CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA NHÂN VIÊN CÔNG TÁC XÃ HỘI TRONG TRỢ GIÚP TRẺ EM BỊ XÂM HẠI TÌNH DỤC 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm trẻ em Khái niệm trẻ em đã được đề cập đến trong nhiều tài liệu khác nhau, tùy theo mục đích sử dụng, cụ thể như sau: Trẻ em là người chưa đến tuổi trưởng thành và theo quy định của luật pháp từng quốc gia có thể từ 0-15 tuổi hoặc từ 0-18 tuổi. [25, tr 88] Trẻ em được xác định là người dưới 18 tuổi, trừ khi luật pháp quốc gia công nhận tuổi thành niên sớm hơn.23] Trẻ em là người dưới 16 tuổi.7] Khái niệm “Trẻ em là người dưới 16 tuổi” đã được Luật trẻ em quy định, vì vậy luận văn lựa chọn và sử dụng thống nhất khái niệm này.
Khái niệm xâm hại trẻ em Xâm hại trẻ em là các hình thức bạo lực về thể chất hoặc tinh thần, bị đánh đập hay lạm dụng, bị bỏ mặc hoặc xao nhãng chăm sóc, bị ngược đãi hoặc bóc lột, gồm cả sự xâm phạm tình dục, trong khi trẻ em vẫn nằm trong vòng chăm sóc của cha, mẹ hoặc cả cha lẫn mẹ, của một hay nhiều người giám hộ pháp lý, hoặc của bất kỳ người nào khác được giao việc chăm sóc trẻ em.34] Xâm hại trẻ em là hành vi gây tổn hại về thể chất, tình cảm, tâm lý, danh dự, nhân phẩm của trẻ em dưới các hình thức bạo lực, bóc lột, xâm hại tình dục, mua bán, bỏ rơi, bỏ mặc trẻ em và các hình thức gây tổn hại khác. Xâm hại tình dục trẻ em 1. Khái niệm xâm hại tình dục trẻ em Xâm hại tình dục trẻ em là việc dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực, ép buộc, lôi kéo, dụ dỗ trẻ em tham gia vào các hành vi liên quan đến tình dục, 12 bao gồm hiếp dâm, cưỡng dâm, giao cấu, dâm ô với trẻ em và sử dụng trẻ em vào mục đích mại dâm, khiêu dâm dưới mọi hình thức. Các hình thức xâm hại tình dục trẻ em Các hình thức xâm hại tình dục trẻ em bao gồm: Hiếp dâm trẻ em; cưỡng dâm trẻ em; giao cấu với trẻ em; dâm ô với trẻ em; sử dụng trẻ em vào mục đích mại dâm, khiêu dâm dưới mọi hình thức.10] Ngoài ra, các hình thức xâm hại tình dục trẻ em có thể chia thành 02 hình thức như sau: - Xâm hại tình dục không tiếp xúc thân thể: Phô bày thân thể cho trẻ thấy; cho trẻ xem phim, ảnh khiêu dâm; cho trẻ thấy các hành vi của quá trình giao hợp, thủ dâm trước mặt trẻ; nhìn trộm khi trẻ tắm/thay đồ; đưa ra những nhận xét dâm dục về cơ thể trẻ.
