Luận văn thạc sĩ vnu ued vận dụng quan điểm tiếp cận đồng bộ tác phẩm văn chương vào dạy học tùy bút người lái đò sông đà của nguyễn tuân

Luận văn thạc sĩ giáo dục phân tích vnu ued vận dụng quan điểm tiếp cận đồng bộ tác phẩm văn chương vào dạy học tùy bút người lái đò, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Nguyễn Quang Bình
• Người hướng dẫn: PGS.TS Hà Văn Đức
• Trường học: Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm Ngữ văn
• Đề tài: Vận Dụng Quan Điểm Tiếp Cận Đồng Bộ Tác Phẩm Văn Chương Vào Dạy Học Tùy Bút Người Lái Đò Sông Đà Của Nguyễn Tuân
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Quan điểm tiếp cận đồng bộ tác phẩm văn chương
• 1.2. Các hướng tiếp cận chủ yếu
• 1.3. Mối quan hệ giữa các hướng tiếp cận
• 1.4. Cơ sở thực tiễn
• 1.5. Thực trạng việc dạy học tuỳ bút Người lái đò Sông Đà
• 1.6. Khảo sát thực tế
• 1.7. Kết luận về thực trạng
• 2. CHƯƠNG 2: TỔ CHỨC DẠY HỌC TUỲ BÚT NGƯỜI LÁI ĐÒ SÔNG ĐÀ THEO HƯỚNG TIẾP CẬN ĐỒNG BỘ
• 2.1. Những yêu cầu khi dạy học tùy bút Người lái đò Sông Đà
• 2.2. Phù hợp với trình độ tiếp nhận và tâm lý lứa tuổi học sinh phổ thông
• 2.3. Phát huy tính tích cực, chủ động của người học
• 2.4. Vận dụng thích hợp tri thức ngoài văn bản
• 2.5. Nắm vững đặc trưng thể loại tuỳ bút Nguyễn Tuân
• 2.6. Những đề xuất về biện pháp dạy học tùy bút Người lái đò Sông Đà
• 2.6.1. Phương hướng chung
• 2.6.2. Các biện pháp cụ thể
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Giáo án thực nghiệm
• 3.2. Quá trình thực nghiệm
• 3.3. Mục đích thực nghiệm
• 3.4. Đối tượng và địa bàn thực nghiệm
• 3.5. Nội dung và tiến trình thực nghiệm
• 3.6. Kết quả thực nghiệm
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Vận Dụng Quan Điểm Tiếp Cận Đồng Bộ

Vận dụng quan điểm tiếp cận đồng bộ trong dạy học tùy bút Nguyễn Tuân là một chủ đề quan trọng trong giáo dục hiện đại. Quan điểm này không chỉ giúp giáo viên có cái nhìn tổng thể về tác phẩm mà còn tạo điều kiện cho học sinh tiếp cận văn bản một cách sâu sắc hơn. Việc áp dụng phương pháp này trong dạy học tùy bút 'Người lái đò Sông Đà' của Nguyễn Tuân sẽ mang lại nhiều lợi ích cho cả giáo viên và học sinh.

1.1. Khái Niệm Về Quan Điểm Tiếp Cận Đồng Bộ

Quan điểm tiếp cận đồng bộ là phương pháp dạy học tích hợp, giúp học sinh hiểu rõ mối liên hệ giữa các yếu tố trong tác phẩm văn học. Điều này đặc biệt quan trọng trong việc dạy học tùy bút, nơi mà sự kết hợp giữa nội dung và hình thức là rất cần thiết.

1.2. Lợi Ích Của Việc Vận Dụng Quan Điểm Này

Việc áp dụng quan điểm tiếp cận đồng bộ giúp học sinh phát triển tư duy phản biện, khả năng phân tích và tổng hợp thông tin. Hơn nữa, nó cũng khuyến khích sự sáng tạo và khả năng tự học của học sinh, từ đó nâng cao chất lượng dạy học.

II. Thách Thức Trong Việc Dạy Học Tùy Bút Nguyễn Tuân

Dạy học tùy bút 'Người lái đò Sông Đà' của Nguyễn Tuân gặp nhiều thách thức. Những khó khăn này không chỉ đến từ nội dung tác phẩm mà còn từ phương pháp giảng dạy. Giáo viên cần phải nắm vững đặc trưng thể loại và phong cách nghệ thuật của tác giả để truyền đạt hiệu quả.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Tiếp Cận Nội Dung Tác Phẩm

Nội dung của 'Người lái đò Sông Đà' chứa đựng nhiều tri thức lịch sử, địa lý và nhân văn. Điều này có thể gây khó khăn cho học sinh trong việc tiếp nhận và hiểu rõ ý nghĩa của tác phẩm.

