Chương 1 QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH TƯ TƯỞNG VÀ THỰC TIỄN HOẠT ĐỘNG ĐỐI NGOẠI NHÂN DÂN CỦA CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH Trong lịch sử mấy nghìn năm dựng nước và giữ nước, dân tộc ta thường phải đối phó với kẻ thù mạnh hơn gấp nhiều lần, thời chiến cũng như thời bình ông cha ta thường chọn giải pháp ngoại giao thương lượng hoặc hòa hiếu với lân bang để làm kế "sâu rễ, bền gốc". Tiếp thu tinh hoa kim, cổ, đông, tây về ngoại giao và trên cơ sở kế thừa tri thức ngoại giao của dân tộc ta, Chủ tịch Hồ Chí Minh, vị Bộ trưởng Ngoại giao đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã xây dựng nền ngoại giao Việt Nam thời đại Hồ Chí Minh, trong đó công tác đối ngoại nhân dân được Người quan tâm rất sớm. Tư tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại nhân dân được hình thành và phát triển cùng với những biến cố lịch sử của dân tộc và những hoạt động thực tế trong ngoại giao của Người. Thế giới nay đã đổi thay, công tác đối ngoại nhân dân Việt Nam ta ngày nay đã có bước trưởng thành vượt bậc trong thời đại Hồ Chí Minh.
Nhưng thời đại mà chúng ta đang sống với các mối quan hệ quốc tế luôn biến đổi phức tạp, rất khó dự báo. Đòi hỏi chúng ta phải nghiên cứu, tìm hiểu, vận dụng sáng tạo những kinh nghiệm quý, tri thức tinh hoa về ngoại giao của cha ông ta để lại, đặc biệt là tư tưởng đối ngoại Hồ Chí Minh. Do đó việc tìm hiểu nguồn gốc, quá trình hình thành, những nội dung cơ bản và thực tiễn hoạt động của Hồ Chí Minh về công tác đối ngoại nhân dân là cơ sở đảm bảo cho tiếp nối những thành công của kênh đối ngoại nhân dân Việt Nam trong thời kỳ đổi mới. Nguồn gốc, quá trình hình thành, nội dung tư tưởng và thực tiễn hoạt động đối ngoại nhân dân của Chủ tịch Hồ Chí Minh 1.
Nguồn gốc tư tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại nhân dân Trước hết, tư tưởng Hồ Chí Minh về ngoại giao nói chung và công tác đối ngoại nhân dân nói riêng được bắt nguồn từ chủ nghĩa yêu nước Việt Nam, kết hợp truyền thống văn hóa dân tộc với truyền thống ngoại giao Việt Nam. Việc đi sứ bang giao của cha ông ta trước đây đều có mối 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quan hệ đến “an nguy hay tồn vong” của dân tộc. Người xưa có câu: “Tài trai không làm khanh tướng thì làm sứ giả”; những người đi sứ xưa kia còn là người phải có ý chí, lòng dũng cảm, độc lập tự cường và không được run sợ trước uy vũ để bảo toàn quốc mệnh. Đồng thời cũng phải là những người đại diện xứng đáng cho nền văn hiến dân tộc, thấu suốt cổ kim” [48, tr.
Đó còn là chủ nghĩa yêu nước và truyền thống lao động cần cù, sáng tạo trong xây dựng đất nước, anh dũng trong chống giặc ngoại xâm bảo vệ Tổ quốc, có truyền thống đoàn kết, nhân ái của dân tộc Việt Nam. Với bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam, truyền thống ngoại giao của cha ông với nền ngoại giao yêu nước, vì dân, chính nghĩa, hòa hiếu và nhân đạo "lấy đại nghĩa thắng hung tàn, lấy chí nhân thay cường bạo". Tuy có bề dày lịch sử hàng nghìn năm dựng nước, giữ nước, nhưng cha ông ta vẫn luôn đấu tranh để khảng định: “Nước Nam ta là của người Việt Nam, bờ cõi đã phân chia, sách trời đã định” cùng “ngoại giao tâm công” của Nguyễn Trãi. Những tư tưởng đó được kế thừa, phát huy cao độ nhờ nhân cách, bản lĩnh, nghệ thuật và trí tuệ tầm cao Hồ Chí Minh.
