PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1. Xuất phát từ quan điểm đổi mới giáo dục của Đảng, Nhà nước Thành tựu của cuộc cách mạng 4.0 đã đem đến những thay đổi lớn trong đời sống xã hội. Sự đổi thay ấy vừa nâng cao chất lượng cuộc sống vừa đặt ra những thách thức lớn cho con người.
Mỗi người không chỉ cần phải trang bị cho mình kiến thức trong sách vở mà còn phải hình thành và phát triển các phẩm chất, năng lực để giải quyết được các tình huống thực tiễn của đời sống. Chính vì thế, với chính sách “giáo dục là quốc sách hàng đầu”, đổi mới giáo dục luôn là mối quan tâm của Đảng và Nhà nước ta. Điều này được thể hiện rõ trong Nghị quyết số 29.NQ/TW ngày 4 tháng 11 năm 2013, Hội nghị Trung ương 8 khóa XI của Đảng về đổi mới căn bản toàn diện trong giáo dục. Nghị quyết xác định phải chuyển mạnh quá trình giáo dục “từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học”; “Học đi đôi với hành; lý luận gắn với thực tiễn; giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội.
Như vậy, để đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỉ nguyên 4.0, mục tiêu của giáo dục nói chung và của nhà trường phổ thông nói riêng là góp phần vào đào tạo nên những con người toàn diện - giỏi cả lý thuyết lẫn thực hành. Chương trình giáo dục phổ thông ban hành ngày 26/12/2018 là chương trình phát triển phẩm chất, năng lực của người học. Mục tiêu quan trọng của chương trình là: “Giúp học sinh tiếp tục phát triển những phẩm chất năng lực của người lao động, nhân cách công dân, ý thức về quyền và nghĩa vụ đối với Tổ quốc, khả năng tự học và ý thức học tập suốt đời, khả năng lựa chọn nghề nghiệp phù hợp với năng lực và sở thích, điều kiện và hoàn cảnh của bản thân để tiếp tục học lên, học nghề hoặc bước vào cuộc sống lao động; khả năng thích ứng với những đổi thay trong bối cảnh toàn cầu hóa và cách mạng công nghiệp mới”.6] Ngay từ năm học 2020-2021, Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đã được đưa vào thực hiện ở lớp đầu của cấp tiểu học, năm học 2021-2022 tiếp tục triển khai ở lớp đầu cấp của trung học cơ sở và đến năm học 2022-2023 là lớp đầu cấp của 1 trung học phổ thông. Để đạt được mục tiêu giáo dục của Chương trình giáo dục phổ thông 2018, mọi yếu tố của quá trình dạy học đều phải thay đổi, đặc biệt là phương pháp dạy học.
Chính vì vậy, áp dụng các phương pháp dạy học tích cực hóa hoạt động của học sinh trở thành một yêu cầu cơ bản của Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Theo đó, giáo viên trở thành người tổ chức, chỉ dẫn để học sinh – trung tâm của quá trình dạy học chủ động, tích cực chiếm lĩnh tri thức, hình thành và bồi dưỡng các năng lực, phẩm chất.32] Những quan điểm, định hướng trên chính là cơ sở thuận lợi cho việc đổi mới giáo dục phổ thông nói chung, đổi mới dạy học môn Ngữ văn nói riêng theo định hướng phát triển năng lực. Bên cạnh việc đổi mới về nội dung dạy học, về kiểm tra đánh giá thì việc vận dụng những phương pháp dạy học tích cực “lấy học sinh làm trung tâm”, tạo điều kiện cho người học phát huy vai trò chủ động, tích cực, sáng tạo là một điều rất quan trọng. Xuất phát từ những ưu điểm của mô hình lớp học đảo ngược Mô hình lớp học đảo ngược lớp học đảo ngược (Flipped Classroom) là một phương pháp dạy học mới trong đó giáo viên cung cấp một phần nội dung học tập cho người học tự học trước khi đến lớp, giờ học trên lớp dành để trao đổi thảo luận, luyện tập vận dụng ở mức độ tư duy bậc cao.
Mô hình lớp học đảo ngược đã được áp dụng ở nhiều nước tiên tiến trên thế giới và đã chứng tỏ được những ưu điểm vượt trội so với lớp học truyền thống. Ngoài việc áp dụng được thế mạnh của công nghệ thông tin, mô hình lớp học đảo ngược còn có một số ưu điểm như sau: - Học sinh được trở thành trung tâm của quá trình dạy học, có cơ hội để bồi dưỡng, phát huy những phẩm chất năng lực cần thiết. Bằng cách giao bài học để học sinh tìm hiểu trước khi đến lớp, giáo viên đã trao quyền tự chủ cho các em. Học sinh chủ động lên kế hoạch học tập, tự tìm hiểu tri thức mới qua tài liệu tham khảo và video bài giảng dưới sự hướng dẫn, trợ giúp của giáo viên.
Kiến thức mà học sinh thu được là kết quả của sự tìm hiểu, đào sâu suy nghĩ chứ không phải là thuộc lòng một dạng kiến thức suông. - Lớp học đảo ngược mang đến môi trường học tập linh hoạt. Trong mô hình dạy học này, thời gian, địa điểm học tập trước và sau giờ học trên lớp được học 2 sinh lựa chọn sao cho phù hợp nhất với bản thân; còn giáo viên cũng có thể căn cứ tình hình thực tế để điều chỉnh thời gian học tập hợp lý cho học sinh. - Lớp học đảo ngược tạo nên môi trường học tập tích cực.