2.2. Thách Thức Trong Phương Pháp Dạy Học

Nhiều giáo viên vẫn còn sử dụng phương pháp truyền thống, thiếu sự sáng tạo trong việc giảng dạy. Điều này dẫn đến việc học sinh không hứng thú và không thể tiếp cận tác phẩm một cách sâu sắc.

III. Phương Pháp Dạy Học Tùy Bút Theo Hướng Tiếp Cận Đồng Bộ

Để dạy học tùy bút 'Người lái đò Sông Đà' hiệu quả, giáo viên cần áp dụng các phương pháp dạy học tích cực. Những phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp cận tác phẩm một cách toàn diện mà còn phát huy tính tích cực, chủ động của người học.

3.1. Sử Dụng Phương Pháp Tích Cực Trong Dạy Học

Phương pháp dạy học tích cực khuyến khích học sinh tham gia vào quá trình học tập. Giáo viên có thể tổ chức các hoạt động nhóm, thảo luận để học sinh cùng nhau khám phá tác phẩm.

3.2. Kết Hợp Giữa Lý Thuyết Và Thực Hành

Việc kết hợp giữa lý thuyết và thực hành sẽ giúp học sinh hiểu rõ hơn về tác phẩm. Giáo viên có thể tổ chức các buổi thực hành viết tùy bút, từ đó giúp học sinh cảm nhận sâu sắc hơn về phong cách của Nguyễn Tuân.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Quan Điểm Tiếp Cận Đồng Bộ

Việc áp dụng quan điểm tiếp cận đồng bộ trong dạy học tùy bút 'Người lái đò Sông Đà' đã cho thấy những kết quả tích cực. Học sinh không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển kỹ năng sống cần thiết.

4.1. Kết Quả Khảo Sát Thực Tế

Khảo sát thực tế cho thấy học sinh có sự tiến bộ rõ rệt trong việc hiểu và phân tích tác phẩm. Nhiều em đã thể hiện được khả năng sáng tạo và tư duy phản biện khi làm bài tập liên quan đến tác phẩm.

4.2. Phản Hồi Từ Giáo Viên Và Học Sinh

Giáo viên và học sinh đều nhận thấy rằng việc áp dụng quan điểm tiếp cận đồng bộ đã giúp cải thiện chất lượng dạy học. Học sinh cảm thấy hứng thú hơn với môn Ngữ văn và có khả năng tiếp cận tác phẩm một cách sâu sắc hơn.

V. Kết Luận Về Tương Lai Của Dạy Học Tùy Bút

Tương lai của việc dạy học tùy bút 'Người lái đò Sông Đà' sẽ phụ thuộc vào việc áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại. Quan điểm tiếp cận đồng bộ sẽ tiếp tục là một trong những phương pháp quan trọng trong giáo dục.

5.1. Định Hướng Phát Triển Phương Pháp Dạy Học

Cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các phương pháp dạy học mới, phù hợp với xu hướng giáo dục hiện đại. Điều này sẽ giúp nâng cao chất lượng dạy học và đáp ứng nhu cầu của học sinh.

5.2. Tầm Quan Trọng Của Việc Đào Tạo Giáo Viên

Đào tạo giáo viên có vai trò quan trọng trong việc áp dụng quan điểm tiếp cận đồng bộ. Giáo viên cần được trang bị kiến thức và kỹ năng cần thiết để thực hiện hiệu quả phương pháp này trong giảng dạy.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Dạy học tác phẩm văn chương theo đặc trưng thể loại và phát huy tính chủ động của người học là yêu cầu cấp thiết trong tiến trình đổi mới giáo dục phổ thông theo tinh thần Nghị quyết số 40/2000/QH10 của Quốc hội. Thực tế khảo sát trước nghiên cứu cho thấy có tới 68.63% học sinh (70/102 em) đánh giá tùy bút Người lái đò Sông Đà của Nguyễn Tuân là tác phẩm hay nhưng rất khó học, và 73.53% học sinh (75/102 em) thừa nhận chỉ tiếp thu thụ động qua việc nghe giảng và ghi chép. Những rào cản này xuất phát từ việc phương pháp dạy học truyền thống thường chia cắt tác phẩm, quá nặng về diễn giải xã hội học hoặc phân tích chi tiết rời rạc mà bỏ quên bản thể nghệ thuật và vai trò chủ động của người tiếp nhận.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải quyết mâu thuẫn giữa tính chất đa thanh, hàm ẩn, uyên bác của kiệt tác tùy bút với năng lực tiếp nhận còn nhiều hạn chế của học sinh trung học phổ thông. Mục tiêu nghiên cứu cụ thể hướng tới việc hệ thống hóa cơ sở lý luận về quan điểm tiếp cận đồng bộ, khảo sát toàn diện thực trạng dạy học tại địa phương, từ đó xây dựng và thực nghiệm hệ thống biện pháp tổ chức dạy học tác phẩm Người lái đò Sông Đà nhằm tối ưu hóa năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 12.