- Xâm hại tình dục có tiếp xúc thân thể: Trẻ chạm vào bộ phận sinh dục của người lớn; sờ mó hoặc vuốt ve những bộ phận kín và nhạy cảm của trẻ (cơ quan sinh dọc ngoài, hậu môn, sờ mó và ngựa của bé gái) hoặc sờ mó vào những bộ phận trên cơ thể đứa trẻ mà có tác động tới bộ phận sinh dục, hôn trẻ để thỏa nãm nhu cầu tình dục; tím cách xâm nhập vào vùng kín hoặc hậu môn của trẻ bằng những dụng cụ không vì mục đích chữa bệnh; quan hệ tình dục với trẻ; dụ dỗ trẻ vào con đường mại dâm, bóc lột tình dục; quay phim, chụp ảnh khiêu dâm với trẻ. Đặc điểm trẻ em bị xâm hại tình dục Từ những hiểu biết, nghiên cứu của bản thân, học viên nhận thấy TEBXHTD thường có những đặc điểm biểu hiện như sau: - Đặc điểm về thể chất: Những TEBXHTD thể chất thường xuất hiện những tổn thương trên bộ phận sinh dục, hậu môn như bầm tím, chảy máu, rách, trầy xước, đau rát; sức khỏe suy yếu, mang thai, mắc các bệnh lây nhiễm qua đường tình dục… 13 - Đặc điểm về nhận thức: Có xu hướng từ chối, phủ nhận và có ý định tự sát; đổ lỗi, trách cứ bản thân, tự đánh giá thấp bản thân; mất lòng tin vào người thân; mơ hồ, nhầm lẫn, bị lẫn lộn vai trò; hồi tưởng liên miên, ám ảnh, thiếu tập trung, hay quên lãng, có ác mộng lặp đi lặp lại; kỹ năng xã hội kém; học tập sa sút… - Đặc điểm về hành vi: TEBXHTD có thể có những biểu hiện về hành vi như: Từ chối cởi trang phục hay đồ lót khi đi khám bệnh, ngại đến các cơ sở y tế; có sự quan tâm không bình thường hoặc sợ hãi khi đề cập đến vấn đề về tình dục; tự xâm hại bản thân (làm đau bản thân); né tránh sự động chạm cơ thể; tự cô lập, xa lánh, không chan hòa với mọi người; ăn uống thất thường, các chức năng tiêu hóa, tuần hoàn bị rối loạn, liên tục đái dầm, ỉa đùn…; có những cách cư xử thụt lùi như nói tục, mút ngón tay; lạm dụng rượu, ma túy, chất gây nghiện; nghiện tình dục, ngủ hay gặp ác mộng; hay giật mình, không thể tập trung, mơ hồ; trẻ còn có thể bị các hội chứng lệch lạc về giới tính và có thể trở thành tội phạm xâm hại tình dục… - Đặc điểm về xúc cảm, tình cảm: Trẻ có những nỗi lo sợ, xấu hổ, u sầu, đau đớn, bồn chồn, tức giận vô cớ, suy sụp, hoảng loạn, khủng hoảng, khiếp sợ, cuồng nộ, lo sợ bị tấn công, hung hăng, thù địch; dửng dưng, không có phản ứng về cảm xúc; cảm giác bất lực, tuyệt vọng; thay đổi cảm xúc thường xuyên và đột ngột; thần kinh luôn căng thẳng, xuất hiện các ảo giác bệnh lý… 1. Nguyên nhân xâm hại tình dục trẻ em Xâm hại tình dục trẻ em xuất phát từ nhiều nguyên nhân, có thể khái quát một số nguyên nhân chính sau: [1, tr.10-11] Một là: Nhận thức, kiến thức, năng lực phòng, chống xâm hại tình dục trẻ em còn hạn chế; một số cán bộ, gia đình, cộng đồng và trẻ em chưa nhận thức đầy đủ về xâm hại tình dục trẻ em; thói quen, tập quán có hại cho trẻ em chưa được loại bỏ như người lớn có cử chỉ thân mật với trẻ em là chuyện 14 bình thường, dẫn đến trẻ em dễ trở thành nạn nhân của các hành vi xâm hại tình dục. Người dân chưa hình thành thói quen, trách nhiệm thông tin, thông báo, tố giác hành vi xâm hại tình dục trẻ em đến các cơ quan có thẩm quyền, một mặt vì họ ngại liên lụy, sợ bị trả thù, coi đó là việc của nhà người khác; bản thân gia đình trẻ sợ ảnh hưởng đến trẻ em và gia đình; thủ phạm có sự đe dọa hoặc dùng tiền mua chuộc, hòa giải với gia đình của nạn nhân.