Học sinh có thể chủ động bày tỏ những băn khoăn, thắc mắc của mình với giáo viên, từ đó giáo viên sẽ có điều kiện quan tâm, tháo gỡ những khúc mắc trong quá trình học tập giúp học sinh tiến bộ. Trong quá trình học, học sinh cũng được tương tác nhiều hơn, được tranh luận, bày tỏ quan điểm. Xuất phát từ sự phát triển của công nghệ số Ngày nay, khi công nghệ số đã rất phát triển và phổ biến trong mọi lĩnh vực đời sống của con người ở mọi miền của đất nước, mọi lứa tuổi thì việc áp dụng hình thức dạy kết hợp giữa trực tuyến và trực tiếp, vận dụng những thành quả của công nghệ số phục vụ cho việc dạy học là một xu hướng của thời đại. Không chỉ giáo viên ứng dụng công nghệ thông tin vào việc giảng dạy mà ngay chính học sinh, nhất là học sinh trung học phổ thông cũng có thể sử dụng thành thạo các thiết bị công nghệ.
Chính vì thế việc thay đổi phương pháp dạy học, ứng dụng những thành quả của cuộc cách mạng 4.0 để phát huy tính năng động, tự chủ, sáng tạo của HS là rất cần thiết. Trong khoảng thời gian dịch bệnh Covid 19 bùng phát ở nhiều quốc gia trong đó có Việt Nam, một số nền tảng họp trực tuyến đã hỗ trợ hiệu quả cho hoạt động dạy học như Zoom Meeting, Google Meet, Microsoft Team,. Nhờ đó việc học của học sinh không bị gián đoạn khi phải dãn cách. Cùng với các nền tảng được vận dụng vào dạy học trực tuyến, các ứng dụng như Kahoot, Mentimeter, Padlet,.
cũng giúp cho giáo viên tổ chức giờ học hiệu quả, phát huy được sự chủ động, tích cực của học sinh. Hiện nay, dịch bệnh đã lắng xuống, cuộc sống trở về trạng thái bình thường, sự phát triển không ngừng của công nghệ số vẫn đem đến cho hoạt động dạy học những đổi mới theo hướng tích cực, tạo điều kiện cho hình thức dạy học kết hợp giữa trực tuyến và trực tiếp phát triển. Xuất phát từ tiềm năng tổ chức dạy học theo mô hình lớp học đảo ngược của các văn bản truyện Các văn bản truyện được lưaHai văn bản này đều phù hợp với tiêu chí lựa chọn ngữ liệu để đáp ứng yêu cầu hình thành phát triển phẩm chất, năng lực cho học 3 sinh lớp 10. Các tác phẩm, đoạn trích có nội dung tư tưởng – nghệ thuật đặc sắc, phản ánh được những thành tựu về tư tưởng, văn hóa, văn học dân tộc trong các thời kì lịch sử.
Cả hai văn bản đều có sự phù hợp để tổ chức dạy học theo mô hình lớp học đảo ngược như: - Các văn bản là sự kết tinh những đặc sắc về nội dung và nghệ thuật của thể loại tiểu thuyết và truyện ngắn Việt Nam thời trung đại và hiện đại, phù hợp với tầm đón đợi của học sinh lớp 10, chứa đựng nhiều vấn đề của đời sống xã hội. Việc tổ chức dạy đọc hiểu hai tác phẩm này theo mô hình lớp học đảo ngược sẽ tạo cơ hội cho học sinh tìm hiểu kĩ lưỡng về tác phẩm, được trải nghiệm để từ đó thể hiện những suy ngẫm của bản thân về những vấn đề của đời sống xã hội. - Các văn bản đều có dung lượng tương đối dài mà thời lượng tổ chức dạy học đọc hiểu cho mỗi văn bản thường chỉ có khoảng 2 tiết. Do vậy để HS tiếp nhận văn bản một cách sâu sắc là một điều không dễ dàng, nhất là khi dạy học theo mô hình lớp học truyền thống.
Trong khi đó vận dụng mô hình lớp học đảo ngược sẽ giúp giáo viên tổ chức giờ học một cách hiệu quả hơn, học sinh sẽ có cơ hội để phát triển phẩm chất, năng lực. Xuất phát từ thực trạng dạy học truyện ở trường phổ thông Giờ dạy học môn Ngữ văn nói chung và dạy học truyện nói riêng ở trường phổ thông thường vẫn áp dụng mô hình lớp học truyền thống. Các văn bản truyện thường dài hoặc là những đoạn trích trong các tác phẩm lớn nên việc truyền tải và tiếp thu đầy đủ các nội dung kiến thức trong từ 2 đến 3 tiết học trên lớp một thách thức với cả giáo viên và học sinh. Cùng với đó là áp lực thi cử nên giờ học văn thường nặng nề, gây nên cảm giác nhàm chán.
Các phương pháp dạy học tích cực thường chỉ được áp dụng trong các giờ hội giảng, thi giáo viên dạy giỏi, thanh tra; còn giờ dạy bình thường chủ yếu vẫn là truyền thụ kiến thức một chiều, thầy giảng, trò ghi chép. Vì vậy học sinh dễ trở nên thụ động, không tự mình khám phá kiến thức, không có hứng thú học tập, từ đó khó có thể phát triển những năng lực và phẩm chất cần thiết. 4 Thời gian gần đây, mô hình lớp học đảo ngược đã được vận dụng trong hoạt động dạy học ở một số trường nhưng về cơ bản đây vẫn là một phương pháp dạy học mới, chưa phổ biến, thậm chí là nhiều giáo viên còn chưa biết đến. Xuất phát từ những lý do như trên, chúng tôi lựa chọn vấn đề “Vận dụng mô hình lớp học đảo ngược trong dạy đọc hiểu truyện cho học sinh lớp 10” làm đề tài nghiên cứu của luận văn.
Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2. Những nghiên cứu về mô hình lớp học đảo ngược 2.