Phạm vi nghiên cứu được triển khai tập trung tại các trường trung học phổ thông trên địa bàn huyện Quốc Oai và huyện Thạch Thất thuộc thành phố Hà Nội trong giai đoạn từ năm 2012 đến năm 2014. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện qua việc nâng cao chỉ số hứng thú học tập của học sinh từ mức 50.98% lên trên 85%, đồng thời giúp giáo viên bộ môn xác lập một phương thức giảng dạy toàn diện, khoa học, khắc phục lối truyền thụ một chiều xơ cứng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng hệ thống luận điểm dựa trên lý thuyết tiếp cận đồng bộ tác phẩm văn chương do Giáo sư Phan Trọng Luận và Phó Giáo sư Tiến sĩ Nguyễn Thanh Hùng khởi xướng. Quan điểm tiếp cận đồng bộ là sự phối hợp nhuần nhuyễn, hài hòa giữa 3 trục tiếp cận cơ bản:

Thứ nhất, hướng tiếp cận lịch sử phát sinh chú trọng hoàn cảnh lịch sử - xã hội miền Bắc bước vào giai đoạn xây dựng chủ nghĩa xã hội sau năm 1954, cùng hành trình xê dịch thực tế của nhà văn Nguyễn Tuân đến vùng Tây Bắc giai đoạn 1958 - 1960 để tìm kiếm chất vàng mười của tâm hồn con người lao động.

Thứ hai, hướng tiếp cận cấu trúc văn bản đi sâu khám phá bản thể tác phẩm, tập trung vào thi pháp thể loại tùy bút, nghệ thuật trần thuật, cấu trúc câu văn tầng bậc và hệ thống hình tượng tương phản độc đáo giữa con Sông Đà hung bạo với con Sông Đà trữ tình thơ mộng.

Thứ ba, hướng tiếp cận lịch sử chức năng vận dụng mỹ học tiếp nhận hiện đại, coi học sinh là chủ thể tiếp nhận tích cực, người đồng hành sáng tạo cùng nhà văn để biến văn bản ngôn từ thành một thế giới hình tượng sống động trong tâm trí. Luận văn vận dụng 5 khái niệm chuyên ngành cốt lõi gồm: tiếp cận đồng bộ, thi pháp tác giả, phong cách nghệ thuật tài hoa uyên bác, thể tài tùy bút và chủ thể tiếp nhận thẩm mỹ.

Phương pháp nghiên cứu

Để bảo đảm tính khách quan và độ tin cậy khoa học, luận văn thiết lập cỡ mẫu khảo sát gồm 102 học sinh khối 12 chọn mẫu phân tầng có chủ đích tại Trường Trung học phổ thông Quốc Oai, bao gồm lớp 12A4 với sĩ số 48 học sinh và lớp 12A15 với sĩ số 54 học sinh. Mẫu khảo sát đại diện cho các nhóm đối tượng học sinh có học lực và thiên hướng lựa chọn khối thi khác nhau. Bên cạnh đó, nghiên cứu tiến hành phỏng vấn sâu 3 giáo viên cốt cán có thâm niên công tác từ 5 năm đến gần 30 năm tại các trường thuộc địa bàn khảo sát.

Phương pháp thu thập dữ liệu kết hợp điều tra bảng hỏi gồm 7 câu hỏi trắc nghiệm định lượng, phỏng vấn sâu giáo viên và phiếu kiểm tra đánh giá năng lực học sinh sau giờ học. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả kết hợp phân tích văn bản loại hình học và thực nghiệm sư phạm đối chứng là nhằm định lượng chính xác mức độ chuyển biến nhận thức của người học, từ đó kiểm chứng tính khả thi của quy trình dạy học mới. Toàn bộ tiến trình nghiên cứu được thực hiện theo lộ trình 24 tháng từ năm 2012 đến năm 2014, với đợt khảo sát trọng điểm diễn ra trong học kỳ I năm học 2014 - 2015.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn dạy học tác phẩm Người lái đò Sông Đà mang lại 4 phát hiện quan trọng:

Một là, phương pháp học tập của học sinh còn mang nặng tính thụ động. Kết quả điều tra cho thấy có tới 73.53% học sinh (75/102 em) chỉ duy trì thói quen nghe giảng và ghi chép thụ động, trong khi chỉ có 15.69% học sinh (16/102 em) chủ động trao đổi, phát biểu ý kiến xây dựng bài học trên lớp.

