Chương 1 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án 1. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài liên quan đến đề tài luận án - Criminal Justice Reform in Russia, Ukraine, and the Former Republics of the Soviet Union: Trial by Jury and Mixed Courts [117], (Cải cách tư pháp hình sự ở Liên bang Nga, U-cơ-rai-na, và các nước cộng hoà thuộc Liên Xô: xét xử bởi bồi thẩm đoàn và toà án hỗn hợp) của tác giả Nikolai Kovalev, được nhà xuất bản Edwin Mellen Press ấn hành năm 2010, có độ dày 642 trang. Cuốn sách nói về tiến trình cải cách tư pháp ở Nga, U-cơ-rai-na, và những nước thuộc Liên Xô trước đây.
Những nước này đã trải qua tiến trình cải cách tư pháp từ khi Liên Xô và hệ thống các nước XHCN ở Đông Âu sụp đổ. Ở các nước này, việc cải cách tư pháp là một yêu cầu tất yếu đặt ra và từng nước đã có những bước đi phù hợp. Tuy nhiên, các nước này đều có một điểm chung đó là rất đề cao vai trò của lực lượng Điều tra viên. Có thể nói, xây dựng lực lượng Điều tra viên có đủ phẩm chất, năng lực là một trọng tâm trong tiến trình xây dựng nền tư pháp ở các nước nói trên.
- The Australian Government investigation Standards package, Australian Taxation Office, The Commonwealth of Australian, 2003 (Uỷ ban tiêu chuẩn điều tra liên bang Ôx-trây-li-a (2003), Hướng dẫn của cơ quan thuế vụ Chính phủ Ôx-trây-li-a về bộ tiêu chuẩn điều tra hình sự dành cho các Điều tra viên của cơ quan này trong điều tra các vụ án hình sự theo thẩm quyền) [119].Bộ tiêu chuẩn điều tra hình sự dành cho các Điều tra viên trong điều tra các vụ án hình sự thuộc thẩm quyền (chủ yếu với các tội phạm liên quan đến tội phạm về thuế) phù hợp với hướng dẫn của Uỷ ban tiêu chuẩn điều tra liên bang, được ban hành theo thẩm quyền của Tổng công tố và cơ quan Cảnh sát liên bang (AFP), với sự tham gia của các cơ quan có thẩm quyền và có liên quan. Theo đó, bên cạnh các tiêu chuẩn về quy trình, thủ tục, thẩm quyền, tiêu chuẩn liên quan đến đạo đức nghề 8 nghiệp, tính liêm chính cũng được xác định trong mọi hoạt động trong giai đoạn điều tra hình sự, nhất là trong khi tiến hành các hoạt động nghiệp vụ, bí mật, có tác động trực tiếp đến quyền, lợi ích của cá nhân, tổ chức và các hình thức xử lý vi phạm, lạm quyền, vi phạm đạo đức nghề nghiệp hoặc xung đột lợi ích cá nhân trong quá trình Điều tra viên điều tra vụ án hình sự. Ngoài ra, các quy định về trách nhiệm của cá nhân, cơ quan, tổ chức liên quan hỗ trợ CQĐT trong điều tra vụ án hình sự. Klockars, Sanja Kutnjak Ivkovich, William E.
Harver, and Maria R. Haberfeld, The Measurement of Police Integrity, Office of Justice Programs, National Institute of Justice, U. Department of Justice, May 2000 (Carl B. Klockars, Sanja Kutnjak Ivkovich, William E.