Hai là: Sự phân hóa giàu nghèo, phân tầng xã hội, rõ nhất là sự chênh lệch về thu nhập, mức sống giữa các vùng, miền, giữa các nhóm dân cư trong xã hội làm nảy sinh các vấn đề xã hội, trong đó có xâm hại tình dục trẻ em. Những khó khăn về kinh tế của một bộ phận các gia đình, các vùng do khủng hoảng kinh tế, biến đổi khí hậu, dẫn đến tình trạng sao nhãng, bỏ mặc trẻ em là điều kiện thuận lợi cho việc nảy sinh hành vi xâm hại tình dục trẻ em. Sự biến đổi các giá trị xã hội, lối sống thực dụng chỉ coi trọng đồng tiền và vật chất; tình trạng gia đình ly hôn, ly thân dẫn đến các sang chấn tâm lý, các hành vi "lệch chuẩn" ở trẻ em và người lớn, trẻ em có nguy cơ cao bị xâm hại đặc biệt là xâm hại tình dục. Các dịch vụ xã hội, đặc biệt các dịch vụ bảo vệ trẻ em, chưa đáp ứng kịp sự thay đổi của xã hội và nhu cầu của các gia đình, người chăm sóc trẻ và trẻ em.
Ba là: Xuất phát từ đặc điểm tâm lý của trẻ em, các em có nhu cầu tự thể hiện mình rất cao bằng những hành động tự phát, không có định hướng, thiếu suy nghĩ chín chắn; thích nổi loạn, thích phá vỡ các quy tắc, luật lệ, tò mò thích khám phá đặc biệt là vấn đề giới tính. Vì vậy trẻ dễ bị rủ rê, lôi kéo và trở thành nạn nhân bị xâm hại tình dục. Bốn là: Thiếu đội ngũ cán bộ làm công tác bảo vệ trẻ em và đội ngũ nhân viên công tác xã hội ở cấp xã cả về số lượng và năng lực chuyên môn hạn chế. Kinh phí dành cho phòng, chống xâm hại tình dục trẻ em còn hạn hẹp, chủ yếu là lồng ghép trong các hoạt động BVTE nói chung.
15 Năm là: Hệ thống cơ sở cung cấp dịch vụ BVTE mới hình thành nên chưa đồng bộ và hoạt động kém hiệu quả; do vậy, việc phòng ngừa, phát hiện sớm, can thiệp để giảm thiểu hoặc loại bỏ các nguy cơ và trợ giúp phục hồi tái hòa nhập cộng đồng cho TEBXHTD chưa có tính liên tục và thông suốt để đáp ứng nhu cầu được bảo vệ toàn diện của trẻ em. Hoạt động cơ sở cung cấp dịch vụ BVTE chưa chú trọng phòng ngừa mà vẫn tập trung nhiều cho việc giải quyết hậu quả. Việc trợ giúp TEBXHTD chủ yếu dường lại ở việc thăm hỏi, động viên, tặng quà và hỗ trợ tiền. Sáu là: Hệ lụy từ mặt trái của internet, mạng xã hội, những trò chơi trực tuyến có những hình ảnh chưa phù hợp với lứa tuổi trẻ em, những trang web đen là không thể lường trước được những ảnh hưởng tiêu cực của chúng đến sự phát triển lành mạnh của trẻ.
Hậu quả của xâm hại tình dục trẻ em - Đối với TEBXHTD: Trẻ em đang trong độ tuổi phát triển, chưa hoàn thiện về mặt thể chất và tâm sinh lý. Chính vì vậy, hậu quả do xâm hại tình dục gây ra đối với các em là rất nặng nề cả về thể xác cũng như tâm lý, tình cảm. Về mặt thể chất: gây ra những tổn thương nặng nề các vùng trên cơ thể, để lại những vết thương, di chứng cho trẻ em, có trường hợp đến hết đời (khuyết tật). Về mặt tinh thần: Trẻ thường sợ hãi, hoảng loạn, hoang mang, mất lòng tin và tình thương đối với bản thân, gia đình, cộng đồng; có cảm giác ghét bỏ, thù hận, tủi nhục, tự ti và có các hành vi tiêu cực.
Tâm lý xấu hổ và sợ hãi khiến các em lánh xa mọi người. Đối với một số em thì việc bị xâm hại tình dục nhiều lần và trong một thời gian dài mà không được phát hiện và ngăn chặn kịp thời làm cho các em trở nên chai sạn và xem chuyện bị xâm hại là chuyện bình thường. Khi lớn lên, những trẻ em này sẽ nhìn cuộc đời lệch lạc 16 qua lăng kính của bản thân, thù hận đời, lại trở thành những kẻ xâm hại trực tiếp hay gián tiếp các trẻ em và người khác.