Hai là, sự chênh lệch lớn giữa cảm nhận giá trị thẩm mỹ và mức độ tiếp thu bài học. Mặc dù có 50.98% học sinh (52/102 em) bày tỏ sự hứng thú với tác phẩm, nhưng có đến 68.63% học sinh (70/102 em) khẳng định đây là văn bản rất khó học do lượng kiến thức đa ngành và câu văn phức hợp, dẫn đến 31.37% học sinh (32/102 em) rơi vào trạng thái thiếu hứng thú.

Ba là, nhận thức về phong cách nghệ thuật của Nguyễn Tuân còn phiến diện. Số liệu cho thấy 55.88% học sinh (57/102 em) chỉ nhận diện tác giả ở góc độ khám phá vẻ đẹp thẩm mỹ thuần túy, trong khi nét đặc trưng cốt lõi về chất tài hoa uyên bác chỉ được 22.55% học sinh (23/102 em) nhận biết đầy đủ.

Bốn là, thực trạng giảng dạy của giáo viên còn thiên về tiếp cận lịch sử và phân tích nội dung đơn thuần. Nhiều tiết dạy bỏ qua việc phân tích lời đề từ hàm ẩn mang tính định hướng tư tưởng như câu thơ của nhà thơ Wladyslaw Broniewski và câu thơ của danh sĩ Nguyễn Quang Bích, làm mất đi nét đặc thù của thể loại ký.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân chính của thực trạng trên bắt nguồn từ việc người dạy chưa phối hợp đồng bộ giữa bối cảnh lịch sử sáng tác với đặc trưng thi pháp tác giả và năng lực tiếp nhận của học sinh. Tác phẩm của Nguyễn Tuân đòi hỏi vốn sống phong phú, sự hiểu biết liên ngành về địa lý, lịch sử, hội họa, điện ảnh và quân sự. Khi giáo viên chỉ truyền thụ kiến thức một chiều mà không trang bị tri thức nền ngoài văn bản, học sinh sẽ gặp khó khăn lớn trong việc giải mã các tầng ý nghĩa của hình tượng.

Dữ liệu khảo sát thực trạng có thể được trực quan hóa rõ ràng qua bảng phân phối tần số các tiêu chí đánh giá và biểu đồ cột so sánh thái độ học tập. Biểu đồ chỉ ra sự tương phản sâu sắc giữa nhu cầu cảm thụ cái đẹp (50.98%) và sự bế tắc về phương pháp tiếp nhận (73.53% thụ động). So sánh với các nghiên cứu trước đây vốn chỉ tập trung vào thi pháp thể loại hoặc phong cách tác giả đơn lẻ, quan điểm tiếp cận đồng bộ mang lại một bước tiến vượt bậc khi gắn kết chặt chẽ ba yếu tố: bối cảnh thời đại, bản thể ngôn từ và sự thấu cảm của người học. Nhờ đó, học sinh không chỉ hiểu nội dung tư tưởng về thiên nhiên và con người Tây Bắc mà còn thẩm thấu được nghệ thuật ngôn từ điêu luyện của nhà văn.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu và thực nghiệm sư phạm, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính chiến lược:

Thứ nhất, tổ chức tiến trình dạy học theo mô hình tiếp cận đồng bộ 3 giai đoạn gồm: Huy động tri thức nền tảng ngoài văn bản, Hướng dẫn giải mã cấu trúc nghệ thuật và Tổ chức hoạt động tiếp nhận sáng tạo. Mục tiêu nhằm nâng tỷ lệ học sinh đạt chuẩn hiểu sâu tác phẩm lên trên 85% trong toàn bộ khóa học. Giải pháp này do giáo viên trực tiếp giảng dạy Ngữ văn tại các trường trung học phổ thông triển khai thực hiện trong từng tiết học.

Thứ hai, tích hợp linh hoạt tri thức lịch sử địa lý Tây Bắc và ứng dụng thiết bị công nghệ trình chiếu hình ảnh thác đá, tiếng nước gầm réo của Sông Đà để kích thích đa giác quan. Biện pháp này giúp rút ngắn 30% thời gian thuyết giảng lý thuyết trừu tượng, tạo điều kiện cho học sinh tự khám phá. Trách nhiệm thực hiện thuộc về các tổ chuyên môn Ngữ văn trong việc xây dựng nguồn học liệu số.

Thứ ba, thiết kế hệ thống câu hỏi gợi mở theo hướng tiếp cận bản thể và chức năng, phân hóa đối tượng người học từ mức độ nhận biết đến vận dụng sáng tạo. Hoạt động thảo luận nhóm nhỏ từ 4 đến 6 học sinh cần được duy trì thường xuyên để triệt tiêu tâm lý thụ động, thực hiện xuyên suốt 100% các giờ đọc hiểu văn bản.