Harver, và Maria R. Haberfeld, Biện pháp đo lường tính liêm chính của Cảnh sát, Viện quốc gia nghiên cứu về tư pháp, Chương trình tư pháp quốc gia, Bộ Tư pháp Hoa Kỳ, tháng 5/2000) [118] Nghiên cứu này phân tích làm rõ hiểu biết về quy định liên quan đến các hành vi vi phạm pháp luật của nhân viên Cảnh sát trong thực thi công vụ như: lạm dụng quyền lực, tham nhũng, cản trở công lý và các hình thức xử lý vi phạm pháp luật đó, bao gồm các biện pháp hình sự, hành chính, kỷ luật và trách nhiệm bồi thường dân sự. Bài viết cũng phân tích tính phù hợp, mức độ thoả đáng của hình phạt, hình thức kỷ luật, quy định về bồi thường dân sự và cơ chế báo cáo sai phạm, tố cáo, tố giác tội phạm nhằm mục đích ngăn chặn, phòng ngừa các vi phạm pháp luật của nhân viên Cảnh sát khi thi hành công vụ, trong đó có hoạt động điều tra hình sự của Điều tra viên. Jiao, Controlling Corruption and Misconduct: A Comparative Examination of Police Practices in Hong Kong and New York, Asian Criminology (2010) 5:27-44 (Allan Y.
Jiao, Kiểm soát tham nhũng và hành vi lạm quyền: nghiên cứu so sánh hoạt động của Cảnh sát Hồng Kông và New York, Tạp chí Tội phạm học châu Á, 2010, số 5) [116].Bài nghiên cứu này phân tích kinh nghiệm của lực lượng Cảnh sát Hồng Kông (lãnh thổ Trung Quốc, nhưng có quy chế và pháp luật riêng theo hệ thống luật án lệ) và Cảnh sát New York, Hoa Kỳ về chủ đề này.Theo 9 nội dung nghiên cứu, cả hai lực lượng Cảnh sát đều áp dụng một số biện pháp cơ bản, theo đó là thành lập cơ quan độc lập nhằm xem xét, quyết định hành vi tham nhũng và lạm quyền của lực lượng Cảnh sát. Về phòng, chống hành vi lạm quyền của nhân viên Cảnh sát trong khi thực thi công vụ, Cảnh sát Hồng Kông có ba đơn vị độc lập có trách nhiệm giải quyết khiếu nại, tố cáo với nhân viên Cảnh sát, gồm cơ quan thanh tra, CQĐT và cơ quan giải quyết khiếu nại với nhân viên Cảnh sát; Cảnh sát New York cũng có các đơn vị và chương trình tương tự, với chính sách, thủ tục và quy định pháp luật rất chặt chẽ nhằm phòng, chống lạm quyền, tham nhũng trong lực lượng Cảnh sát khi thi hành công vụ. Như vậy, có thể thấy, các cơ chế kiểm soát, đánh giá chất lượng, hiệu quả và tính liêm chính của lực lượng Cảnh sát thường được thành lập và vận hành bên trong nội bộ lực lượng Cảnh sát. Cũng có các cơ chế kiểm soát bên ngoài lực lượng Cảnh sát, thường là giám sát của cơ quan, tổ chức xã hội, của cá nhân, tổ chức có liên quan và nhất là cơ quan dân cử.
Tình hình nghiên cứu ở trong nước về khiếu nại, tố cáo trong tố tụng hình sự ở nước ngoài. Các công trình chủ yếu tập trung vào nghiên cứu, phân tích các chế định về trình tự, thủ tục, thẩm quyền tố tụng trong giải quyết vụ án, qua đó có nêu quyền khiếu nại của người tham gia tố tụng đối với cơ quan, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng. Trong bài viết“Nghiên cứu pháp luật tố tụng hình sự Liên ban Nga” của tác giả Nguyễn Trọng Vĩnh [113] Theo tác giả, mô hình tố tụng hình sự (TTHS) Liên bang Nga là mô hình TTHS tranh tụng, bởi vì Bộ luật TTHS Liên bang Nga ghi nhận những nguyên tắc đặc trưng của tố tụng tranh tụng như nguyên tắc "Tranh tụng giữa các bên", nguyên tắc "Suy đoán vô tội".Về khiếu nại, Điều 19 quy định nguyên tắc bảo đảm "Quyền khiếu nại đối với các hoạt động và các quyết định tố tụng"; Điều 42 Người bị hại có quyền khiếu nại đối với hoạt động và quyết định của Điều tra viên, Dự thẩm viên, Kiểm sát viên và Tòa án; Điều 47 Bị can có quyền khiếu nại đối với hoạt động và quyết định của Điều tra viên, Dự thẩm viên, Kiểm sát viên, Thẩm phán được tham gia vào việc giải quyết khiếu nại của Tòa án; Điều 56 10 Người làm chứng có quyền khiếu nại đối với hành vi và quyết định của Điều tra viên, Dự thẩm viên, Kiểm sát viên và Tòa án; Điều 59 Người phiên dịch có quyền khiếu nại đối với hành vi và quyết định của Điều tra viên, Dự thẩm viên, Kiểm sát viên và Tòa án; Điều 69 Người chứng kiến có quyền khiếu nại đối với hành vi và quyết định của Điều tra viên, Dự thẩm viên và Kiểm sát viên. Pháp luật TTHS Liên bang Nga chưa quy định quyền tố cáo và quyền kiểm sát việc giải quyết khiếu nại, tố cáo của Viện kiểm sát.
