Chương 1 VẤN ĐỀ ĐÔ THỊ TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI VÀ VĂN CHƯƠNG CỦA NGUYỄN VIỆT HÀ 1. Vấn đề đô thị trong văn học Việt Nam đương đại 1. Văn học Việt Nam đương đại với đề tài đô thị và đô thị hóa Tiếp cận đô thị như một đối tượng mới trong văn học Việt Nam từ 1986, có thể tính đến nhiều thế hệ nhà văn, với những cảm quan khá khác biệt. Nhà phê bình văn học Đoàn Ánh Dương nhận định: Ngay đầu những năm Đổi mới, từ một số tác phẩm của Nguyễn Minh Châu, Lê Minh Khuê, Ma Văn Kháng, Nguyễn Khải đến Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Trần Trung Chính, Phan Thị Vàng Anh, Phan Triều Hải,.
đô thị được hiện lên với nhiều băn khoăn, trong sự phân biệt giữa thành thị và nông thôn, sự đa dạng phức tạp thời bình và tính một chiều thời chiến, cảm hứng thế sự đời tư và chủ nghĩa anh hùng cách mạng; rồi các phân vân, trăn trở trong những khác biệt về giới và tính dục, về không gian sống, vấn đề cá nhân cá tính, tình yêu, hạnh phúc.Nguyễn Minh Châu – “người mở đường” cho công cuộc đổi mới văn học thuộc vào số các nhà văn đầu tiên trăn trở với vấn đề đô thị. Theo Đặng Thị Thái Hà, vấn đề sinh thái - đô thị xuất hiện trên những trang văn của ông ngay từ những năm 80 - 90 của thế kỉ trước với các truyện ngắn như: Sống mãi với cây xanh (1983), Khách ở quê ra (1984),. Có thể nói, bằng dự cảm nhạy bén và sự nghiền ngẫm sâu sắc của một con người biết gắn mình vào thời đại, Nguyễn Minh Châu - trong các tác phẩm của mình - đã đặt ra được nhiều câu hỏi mang tính chất vấn đối với những bất ổn trong bước chuyển mình của xã hội Việt Nam thời hậu chiến [6, tr.1]; sự thao thức của ông, cùng với những nỗ lực đổi mới nghệ thuật, đã mở đường cho đổi mới văn học ở “đêm trước” của Đổi mới 12 Sau chiến tranh, trở về từ chiến trường, các nhà văn nữ lại cho thấy một sự mẫn cảm đáng kể với các vấn đề giới, giới tính và thân thể, một chủ đề có lẽ chỉ trở nên nổi bật khi quá trình đô thị hóa được trở lại ở Việt Nam hậu chiến. Chẳng hạn, Lê Minh Khuê đã có cảm nhận khác biệt về hình ảnh người đàn ông, nhất là đàn ông thành thị, trong truyện ngắn của mình (Một ngày trên đường).
Các nữ nhà văn khác như Lý Lan, Nguyễn Thị Minh Thư, Dạ Ngân,… lại dành nhiều sự chú ý tới đời sống của người phụ nữ sau chiến tranh, đời sống riêng tư của người phụ nữ trong gieo neo cuộc sống cơm áo hằng ngày (Có một đêm như thế; Trên mái nhà người phụ nữ;…). Các nam nhà văn thường chú tâm tới đời sống xã hội rộng mở hơn. Ma Văn Kháng với Mùa lá rụng trong vườn đã báo động lối sống của xã hội buổi giao thời, vụ lợi, đầy dục vọng rồi những rạn nứt trong đời sống gia đình trước sự thay đổi của nền kinh tế thị trường. Qua đó tác giả cũng nhấn mạnh vai trò của gia đình truyền thống trong cuộc sống mới, dù nó đang bị rạn nứt.