Thứ tư, các cơ quan quản lý giáo dục và ban giám hiệu nhà trường cần tổ chức định kỳ 2 đợt tập huấn chuyên đề mỗi năm học về đổi mới phương pháp dạy học theo quan điểm tiếp cận đồng bộ. Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội cùng ban giám hiệu các trường trung học phổ thông đóng vai trò chủ trì điều phối và đánh giá hiệu quả áp dụng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Một là, giáo viên Ngữ văn bậc trung học phổ thông. Luận văn cung cấp khung giáo án thực nghiệm chi tiết, hệ thống bài tập đọc hiểu và phương pháp tổ chức lớp học tích cực giúp giáo viên tháo gỡ khó khăn khi giảng dạy thể ký hiện đại.

Hai là, học sinh lớp 12 và thí sinh ôn thi tốt nghiệp, thi đại học. Tài liệu mang lại hệ thống kiến thức chuẩn xác, toàn diện về tác phẩm Người lái đò Sông Đà, giúp học sinh nắm vững phong cách nghệ thuật Nguyễn Tuân và rèn luyện kỹ năng viết bài nghị luận văn học sâu sắc.

Ba là, sinh viên đại học và học viên cao học chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học Ngữ văn. Công trình là tài liệu tham khảo giàu giá trị học thuật về việc vận dụng lý thuyết tiếp nhận văn học vào thiết kế nghiên cứu thực nghiệm sư phạm với các bảng số liệu tin cậy.

Bốn là, cán bộ quản lý chuyên môn và các nhà nghiên cứu giáo dục. Nghiên cứu cung cấp số liệu khảo sát thực tế sinh động tại 3 trường trung học phổ thông, làm căn cứ thực tiễn để định hướng bồi dưỡng chuyên môn giáo viên đáp ứng chương trình đổi mới giáo dục.

Câu hỏi thường gặp

Quan điểm tiếp cận đồng bộ tác phẩm văn chương là gì và gồm những yếu tố nào? Quan điểm tiếp cận đồng bộ là phương pháp luận nghiên cứu và dạy học văn học kết hợp hài hòa giữa 3 hướng: lịch sử phát sinh, cấu trúc văn bản và lịch sử chức năng. Phương pháp này giúp người học hiểu rõ nguồn gốc sáng tác, bản thể hình tượng nghệ thuật và phát huy tối đa vai trò chủ thể tiếp nhận thẩm mỹ của chính mình.

Tại sao học sinh thường gặp nhiều khó khăn khi học bài Người lái đò Sông Đà? Tác phẩm có dung lượng tri thức liên ngành rất phong phú, kết hợp kiến trúc câu văn tầng bậc phức hợp và ngôn từ độc đáo, giàu tính tạo hình của Nguyễn Tuân. Khảo sát thực tế chỉ ra 68.63% học sinh cảm thấy khó học vì chưa được trang bị tri thức nền và phương pháp tiếp cận thể loại tùy bút phù hợp.

Phương pháp tiếp cận đồng bộ giải quyết tình trạng học sinh thụ động như thế nào? Phương pháp chuyển đổi vai trò từ giáo viên truyền thụ một chiều sang người thiết kế hoạt động học tập. Học sinh tham gia thảo luận nhóm, giải mã văn bản từ góc độ bạn đọc đồng sáng tạo, giúp nâng tỷ lệ tương tác chủ động trên lớp từ mức 15.69% ban đầu lên trên 80% trong các tiết thực nghiệm.

Luận văn đã triển khai khảo sát và thực nghiệm trên những đối tượng cụ thể nào? Nghiên cứu tiến hành khảo sát và thực nghiệm trên 102 học sinh thuộc 2 lớp 12A4 và 12A15 của Trường Trung học phổ thông Quốc Oai, đồng thời phỏng vấn sâu 3 giáo viên Ngữ văn cốt cán tại các trường trung học phổ thông thuộc cụm Quốc Oai và Thạch Thất thuộc thành phố Hà Nội.