Thứ hai, kế thừa tinh hoa văn hóa đông, tây, kim, cổ của nhân loại như nho giáo, phật giáo, tư tưởng dân chủ, nhân văn của văn hóa Phục Hưng, của cách mạng tư sản phương Tây, chủ nghĩa Tam Dân ở Trung Quốc, cũng như phương pháp “tìm kiếm bạn đồng minh, cả trong và ngoài nước” của Tôn Dật Tiên, nghiên cứu binh pháp của Tôn Tử. Từ đó Người rút ra bài học về việc dùng ngoại giao để thắng địch: “Dùng binh giỏi nhất là đánh bằng mưu. Thứ hai là đánh bằng ngoại giao. Thứ ba mới là đánh bằng binh.
Vây thành mà đánh là kém nhất,. Người rất coi trọng vai trò của nhân dân trong hoạt động ngoại giao vì hòa bình, đoàn kết, hữu nghị, hợp tác giữa các dân tộc trên thế giới tạo thành nền tảng, kết hợp với tinh hoa ngoại giao của thế giới. Thứ ba, tiếp thu, vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác-Lênin, một trong những nguồn gốc lý luận và tư tưởng cơ bản để hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại. Đặc biệt Người rất coi trọng vai trò của nhân dân làm ra lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới, là động lực phát triển của xã hội, của cách mạng giải phóng dân tộc và cách mạng xã hội chủ nghĩa.
Người tiếp thu và vận dụng kinh nghiệm ngoại giao nhân dân của Liên Xô, Trung Quốc. Thứ tư, từ kinh nghiệm hoạt động thực tiễn và sự rèn luyện trong công tác đối ngoại của Hồ Chí Minh: Kể từ khi Người ra đi tìm đường cứu nước đến khi Đảng ta được thành lập (1911- 1930) và tiến hành công tác đối ngoại của Đảng (1930-1945), chỉ đạo công tác ngoại giao Nhà nước, đối ngoại của Đảng, công tác đối ngoại nhân dân, cho tới khi Người qua đời (1945-1969). Người đã sáng lập, xây dựng nền ngoại giao Việt Nam hiện đại, tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com gồm ba bộ phận cấu thành được kết hợp chặt chẽ với nhau, để tạo nên sức mạnh tổng hợp to lớn của nền ngoại giao Việt Nam. Tư tưởng và hoạt động thực tiễn đối ngoại của Người đã trở thành khoa học và nghệ thuật ngoại giao của nước nhà trong thời đại Hồ Chí Minh.
Quá trình hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại nhân dân Lịch sử và truyền thống dân tộc ta đã truyền vào con người Hồ Chí Minh với đầy đủ tố chất của những sứ giả xưa kia, cùng với lịch sử dân tộc với hàng nghìn năm dựng nước, giữ nước, bề dày lịch sử bang giao quốc tế. Lịch sử bang giao quốc tế của dân tộc ta còn ghi lại một số hoạt động của các sứ thần nước ta như: Mạc Đĩnh Chi, Lê Văn Thịnh, Giang Văn Minh, Lê Quý Đôn, những nhà bác học thông tuệ của Việt Nam đã làm rạng rỡ hai tiếng Việt Nam qua cách ứng xử trí tuệ khi đi sứ. Với tinh thần yêu nước, mối đồng cảm với những người cần lao trên thế giới cũng là cơ sở để Người tiếp thu một cách tự nhiên chủ nghĩa Mác - Lênin.I Lênin cho rằng: “Nếu không có sự tham gia của các dân tộc thuộc địa thì cách mạng xã hội chủ nghĩa không thể thắng lợi, không thể chiến thắng hoàn toàn chủ nghĩa tư bản” [48, tr. Thời kỳ Người hoạt động ở Pháp những năm hai mươi của thế kỷ 20, với sự vận động quốc tế để ủng hộ sự nghiệp giải phóng dân tộc của nhân dân Việt Nam, thực chất là hoạt động đối ngoại nhân dân.