Còn trong Đám cưới không có giấy giá thú đã phản ánh được cái bi kịch của một nhà giáo, một tri thức, anh ta lúc thì đóng vai một nhà hiền triết, một nhân cách cao cả và thánh thiện nhưng lại bị ném vào một môi trường mà các giá trị tinh thần đang bị đảo lộn: một môi trường bị ô nhiễm, bị băng hoại về đạo đức và nhân phẩm: lúc thì hiện ra như một con người mơ mộng và lãng mạn, hay đỏ mặt vì mặc cảm và sĩ diện nhưng lại bị nhúng chìm trong cái biển đời thường dung tục, ở đó hàng ngày diễn ra cái cảnh chen lấn, cướp đoạt một cách trâng tráo, vô sỉ, lúc là một người say mê nghề nghiệp, nhiều hoài bão và khát vọng, muốn chiếm lĩnh các đỉnh cao khoa học nhưng lại bị vây bủa bởi một xã hội thực dụng và cơ hội, một xã hội tiêu thụ đang lên cơn sốt với những đam mê và khoái lạc, với khát vọng làm giàu, khát vọng chiếm đoạt quyền lực bằng bất cứ giá nào. Bên cạnh Ma Văn Kháng phải kể đến Nguyễn Khải. Với cốt truyện nhẹ nhàng nhân văn đậm chất đời thực, trong 13 Hà Nội trong mắt tôi, mỗi nhân vật trong mỗi câu chuyện đều ít nhiều có quan hệ trực tiếp với tác giả. Mỗi người mỗi mảnh đời mỗi hoàn cảnh khiến khiến độc giả lúc thì ngưỡng mộ, cảm phục, bồi hồi xúc động và cả cảm giác khinh thường chán ghét "xã hội".
Những người luôn tự lập, ngay thẳng sống vì người khác luôn được tác giả đề cao ngay cả khi số phận họ lận đận long đong bươn trải kiếm sống vì gia đình, vì chồng con, vì chính bản thân mình. Mỗi câu chuyện tác giả đều gửi gắm một thứ gì đó nhỏ bé, nhưng ẩn chứa tâm nguyện to lớn mà suốt cuộc đời tác giả luôn trăn trở. Một người Hà Nội là sự trải lòng mình với mảnh đát từng gắn bó, nhiều duyên nợ và phản ánh vùng đất kinh đô chứa đựng nhiều điều hấp dẫn bí ẩn thông qua nhân vật bà Hiền – một “hạt bụi vàng” cặm cụi lưu giữ những nét văn hóa của thủ đô ngàn năm văn hiến. Nắng chiều cũng là một truyện ngắn xuất sắc khác miêu tả lại đời sống Hà Nội ngàn năm thanh lịch như thế.
Lứa các nhà văn hậu chiến đem đến một cảm nghiệm khác về đời sống đô thị. Nguyễn Huy Thiệp một trong những nhà văn có cái nhìn đa sắc và nhiều chiều về đề tài đô thị. Ông nhìn cuộc sống, con người đô thị bằng cái nhìn sắc lẹm để thấy rõ con người biến dạng với những giành giật, toan tính, vụ lợi, ích kỷ trong các truyện ngắn như Tướng về hưu; Huyền thoại phố phường hay Chuyện tình kể trong đêm mưa. Trong đó, Chuyện tình kể trong đêm mưa kể về cuộc tình tan vỡ giữa Bạc Kỳ Sinh và Muôn, thực chất là sự chia rẽ vì họ bất đồng trong quan điểm sống.
Muôn tin vào sự hứa hẹn mới của con đường đô thị hoá. Ngược lại, Bạc Kỳ Sinh lại hoài nghi điều này. Với Phạm Thị Hoài, do trải nghiệm đô thị một cách sâu sắc, đã tiếp cận đô thị một cách khác hẳn. Có thể nói, Phạm Thị Hoài, với tiểu thuyết Thiên sứ và các tập truyện ngắn Mê lộ, Man nương, đã đem đến cho người đọc một hình dung đa dạng về đời sống đô thị Việt Nam đương đại.