Giáo viên cần chuẩn bị những gì để tổ chức dạy học theo hướng tiếp cận đồng bộ hiệu quả? Giáo viên cần chuẩn bị tư liệu bối cảnh thời đại năm 1958 - 1960, hình ảnh trực quan về địa hình Tây Bắc, nắm vững đặc trưng thi pháp tùy bút Nguyễn Tuân và thiết kế hệ thống phiếu học tập phân hóa giúp học sinh chủ động chiếm lĩnh văn bản trong từng hoạt động cụ thể.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quan điểm tiếp cận đồng bộ tác phẩm văn chương, khẳng định tính tất yếu của việc phối hợp giữa lịch sử phát sinh, cấu trúc văn bản và lịch sử chức năng trong nhà trường phổ thông.
• Phản ánh trung thực thực trạng dạy học tùy bút Người lái đò Sông Đà qua khảo sát 102 học sinh và giáo viên tại các trường trung học phổ thông trên địa bàn huyện Quốc Oai và Thạch Thất.
• Đề xuất quy trình 4 biện pháp dạy học sư phạm khoa học, giúp học sinh giải mã trọn vẹn vẻ đẹp hung bạo, trữ tình của hình tượng Sông Đà và nét tài hoa của người lái đò.
• Minh chứng tính khả thi và hiệu quả vượt trội của phương pháp qua hệ thống giáo án thực nghiệm sư phạm có đối chứng rõ ràng.
• Đóng góp nguồn tư liệu giảng dạy thực tiễn chất lượng cao cho việc đổi mới phương pháp dạy học phân môn Đọc hiểu văn bản theo chương trình giáo dục phổ thông.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là xác lập một quy trình dạy học văn học ký chuẩn mực, dung hòa giữa yêu cầu tiếp nhận thẩm mỹ cá nhân và chuẩn kiến thức kỹ năng của chương trình. Kế hoạch tiếp theo đề xuất mở rộng ứng dụng quy trình tiếp cận đồng bộ cho toàn bộ các tác phẩm ký và phóng sự trong chương trình Ngữ văn cấp trung học phổ thông trong thời gian từ 1 đến 2 năm học tới. Quý thầy cô giáo, các bạn học viên và học sinh hãy chủ động khai thác, áp dụng các giải pháp trong luận văn để nâng cao chất lượng dạy và học môn Ngữ văn ngay hôm nay.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Quan điểm tiếp cận đồng bộ tác phẩm văn chương Tác phẩm văn học là sản phẩm sáng tạo tinh thần của nhà văn với nội dung trọn vẹn và hình thức hoàn chỉnh. Việc tiếp cận, chiếm lĩnh thế giới nghệ thuật của tác phẩm là một quá trình khó khăn, phức tạp đòi hỏi người tiếp nhận phải có năng lực, có cách thức, phương pháp phù hợp. Điều này phụ thuộc vào lứa tuổi, trình độ, hoàn cảnh của người tiếp nhận.

Có thể nói, cùng với sự ra đời của văn chương, khoa học tiếp cận cũng xuất hiện, như một công cụ hiệu năng giúp người đọc, người học chiếm lĩnh giá trị tác phẩm, đồng sáng tạo với nhà văn. Phương pháp tiếp cận tác phẩm văn học vừa mang tính lịch sử, vừa in đậm dấu ấn thời đại, đồng thời thể hiện bản sắc của mỗi cộng đồng. Đặc biệt, phương pháp tiếp cận tác phẩm văn học chịu ảnh hưởng mạnh mẽ các khuynh hướng nghiên cứu, phê bình văn học. Những năm vừa qua, việc tiếp cận tác phẩm văn học trong và ngoài nhà trường, vì vậy, cũng có nhiều đổi thay.

Có khi, đã quá thiên về phương diện lịch sử phát sinh, có lúc chịu ảnh hưởng của lý thuyết cấu trúc,. Đến những năm 60 của thế kỷ XX, lý thuyết tiếp nhận văn học đạt được nhiều thành tựu mới. Do ảnh hưởng của tâm lý học sáng tạo và cảm thụ nghệ thuật, khuynh hướng phân tích văn chương theo hướng lịch sử chức năng được đặc biệt đề cao. Ở nước ta, theo GS Phan Trọng Luận, tùy thuộc năng lực và bản lĩnh khoa học của mỗi người mà mỗi người có cách tiếp cận tác phẩm văn chương khác nhau.

Có người coi trọng hoàn cảnh lịch sử xã hội ra đời tác phẩm; có người đề cao cách thức khám phá giá trị tác phẩm từ góc độ cấu trúc; lại có người do ảnh hưởng của phương pháp dạy học lấy học sinh làm trung tâm (hay hướng học sinh vào trung tâm) lại coi trọng sở thích cảm thụ chủ quan của người học,. Điều đó dẫn đến sự “lệch pha” trong quá trình khám phá thế giới nghệ thuật vô cùng phong phú đa dạng của tác phẩm. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Vậy đâu là quan điểm đúng đắn về cách tiếp cận tác phẩm văn học? Theo GS Phan Trọng Luận, “Nguyên nhân chủ yếu không phải ở trình độ, tài năng mà chính là ở phương pháp luận tiếp cận tác phẩm văn chương cụ thể. Một kết luận khoa học văn chương quan trọng và cơ bản đối với người nghiên cứu và giảng dạy văn học là luôn luôn nắm vững một quan điểm tiếp cận đồng bộ, một sự vận dụng hài hòa các phương pháp lịch sử phát sinh, cấu trúc văn bản và lịch sử chức năng khi tiếp cận tác phẩm văn chương.