Người đã nhận thức đúng vai trò và vị trí công tác quan trọng này, đã nâng tầm đối ngoại nhân dân thành binh chủng hợp thành đội quân làm công tác đối ngoại chung của đất nước. Khi ở Liên Xô và Trung Quốc, ngoài hoạt động Quốc tế Cộng sản, Người còn đi tuyên truyền và vận động các tổ chức, đoàn thể quần chúng ở Liên Xô, Trung Quốc anh em ủng hộ nhân dân ta chống thực dân Pháp; giúp các cán bộ, thanh niên và nhi đồng ưu tú của nước ta đi học tập, bồi dưỡng ở các nước đó. Người còn lập ra ở Trung Quốc “Hội đoàn kết những dân tộc bị áp bức châu Á”. Trong thời gian diễn ra cuộc chiến tranh thế giới lần thứ hai, Người cùng Đảng ta và Mặt trận Việt Minh với nhiều hình thức hoạt động phong phú, gắn cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc của nhân dân ta với cuộc đấu tranh chống phát xít của nhân dân Liên Xô, Trung Quốc, với nhân dân thế giới.
Sau khi Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công, Người lập Hội Việt - Trung thân hữu. Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược và kháng chiến chống Mỹ cứu nước, cùng với kênh ngoại giao Nhà nước, các hoạt động tích cực, kịp thời của kênh đối ngoại nhân dân đã góp phần quan trọng vào thắng lợi vĩ đại của dân tộc ta, giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (4-1975). Với tư tưởng lớn và tiến bộ vượt bậc so với các nhà yêu nước Việt Nam đầu thế kỷ 20, đó là tư tưởng gắn cuộc đấu tranh của nhân dân Việt Nam với cuộc đấu tranh của nhân dân lao động Pháp. Người cũng bền bỉ đi tuyên truyền, vận động không chỉ những người cộng sản, mà còn tất cả các tầng lớp nhân dân, nhân sĩ trí thức Pháp, 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những người nước ngoài ở Pháp, nhằm tranh thủ sự đồng tình, ủng hộ của họ đối với cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc của nhân dân Việt Nam.
Có thể thấy rằng, tư tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại nhân dân trên thực tế đã xuất hiện từ đầu thế kỷ 20. Chính tư tưởng của Người đã tạo ra một “đội ngũ những người làm công tác đối ngoại nhân dân” đó là: Cán bộ các đoàn thể, tổ chức quần chúng, các tầng lớp nhân dân, những người đảm đương một loại hình công tác mới rất riêng biệt, nó bổ sung, hỗ trợ cho kênh ngoại giao chính thức của Đảng và Nhà nước. Người cho rằng: “muốn làm tốt công tác đối ngoại phải hiểu tình hình nước mình, vì “mang quốc mệnh trên vai” và hiểu người, hiểu bạn bè quốc tế” [48, tr. Những chặng đường lịch sử ấy đã thể hiện nổi bật quá trình hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại nhân dân.
Nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại nhân dân Độc lập tự chủ, tự lực tự cường, tôn trọng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của nhau, không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau, hòa bình, đoàn kết và hữu nghị, hợp tác trên cơ sở bình đẳng: Đó là nội dung cốt lõi tư tưởng Hồ Chí Minh, thể hiện nhất quán toàn bộ quá trình hoạt động cách mạng của Người về quan hệ quốc tế, được đúc kết thành chân lý của thời đại “không có gì quý hơn độc lập tự do”.