CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VĂN HÓA DOANH NGHIỆP 1. Khái quát về văn hóa 1. Khái niệm văn hóa Văn hoá là khái niệm rất rộng lớn, đa nghĩa bao gồm nhiều đối tượng, tính chất và hình thức biểu hiện khác nhau, có nhiều cách hiểu về văn hóa tuỳ vào cách tiếp cận của người nghiên cứu.
Văn hóa liên quan đến mọi mặt đời sống vật chất và tinh thần của con người. Có rất nhiều các định nghĩa khác nhau về văn hóa, mỗi định nghĩa đưa ra một cách nhìn nhận và đánh giá khác nhau. Franz Boas (1938) định nghĩa rằng: “Văn hóa là tổng thể các phản ứng tinh thần, thể chất và những hoạt động định hình nên hành vi của cá nhân trong mối quan hệ với môi trường tự nhiên của họ, với những nhóm người khác, với những thành viên trong nhóm và của chính các thành viên này với nhau.” Theo quan niệm của UNESCO năm 2012: “ Văn hóa được đề cập đến như là một tập hợp của những đặc trưng về tâm hồn, vật chất, tri thức và xúc cảm của một xã hội hay một nhóm người trong xã hội và nó chứa đựng, ngoài văn học và nghệ thuật, cả cách sống, phương thức chung sống, hệ thống giá trị, truyền thống và đức tin.” Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh đưa ra định nghĩa: “ Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn hóa, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về mặc, ăn ở và các phương tiện, phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa.” [Hồ Chí Minh toàn tập, tập 3,2000] Trong cuốn “Văn hóa kinh doanh và triết lý kinh doanh” tác giả Đỗ Minh Cương (2001), văn hóa có thể được hiểu là “Văn hóa là nguồn lực nội sinh của con người, là kiểu sống và bảng giá trị của các tổ chức, cộng đồng người, trung tâm là các giá trị chân - thiện - mỹ”.
5 Tóm lại có thể thấy văn hóa chính là những hoạt động vật chất cũng như hoạt động tinh thần mà con người sáng tạo ra trong lịch sử của mình trong mối quan hệ với con người, với tự nhiên và xã hội, đúc kết lại thành hệ giá trị và chuẩn mực xã hội. Văn hóa đưa con người vượt lên trên những động vật khác, và cũng chính văn hóa là sản phẩm do con người tạo ra trong quá trình lao động nhằm mục đích sinh tồn. Nói đến văn hóa là nói đến con người, nói đến việc phát huy những năng lực bản chất của con người, nhằm hoàn thiện con người, hoàn thiện xã hội. Các yếu tố cấu thành văn hóa Dựa vào khái niệm về văn hóa, có thể chia văn hóa thành hai lĩnh vực cơ bản là văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần - Văn hóa vật chất: Văn hóa vật chất là toàn bộ những giá trị vật chất do con người sáng tạo nên trong quá trình lịch sử để thỏa mãn chính nhu cầu đời sống vật chất và tinh thần của con người.
Đó là các sản phẩm hàng hóa, công cụ lao động, tư liệu tiêu dùng, cơ sở hạ tầng kinh tế như giao thông, thông tin, nguồn năng lượng; cơ sở hạ tầng xã hội như chăm sóc sức khỏe, nhà ở, hệ thống giáo dục và cơ sở hạ tầng tài chính như ngân hàng, bảo hiểm, dịch vụ tài chính trong xã hội. Văn hóa vật chất được thể hiện và kết tinh trong sản phẩm vật chất. - Văn hóa tinh thần: Là tổng thể các tư tưởng, lý luận và giá trị. Văn hóa tinh thần được sáng tạo ra trong đời sống tinh thần và hoạt động tinh thần của con người.