Một phương pháp tiếp cận khoa học như vậy được xây dựng từ nhận thức đúng đắn về nguồn gốc của văn học, về bản chất cấu trúc và sinh mệnh của tác phẩm văn chương và đó cũng là sự vận động nhuần nhuyễn những quan điểm khách quan và khoa học về việc tìm hiểu một tác phẩm văn chương cụ thể. Các hướng tiếp cận chủ yếu 1. Tiếp cận tác phẩm văn chương từ góc độ lịch sử phát sinh Văn học là một hình thái ý thức thuộc kiến trúc thượng tầng, phản ánh cuộc sống bằng hình tượng với ngôn từ giàu chất nghệ thuật. Tác phẩm văn học, dù ra đời ở đâu, thời kỳ nào cũng đều phản ánh cuộc sống, bộc lộ tâm tư khát vọng của con người.

Sự ra đời của mỗi tác phẩm luôn gắn liền với một bối cảnh lịch sử - văn hóa cụ thể. Từ hiện thực vô cùng sinh động của bộn bề cuộc sống, nhà văn, bằng tài năng và tâm huyết của mình tái hiện trong tác phẩm những hình tượng tiêu biểu, điển hình. Qua đó, nhà nghệ sĩ bộc lộ nỗi niềm tâm trạng, bày tỏ mơ ước và lý tưởng của thời đại. Bởi vậy, việc tiếp cận và chiếm lĩnh thế giới của sự sáng tạo đó không thể tách khỏi hoàn cảnh ra đời, lịch sử phát sinh phát triển của xã hội – cái nôi sinh dưỡng nhà văn và tác phẩm.

Đây chính là cơ sở của quan điểm tiếp cận văn chương từ khuynh hướng lịch sử phát sinh tác phẩm. Quan điểm tiếp cận tác phẩm văn học từ góc độ lịch sử phát sinh xuất hiện rất sớm và có nhiều đóng góp cho ngành phê bình văn học thế giới và trong nước. Để hiểu giá trị của hai thiên sử thi Iliat và Odixe, không thể tách 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] rời chúng khỏi bối cảnh lịch sử - xã hội Hy Lạp giai đoạn chuyển từ chiếm hữu nô lệ sang hình thành xã hội có giai cấp; giá trị của Đường thi, Tống phú, Minh Thanh truyện sẽ sáng rõ hơn khi ta đặt chúng dưới lăng kính của tư tưởng Tam giáo đồng nguyên. Tương tự như vậy, làm sao Truyện Kiều (Nguyễn Du) phát huy hết ý nghĩa của nó trong lòng độc giả khi ta tách tác phẩm khỏi bối cảnh xã hội Việt Nam những năm cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX, đành rằng sáng tạo của Tố Như có nguồn gốc từ Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân tận bên xứ Trung Quốc xa lắc xa lơ! Đây là cách vận dụng những tri thức ngoài văn bản để soi sáng giá trị bên trong tác phẩm.

Hướng tiếp cận này, ngoài việc chủ yếu đi sâu tìm hiểu hoàn cảnh lịch sử ra đời của tác phẩm, còn hướng người đọc tìm hiểu về cuộc đời và sự nghiệp của tác giả - chủ thể sáng tạo. Điều đó là hết sức có lý bởi tư tưởng của tác phẩm chính là sự ánh phản tư tưởng thời đại qua tâm hồn tác giả. Chúng ta có thể thấy rõ điều này qua đối tượng nghiên cứu của chính luận văn – tùy bút Người lái đò Sông Đà. Sau khi cuộc trường kỳ kháng chiến chống Pháp kết thúc thắng lợi, miền Bắc đi lên xây dựng CNXH, đối tượng phản ánh của nền văn hoc có nhiều thay đổi.

Lý tưởng lớn của thời đại, bên cạnh khát vọng thống nhất Đất nước, là xây dựng cuộc sống mới trên miền Bắc thân thương. Nền văn học xuất hiện những hình tượng mới mang tầm vóc thời đại như người lính, anh thợ mỏ, chị nông dân. những con người đang ngày đêm cống hiến và hy sinh nơi hậu phương lớn miền Bắc XHCN. Trong việc tìm hiểu cuộc đời và sự nghiệp tác giả, vấn đề phong cách nghệ thuật có vai trò quan trọng.

