mà tác giả tham khảo để cập nhật kiến thức về văn hóa doanh nghiệp như Naikal & Chandra (2013), Hanif, Ramsha & Shaheryar (2020),… Với nội dung là thảo luận về văn hóa lấy nhân viên làm trung tâm của Công ty TNHH Quốc tế Châu Á Thái Bình Dương (APIL), Naikal và Chandra đã chỉ ra thực trang, xem xét những điểm mạnh và điểm yếu của APIL về văn hóa tổ chức của nó. Sau đó, dựa trên các bài học rút ra từ hai nghiên cứu điển hình của J.C Penny và Infosys, bài viết đã đề xuất một số thay đổi về tổ chức trong văn hóa của APIL - điều sẽ dẫn đến sự thành công và phát triển của APIL. Trong khi đó, báo cáo của Hanif, Ramsha & Shaheryar (2020) tập trung vào các khái niệm về văn hóa doanh nghiệp để đánh giá văn hóa doanh nghiệp của Starbucks theo quan điểm chủ quan của người viết.
Nghiên cứu này cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của văn hóa doanh nghiệp và tác động của nó đối với hiệu suất quản lý và kinh doanh. Những nghiên cứu về văn hóa doanh nghiệp ngày nay đã kế thừa và phát huy các khái niệm văn hóa nguyên thủy của các học giả từ rất lâu về trước, đồng thời các tác giả cũng đã đổi mới phương thức nghiên cứu thông qua thực trạng và biểu hiện văn hóa của doanh nghiệp. Điều đó phần nào đã tiệm cận với hầu hết các doanh nghiệp trong thời kỳ kinh doanh toàn cầu hiện nay. Tình hình nghiên cứu văn hóa doanh nghiệp tại Việt Nam Ở Việt Nam, nghiên cứu về văn hóa doanh nghiệp đang dần được quan tâm và phát triển.
Các tổ chức nghiên cứu, trường đại học và các chuyên gia trong lĩnh vực kinh doanh đã thực hiện nhiều nghiên cứu và công trình về văn hóa doanh nghiệp. Trong những năm gần đây, văn hóa doanh nghiệp đã trở thành một chủ đề nghiên cứu quan trọng trong lĩnh vực quản lý và kinh doanh. Một số luận văn, luận án, bài viết tiêu biểu nghiên cứu về văn hóa doanh nghiệp trong thời gian gần đây có thể kể đến như: Đỗ Hữu Hải (2014), Nguyễn Lan Anh (2019), Ngô Mỹ Trân, Lý Ngọc Thiên Kim và Trần Lê Hiếu (2020),… Luận án “Hệ thống tiêu chí nhận diện văn hoá doanh nghiệp - Vận dụng cho doanh nghiệp Việt Nam” đã giới thiệu một số mô hình nghiên cứu văn hóa và lựa chọn ra nhóm các khía cạnh để đề xuất xây dựng thang đo hệ thống tiêu chí nhận diện văn hóa doanh nghiệp. Sau khi thực hiện nghiên cứu định tính và nghiên cứu định lượng, Đỗ Hữu Hải (2014) đã đưa ra hệ thống tiêu chí nhận 7 diện văn hóa doanh nghiệp ở Việt Nam.
Ngoài ra, Nguyễn Lan Anh (2019) đã khẳng định được tác động văn hóa doanh nghiệp lên cam kết của nhân viên đối với tổ chức thông qua mô hình nghiên cứu về văn hóa doanh nghiệp của Denison (1990) và mô hình nghiên cứu cam kết tổ chức của Meyer & Allen (1991) trong bối cảnh các doanh nghiệp tại Hà Nội và Vinh trong luận án “Tác động của văn hóa doanh nghiệp đến cam kết của nhân viên tại các doanh nghiệp Việt Nam”. Mức độ tác động của mỗi yếu tố là khác nhau và đã được xác định cụ thể. Đây là đóng góp mới về mặt thực tiễn trong môi trường các doanh nghiệp Việt Nam hiện nay. Kết quả này giúp các nhà lãnh đạo doanh nghiệp có những biện pháp hữu hiệu nhằm tăng cường các khả năng cam kết của người lao động trong tổ chức, đồng thời đã mở ra hướng nghiên cứu về các hệ quả của cam kết tổ chức trong doanh nghiệp Việt Nam.