Bao gồm kiến thức, các phong tục tập quán, thói quen, cách ứng xử, ngôn ngữ (ngôn ngữ có lời và ngôn ngữ không lời), các giá trị và thái độ, các hoạt động văn hóa nghệ thuật, giáo dục, các phương pháp giao tiếp và cách thức tổ chức xã hội. Những nét đặc trưng của văn hóa Văn hóa bao gồm những nét đặc trưng như sau: - Văn hóa mang tính tập quán: Văn hóa được hình thành trên cơ sở của nền văn minh nông nghiệp. Có những tập quán đẹp, tồn tại lâu đời như một sự khẳng định 6 về nét độc đáo của một nền văn hóa này so với nền văn hóa kia, như tập quán “Hút thuốc lào” hay tập quán “Tục ăn trầu” của người Việt Nam. - Văn hóa mang tính cộng đồng: Văn hóa không thể tồn tại một mình mà phải dựa vào sự tạo dựng, tác động qua lại và củng cố của các thành viên trong xã hội.
Đó là những tập tục, những thói quen mà một cộng đồng người cùng tuân theo một cách rất tự nhiên, không cần phải ép buộc. - Văn hóa mang tính dân tộc: Văn hóa tạo nên nếp nghĩ và nếp cảm riêng của từng dân tộc, có hình thức diễn đạt riêng đi thẳng vào lòng người, lay động sâu xa tâm hồn mỗi người. - Văn hóa có tính lịch sử: Tính lịch sử của văn hóa cho thấy văn hóa được tích lũy qua nhiều thế hệ, qua những giai đoạn phát triển khác nhau. Lịch sử của văn hóa tạo nên chiều sâu, bề dày cũng như giúp văn hóa phải điều chỉnh, phân loại lại các giá trị một cách thường xuyên.
- Văn hóa có tính kế thừa: Văn hóa là sự tích tụ hàng ngàn năm. Mỗi thế hệ đều cộng thêm đặc trưng riêng biệt của mình vào nền văn hóa dân tộc. Sự tích tụ qua thời gian đã làm cho vốn văn hóa sẵn có của dân tộc trở nên phong phú hơn. - Văn hóa luôn phát triển: Văn hóa không bao giờ tĩnh lại và ngừng phát triển.
Ngược lại, văn hóa luôn thay đổi và tự điều chỉnh cho phù hợp với sự thay đổi của xã hội. Trong quá trình hội nhập và giao thoa với các nền văn hóa khác, văn hóa tiếp thu các giá trị tiến bộ của các nền văn hóa và bên cạnh đó nó cũng ảnh hưởng đến các nền văn hóa khác. Khái niệm về văn hóa doanh nghiệp Trong xã hội rộng lớn, mỗi doanh nghiệp được coi là một xã hội thu nhỏ và mỗi doanh nghiệp cũng cần phải chú trọng xây dựng cho mình một nền văn hóa riêng biệt. Theo một nhà quản trị nổi tiếng người Mỹ, Edgar H.Schein (2004) “Văn hóa doanh nghiệp gắn với văn hóa xã hội, là một bước tiến của văn hóa xã hội, là tầng sâu của văn hóa xã hội.
Văn hóa doanh nghiệp đòi hỏi vừa chú ý tới năng suất và hiệu quả sản xuất, vừa chú ý quan hệ chủ thợ, quan hệ giữa người với người. Nói 7 rộng ra, nếu toàn bộ nền sản xuất đều được xây dựng trên một nền văn hóa doanh nghiệp có trình độ cao, nền sản xuất sẽ vừa mang bản sắc dân tộc, vừa thích ứng với thời đại hiện nay”. Theo Nguyễn Mạnh Quân (2017): “Văn hóa doanh nghiệp được định nghĩa là một hệ thống các ý nghĩa, giá trị, niềm tin chủ đạo, nhận thức và phương pháp tư duy được mọi thành viên của một tổ chức cùng đồng thuận và có ảnh hưởng ở phạm vi rộng đến cách thức hành động của các thành viên”. Theo Dương Thị Liễu (2009): “Văn hóa doanh nghiệp là một hệ thống các giá trị, các chuẩn mực, các quan niệm và hành vi của doanh nghiệp, chi phối hoạt động của mọi thành viên trong doanh nghiệp và tạo nên bản sắc kinh doanh riêng của doanh nghiệp” Tuy nhiên định nghĩa được chấp nhận và phổ biến rộng rãi nhất là định nghĩa của chuyên gia nghiên cứu các tổ chức Edgar H.Schein (2004): “Văn hóa công ty là tổng hợp những quan niệm chung mà các thành viên trong công ty học được trong quá trình giải quyết các vấn đề nội bộ và xử lý các vấn đề với môi trường xung quanh”.