14 Không gian đô thị và những nhọc nhằn sinh kế cũng là chủ đề trong sáng tác của Hồ Anh Thái, Trần Trung Chính, Phan Thị Vàng Anh, Võ Thị Hảo, Nguyễn Bình Phương, Võ Thị Xuân Hà, Phan Triều Hải, Nguyễn Thị Thu Huệ, Tạ Duy Anh,. Các nhà văn viết về đô thị chính là viết về một mảng đời của họ, bằng sự trải nghiệm sâu sắc và những day dứt, ám ảnh khôn nguôi về thân phận con người trước sự xô bồ của thành phố và đất nước đang phân hóa mạnh mẽ bởi sự đổi thay về đời sống kinh tế, luân lí và đạo đức. Là thế hệ đến sau, khi đô thị không còn là đối tượng mới mẻ của hiện thực đời sống cũng như văn chương nữa, đô thị trong sáng tác của thế hệ nhà văn 7X không còn bó hẹp trong phạm vi Hà Nội hay Sài Gòn nữa mà mở rộng đến các đô thị địa phương, các đô thị ở nước ngoài. Có thể coi đô thị hóa là một cảm hứng chủ đạo trong một số tác phẩm của những tác giả này, như Phong Điệp với Lạc chốn thị thành - bốn nhân vật chính bị lạc chốn thị thành là “tứ cô nương” Kiều, Oanh, Nhung, Phương.
Mỗi cô một tính, cùng về thủ đô học đại học. Trong khi đi học, mỗi cô phải tự tìm cách kiếm sống để đỡ chi phí cho gia đình. Tốt nghiệp đại học, không thân thế, hộ khẩu, các cô lao đao đi tìm việc làm để mong trụ lại được ở vùng đất hứa. Nhiều truyện ngắn trong các tập Blogger, Nhật ký nhân viên văn phòng,.
cũng khai thác chung chủ đề “thành thị” ấy. Đây cũng là cảm hứng trong sáng tác của Dương Thụy. Oxford thương yêu - truyện dài được Dương Thụy lấy bối cảnh tại trường đại học Oxford - Anh xoay quanh mối tình của cô sinh viên Việt Nam và người trợ giảng Bồ Đào Nha, với một kết thúc có hậu, là tác phẩm thu hút được sự quan tâm của đông đảo bạn đọc. “Oxford thương yêu” lôi cuốn người dọc bằng những đoạn tả cảnh thiên nhiên tuyệt đẹp, những quan niệm sống cởi mở và hướng thiện của một lớp thanh niên trưởng thành trong giai đoạn đất nước được đổi mới.
15 Trần Nhã Thụy, Đỗ Tiến Thụy, Nguyễn Ngọc Thuần, Nguyễn Danh Lam,… cũng sáng tạo nên những tác phẩm day dứt khi khai thác chủ đề đô thị, đô thị hóa. Sự trở lại của vết xước (Trần Nhã Thụy), miêu tả một đô thị với những thị dân không có tên riêng, họ chỉ hiện lên qua các miêu tả công việc của mình như nhà văn, người bảo vệ, người câu cá hay bác sĩ thú y. Tác phẩm hiện lên như những quan sát, trăn trở, tâm sự về cuộc sống giữa một thành phố sôi động cùng đủ những mặt hỉ nộ ái ố của nó, những thành công và mất mát mà đô thị đem lại cho con người. Màu rừng ruộng, Vết thương thành thị (Đỗ Tiến Thụy), Giữa dòng chảy lạc, Mưa tháng Mười một (Nguyễn Danh Lam), Động vật trong thành phố, Ở lưng chừng nhìn xuống đám đông (Nguyễn Vĩnh Nguyên), Song song (Vũ Đình Giang), Đường yêu, Mây vàng (Kiều Bích Hậu), Nháp, Kín (Nguyễn Đình Tú), Cửa hiệu giặt là, Mèo đen (Đỗ Bích Thúy), Sát thủ online, Nhắm mắt nhìn trời (Nguyễn Xuân Thủy) đem đến những góc nhìn và trải nghiệm mới mẻ về đô thị.
Người đọc có thể chứng kiến đồng thời sự đổ vỡ, cảm giác xa lạ, ý muốn chinh phục và khẳng định. của một lớp thị dân mới, thường xuất thân từ các vùng quê hay đô thị tỉnh lẻ, thâm nhập vào lõi các đô thị lớn và hiện đại, trong sáng tác của các nhà văn này. Nhà phê bình Đoàn Ánh Dương nhận định: “Các nhà văn thế hệ 8x, 9x, những người hầu như trưởng thành hoàn toàn trong bầu khí quyển của đô thị, và đô thị trở thành một phần của con người nhà văn trong họ, chứ không đơn thuần xuất hiện như là đề tài mà họ quan tâm, lại đem thêm những trải nghiệm mới về đô thị vào trong trang văn của họ.