Bên cạnh đó, “Nghiên cứu ảnh hưởng của văn hóa doanh nghiệp đến sự cam kết gắn bó với tổ chức của nhân viên các ngân hàng thương mại trên địa bàn tỉnh Sóc Trăng” của Ngô Mỹ Trân, Lý Ngọc Thiên Kim và Trần Lê Hiếu (2020) đã xác định được có 8 nhân tố ảnh hưởng đến cam kết gắn bó với tổ chức của nhân viên các ngân hàng thương mại. Dựa trên kết quả phân tích, một số giải pháp nâng cao cam kết gắn bó với tổ chức của nhân viên các ngân hàng thương mại trên địa bàn tỉnh Sóc Trăng đã được đề xuất. Những nghiên cứu trên đều lấy từ thực tiễn và đặc tính của số đông các doanh nghiệp Việt Nam làm nguyên liệu phân tích. Các doanh nghiệp Việt Nam hoàn toàn có thể sử dụng các nghiên cứu kể trên làm tài liệu tham khảo, kết hợp với đặc thù kinh doanh của doanh nghiệp mình để áp dụng văn hóa vào tổ chức cho phù hợp.
Tuy nhiên, đối với lĩnh vực tài chính với đặc thù là kinh doanh tiền tệ, ngày nay chưa có nhiều học giả chọn đề tài này để nghiên cứu văn hóa doanh nghiệp dẫn đến các tổ chức tài chính, ngân hàng phần nào gặp khó khăn trong việc lựa chọn, xây dựng văn hóa doanh nghiệp cho riêng mình. Khoảng trống nghiên cứu Trong quá trình nghiên cứu văn hóa doanh nghiệp xuất hiện những khoảng trống cần được xem xét và khám phá thêm. Các công trình nghiên cứu đã đưa ra những lý thuyết và mô hình tổng quan về văn hóa doanh nghiệp, giúp ta hiểu rõ tầm quan trọng của văn hóa doanh nghiệp trong tổ chức và cách nó có thể ảnh hưởng đến hiệu suất. 8 Tuy nhiên, trong thực tế, mỗi tổ chức có thể có những đặc điểm riêng, từ ngành công nghiệp, quy mô, đến văn hóa tổ chức, và sự đa dạng của đội ngũ nhân viên.
Những yếu tố này cùng với môi trường kinh doanh đang thay đổi liên tục làm cho văn hóa doanh nghiệp trở nên đa dạng và phức tạp hơn. Điều này tạo ra một khoảng trống trong kiến thức và nghiên cứu. Ngoài ra, sự thay đổi về bối cảnh và thời gian trong môi trường kinh doanh cũng là một yếu tố quan trọng, đòi hỏi việc thực hiện các nghiên cứu về văn hóa doanh nghiệp một cách phù hợp. Văn hóa tổ chức không phải là một yếu tố tĩnh mà nó đang chịu sự biến đổi không ngừng, chủ yếu do những yếu tố khách quan và nhiều thách thức khác nhau.
Điều quan trọng là nghiên cứu về văn hóa doanh nghiệp phải linh hoạt và sẵn sàng thay đổi để thích nghi với môi trường thay đổi. Điều này đòi hỏi sự liên tục theo dõi, đánh giá và nghiên cứu để đảm bảo tính phù hợp của văn hóa tổ chức trong mọi tình huống. Mỗi doanh nghiệp đều đặc thù riêng, và điều này áp đặt yêu cầu điều chỉnh văn hóa doanh nghiệp phù hợp. Không có một phương pháp nghiên cứu văn hóa doanh nghiệp duy nhất có thể áp dụng cho tất cả các tổ chức.
Quá trình nghiên cứu văn hóa doanh nghiệp sẽ phải dựa trên việc hiểu rõ từng trường hợp cụ thể, đặt ra những câu hỏi nghiên cứu phù hợp, và sử dụng các phương pháp phù hợp để thu thập và phân tích dữ liệu. Cụ thể, ngày nay có rất ít thậm chí chưa có nhà nghiên cứu nào nghiên cứu về văn hóa doanh nghiệp tại SeABank. Điều này đặt ra một thách thức đối với ban lãnh đạo ngân hàng khi họ cần phải kết hợp kiến thức lý thuyết chung với sự hiểu biết, đặc trưng của SeABank để xây dựng văn hóa doanh nghiệp phù hợp. Quá trình nghiên cứu cũng phải linh hoạt để thích nghi với sự biến đổi liên tục của doanh nghiệp và môi trường kinh doanh.
Cơ sở lý luận về văn hóa doanh nghiệp 1. Khái niệm và vai trò của văn hóa doanh nghiệp • Khái niệm văn hóa doanh nghiệp Xã hội rộng lớn có một nền văn hóa lớn mà doanh nghiệp là một bộ phận của xã hội. Do đó trong mỗi doanh nghiệp sẽ tồn tại những hệ thống hay chuẩn mực về giá trị đặc trưng, hình tượng, phong cách được doanh nghiệp tôn trọng và truyền từ thành viên này sang thành viên khác, từ lớp cũ đến lớp mới, trở thành những giá trị, 9 những quan niệm và tập quán, truyền thống ăn sâu vào hoạt động của doanh nghiệp ấy và chi phối tình cảm, nếp suy nghĩ và hành vi của mọi thành viên của doanh nghiệp trong việc theo đuổi và thực hiện các mục đích.