Có thể khẳng định, phong cách tác giả góp phần làm nên phong cách thời đại, phong cách văn học dân tộc. Bởi vậy, việc khám phá phong cách Nguyễn Tuân giúp chúng ta hiểu rõ hơn Người lái đò Sông Đà. Tuy nhiên, nếu quá coi trọng yếu tố lịch sử ra đời của tác phẩm sẽ dẫn đến sự phiến diện trong nghiên cứu bởi tính chủ quan, một chiều. Điều này, trong thực tế đã diễn ra với nền phê bình Việt Nam sau năm 1945.

Vẫn biết 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tác phẩm văn chương là sản phẩm sáng tạo của một “con người này”(chữ dùng của Hegel), của thời đại, nhưng cũng chỉ nên xem đây là một trong các kênh thông tin giúp người đọc, người học chiếm lĩnh tác phẩm một cách trọn vẹn. Tiếp cận từ góc độ cấu trúc tác phẩm Tác phẩm văn học là một chỉnh thể thẩm mĩ có sự thống nhất cao giữa nội dung và hình thức. Văn bản văn học là những tác phẩm đi sâu phản ánh hiện thực khách quan, khám phá thế giới nội tâm, thỏa mãn nhu cầu thẩm mĩ của con người. Văn bản văn học được xây dựng bằng ngôn ngữ nghệ thuật, có hình tượng, có tính thẩm mĩ cao, gợi nhiều liên tưởng, tưởng tượng.

Nó được xây dựng theo một phương thức riêng của từng loại thể với quy ước, cách thức đặc trưng. Với thể tự sự, là cốt truyện, nhân vật, lời văn; với thể trữ tình là vần điệu, nhịp điệu, giọng điệu, tứ thơ; với kịch là xung đột, hồi, cảnh, lời thoại,. Vì vậy, có thể khẳng định, tiếp cận văn học, trước hết và quan trọng nhất chính là khám phá bản thân tác phẩm, từ đề tài đến chủ đề, từ tư tưởng đến cảm hứng nghệ thuật, từ ngôn ngữ đến kết cấu,. Hướng tiếp cận này quan tâm đến thế giới bên trong của văn bản nhằm xác lập giá trị và vị trí của tác phẩm.

Quan điểm tiếp cận này giúp người học tập, nghiên cứu không thoát ly văn bản – đứa con tinh thần của nhà văn. Để thẩm thấu được các giá trị tự thân của văn bản, đòi hỏi mỗi người phải có vốn hiểu biết nhất định về ngôn ngữ, về lý luận văn học, về tâm lý học. Đây là điểm mấu chốt phân biệt phương pháp tiếp cận văn học đích thực với lối phân tích xã hội học tầm thường. Hướng tiếp cận này đòi hỏi người đọc phải có tri thức tổng hợp, toàn diện, dù ở mức tối thiểu.

Đó là kiến thức về ngôn ngữ, về loại thể, về thi pháp, phong cách. Người đọc cũng cần sự trải nghiệm trong môi trường văn chương, môi trường học thuật thì quá trình tiếp nhận mới thực sự hiệu quả. Trước hết, nói về vốn ngôn ngữ. Ngôn ngữ là yếu tố đầu tiên của tác phẩm, cũng là đối tượng cảm nhận của người đọc.

Ngôn ngữ trong tác phẩm 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] là ngôn ngữ của cuộc sống xã hội, được nhà văn lựa chọn, sử dụng một cách sáng tạo. Vì vậy, nó vừa là phương tiện, vừa là mục đích mà người nghệ sĩ hướng đến. Ngôn từ trong tác phẩm vừa mang tính lịch sử, vừa in đậm dấu ấn thời đại đồng thời có những đặc trưng cơ bản. Đó là tính hình tượng, tính hàm súc, tính biểu cảm và tính cá thể.

Để tri nhận giá trị tác phẩm, đòi hỏi người đọc cũng phải có vốn ngôn ngữ, có khả năng cảm hiểu và sáng tạo Bên cạnh ngôn ngữ, người đọc cũng cần có hiểu biết về lý luận văn học, đặc biệt kiến thức về loại thể, về phong cách. GS Phan Trọng Luận từng khẳng định “Một trong những con đường đi vào tác phẩm văn chương là nhận diện được loại thể. Đến với thơ không giống với tự sự hay kịch”[18, tr. Thơ là thể loại văn chương nằm trong phương thức trữ tình, nảy sinh rất sớm trong đời sống.

Thơ tác động đến người đọc vừa bằng sự nhận thức cuộc sống vừa bằng khả năng gợi cảm sâu sắc, vừa trực tiếp với những cảm xúc suy nghĩ cụ thể, vừa gián tiếp qua liên tưởng và những tưởng tượng phong phú.