Nghiên cứu pháp luật tố tụng hình sự Trung Quốc, tác giả Hoàng Quỳnh Chi [113] đã nêu Luật tố tụng hình sự Trung Quốc được Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc khóa XI thông qua tại kỳ họp thứ năm ngày 14/3/2012. Tố tụng hình sự Trung Quốc có sự kết hợp giữa mô hình tố tụng tranh tụng và tố tụng thẩm vấn nhưng thiên về tranh tụng, thể hiện rõ nét ở quy định về thủ tục xét xử tại phiên tòa; trong giai đoạn xét xử, phương pháp tranh tụng được đề cập khá cụ thể khi luật TTHS quy định các thủ tục và trình tự để bên buộc tội, bên bào chữa đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật, xét hỏi các nhân chứng và tranh luận bình đẳng với nhau.Điều 95 Bị can, bị cáo có quyền đề nghị thay đổi biện pháp ngăn chặn; Điều 176 Người bị hại có quyền khiếu nại quyết định không truy tố với Viện kiểm sát hoặc kiện ra Tòa án; Điều 110 Người tố giác về tội phạm có thể đề nghị xét lại đối với việc không khởi tố vụ án nếu không đồng ý; Điều 111 Người bị hại cho rằng cơ quan công an cần khởi tố điều tra vụ án nhưng không khởi tố và khiếu nại đến Viện kiểm sát nhân dân, thì Viện kiểm sát nhân dân phải yêu cầu cơ quan công an trình bày lý do không khởi tố vụ án. Nếu Viện kiểm sát nhân dân cho rằng lý do không khởi tố vụ án của cơ quan công an là không đúng thì phải thông báo để cơ quan công an để khởi tố vụ án, cơ quan công an phải khởi tố vụ án sau khi nhận được thông báo. Như vậy, pháp luật tố tụng hình sự Trung Quốc không quy định quyền tố cáo, nhưng lại quy định người bị hại có quyền lựa chọn khiếu nại đến Viện kiểm sát hoặc khởi kiện ra Tòa án đối với quyết định không truy tố của Viện kiểm sát.
Nghiên cứu pháp luật tố tụng hình sự Cộng hòa Pháp tác giả Mai Thanh Hiếu [113] đã chỉ ra Cộng hòa Pháp theo mô hình tố tụng hình sự hỗn hợp. Giai 11 đoạn điều tra thiên về mô hình tố tụng thẩm vấn. Giai đoạn xét xử thiên về mô hình tố tụng tranh tụng. Bộ luật tố tụng hình sự Cộng hòa pháp quy định 3 nhóm nguyên tắc: (1) nguyên tắc chung của tố tụng hình sự: công minh, tranh tụng, công bằng giữa các bên, phân quyền giữa công tố và xét xử; (2) nguyên tắc bảo đảm quyền của người bị hại; (3) nguyên tắc bảo đảm quyền của người bị truy cứu trách nhiệm hình sự: suy đoán vô tội, bảo đảm quyền bào chữa, việc áp dụng các biện pháp cưỡng chế, quyền được xét xử trong thời hạn hợp lý.
Điều 113-1 người bị hại khiếu nại việc xử lý của chủ thể tố tụng đối với người liên quan trong điều tra (Nhân chứng được trợ giúp) nhưng chưa đủ căn cứ để khởi tố đối với họ.