Nhìn chung, văn hóa doanh nghiệp có thể hiểu là một hệ thống các ý nghĩa, giá trị, niềm tin chủ đạo, cách nhận thức và phương pháp tư duy được mọi thành viên trong doanh nghiệp cùng đồng thuận và có ảnh hưởng ở phạm vi rộng đến cách thức hành động của từng thành viên trong hoạt động kinh doanh, tạo nên bản sắc kinh doanh của doanh nghiệp đó. Nó có tính ổn định và bền vững, bất chấp sự thay đổi thường xuyên của các cá nhân, kể cả những người sáng lập và lãnh đạo doanh nghiệp. Văn hóa doanh nghiệp đóng vai trò như một lực lượng hướng dẫn, là ý chí thống nhất toàn thể lãnh đạo và nhân viên trong doanh nghiệp. Các đặc trưng của văn hóa doanh nghiệp 1.
Văn hóa doanh nghiệp tồn tại khách quan Văn hóa tồn tại ngoài sự nhận biết của chúng ta. Văn hóa chính là có con người, gia đình, xã hội. Văn hóa tồn tại độc lập với chúng ta. Văn hóa không có nghĩa là cái đẹp.
Dù ta có nhận thức hay không nhận thức thì nó vẫn trường tồn. Nếu ta xây 8 dựng nó thì nó lành mạnh phát triển. Có thể có rất nhiều các loại văn hóa tốt hoặc văn hóa không tốt hay văn hóa phát triển đi xuống nhưng không thể không có văn hóa. Người ta đồng nghĩa giữa văn hóa doanh nghiệp với văn hóa doanh nhân, và nhiều người nghĩ văn hóa giao tiếp là văn hóa doanh nghiệp.
Nhưng hoàn toàn không phải là như vậy. Đặc điểm chung của văn hóa doanh nghiệp với bất kì một loại hình văn hóa khác là văn hóa tồn tại khi có một nhóm người cùng sống và cùng tồn tại với nhau. Vậy với tư cách là chủ doanh nghiệp hoặc nhà quản lý thì bản thân chúng ta phải nghĩ khác: văn hóa doanh nghiệp vẫn tồn tại và phát triển dù ta không tác động và chúng. Vì vậy chúng ta nên tác động tích cực để nó mang lại hiệu quả lao động tốt cho chúng ta.
Văn hóa doanh nghiệp được hình thành lâu dài Văn hóa doanh nghiệp mang tính lịch sử. Nó được xây dựng và hình thành trong quá trình lâu dài thông qua các hoạt động kinh doanh, quá trình kinh doanh của doanh nghiệp. Mỗi doanh nghiệp khi thành lập sẽ định hướng văn hóa của mình, tuy nhiên trong quá trình phát triển thì văn hóa này vẫn có thể bị thay đổi cho phù hợp với môi trường kinh doanh cũng như các yếu tố khác. Việc đổi mới, học hỏi cũng như lưu giữ những giá trị văn hóa của mỗi doanh nghiệp diễn ra một cách thường xuyên và liên tục khi doanh nghiệp xác định được nền văn hóa chính thống duy nhất của mình.
Văn hóa doanh nghiệp mang tính bền vững, ổn định Cũng như tính cách của mỗi chúng ta, văn hóa doanh nghiệp khi đã được định hình thì rất khó thay đổi.