CHƯƠNG 1 MOT SO VAN DE LÝ LUẬN VE NGƯỜI TIEN HANH TO TUNG TRONG VIEN KIEM SAT NHAN DAN 1. Khái niệm người tiến hành tố tung trong Viện kiểm sát nhân dân Quá trình giải quyết vụ án hình sự phải trải qua nhiều giai đoạn khác nhau. Căn cứ vào quy định của BLTTHS, có thé chia quá trình tô tụng hình sự thành các giai đoạn sau: Khởi tô, điều tra, truy tô, xét xử và thi hành án hình sự. Mỗi giai đoạn có nhiệm vụ riêng, và các điều kiện tố tụng khác nhau.
Hoạt động tố tụng ở mỗi giai đoạn lại do một cơ quan nhất định thực hiện chính. Các cơ quan này được gọi là cơ quan có thâm quyên tiến hành tố tụng (gồm có cơ quan tiến hành tố tụng và cơ quan được giao nhiệm vụ tiễn hành một số hoạt động điều tra). Khi tiến hành những hoạt động cụ thé trong việc khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử và thi hành án hình sự, cơ quan có thầm quyên tiến hành tố tụng phải thông qua những con người cụ thể, những người đó gọi là người có thâm quyền tiễn hành tố tụng (gồm người tiến hành tố tụng và người được giao nhiệm vụ tiễn hành một số hoạt động điều tra). Tương ứng với từng cơ quan có thâm quyền tiến hành tố tụng thì có người có thâm quyền tiến hành tố tụng tương ứng.
Người tiến hành tố tụng hình sự (NTHTTHS) là một trong các chủ thé của tố tụng hình sự (TTHS) thuộc người có thâm quyền tiến hành tố tụng, có vai trò quan trọng, mang tính quyết định trong quá trình chứng minh, giải quyết vụ án hình sự [21]. Những người THTTHS thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn khác nhau theo chức năng của các cơ quan có thâm quyền tiến hành tố tụng, tuy nhiên, hoạt động của họ có mối liên hệ chặt chẽ, thống nhất với nhau và đều có trách nhiệm giải quyết đúng đắn vụ án hình sự nhăm bảo vệ lợi ích của Nhà nước, lợi ích của xã hội, quyên và lợi 16 ích hợp pháp của các cơ quan, tổ chức, cá nhân. Trên cơ sở phân loại theo các cơ quan THTT thi có người THTT trong Cơ quan điều tra (CQDT), người THTT trong cơ quan Viện kiểm sát và người THTT trong cơ quan Toà án. Theo quy định tại Điều 34 của Bộ luật Tổ tụng hình sự (BLTTHS) năm 2015 thì ngoài người THTT trong CQĐT, Tòa án thi trong Viện kiêm sát cũng có các chủ thé là người THTT bao gồm: Viện trưởng, Phó Viện trưởng Viện kiểm sát và Kiểm sát viên, Kiểm tra viên.
Khi tiến hành những hoạt động cụ thể trong việc thực hiện chức năng THQCT và KSHĐITP, Viện kiểm sát phải thông qua những con người cụ thé trong cơ quan minh. Do đó, có thé hiểu rằng, những người đại diện cho Viện kiểm sát THQCT và KSHĐTP là người tiễn hành tố tụng trong Viện kiểm sát [21].Người tiến hành TTHS trong VKSND là những người thuộc biên chế của VKSND được bổ nhiệm khi có đủ các điều kiện do luật định. Điều kiện bổ nhiệm người THTT trong VKSND ở mỗi nước là khác nhau, tùy theo quy định của pháp luật TTHS nước đó. Tuy nhiên, phần lớn các nước đều quy định các điều kiện về: Pham chất chính trị, học van, thâm niêm công tác về lĩnh vực pháp luật, năng lực chuyên môn [20].
Từ phân tích trên, theo tác giả, có thé đưa ra khái niệm người tiến hành tố tụng trong Viện kiểm sát như sau: Người tiến hành to tunghinh sự trong Viện kiểm sát là người được cơ quan có thẩm quyên bồ nhiệm theo quy định của pháp luật dé thực hành quyển công tô và kiểm sát hoạt động tự pháp theo trình tự, thu tục do luật tổ tụng hình sự quy định. Vị trí, vai trò hoạt động của người tiến hành tố tụng hình sự trong Viện kiểm sát nhân dân Bộ máy Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam được tổ chức theo nguyên tắc: “*Quyên lực nhà nước là thong nhất có sự phân công, phôi hợp, kiêm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các 17 quyên lập pháp, hành pháp, tr pháp” [27]. Dé đảm bảo thực hiện quyền lực nhà nước thì việc thực hiện các quyên lập pháp, hành pháp, tư pháp đều có vị trí, vai trò rất quan trọng, trong đó, quyền tư pháp được hiểu là chức năng duy trì và bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ tài sản của Nhà nước, của tập thé, bảo vệ tinh mạng, tài sản, tự do, danh dự, nhân phẩm của cá nhân. Các cơ quan được giao nhiệm vụ thực hiện quyền tư pháp được gọi là cơ quan tư pháp hay còn gọi là cơ quan bảo vệ pháp luật.
Ở nước ta, theo nhận thức chung thì quyền tư pháp được giao cho các cơ quan, như Cơ quan điều tra; Viện kiểm sát; Toà án; Thi hành án thực hiện và hoạt động tố tụng hình sự là một trong những loại hình hoạt động chủ yếu của quyền tư pháp. Thực hiện quyền tư pháp là hoạt động của các cơ quan, các cá nhân có thâm quyền áp dụng pháp luật dé phát hiện, điều tra, truy tố, xét xử các vụ án hình sự [16]. Do đó, để các bản án, quyết định được công băng, đúng pháp luật, không làm oan, sai cho cá nhân hoặc pháp nhân thương mại thi trong từng hoạt động, từng giai đoạn của quá trình tố tụng, các cá nhân (các chức danh tư pháp) có thâm quyền phải khách quan, vô tư, độc lập và tuân thủ nghiêm ngặt pháp luật; chỉ được làm những gì pháp luật cho phép và phải làm theo đúng trình tự, thủ tục, thời hạn do pháp luật quy định. Trong hoạt động khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử thì ĐTV, KSV, Tham phán là nhân vật trung tâm, họ là người được đại điện cho các cơ quan THTT (Cơ quan điều tra, Viện kiêm sát, Toa án) làm nhiệm vụ khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử.
Thông qua hoạt động trên, họ có nhiệm vụ xác định tội phạm và người thực hiện hành vi phạm tội và các tình tiết khác có ý nghĩa cho việc giải quyết dung dan vụ án hình sự. Mỗi cơ quan tiến hành tố tụng được nhà nước quy định những chức năng, nhiệm vụ nhất định. Trên cơ sở đó, các cơ quan tiến hành tố tụng xây dựng cơ cấu, tô chức, nguyên tắc hoạt động, nhiệm vụ, quyền hạn, trách nhiệm cụ thê đê thực hiện chức năng. VỊ trí, vai trò của người tiên hành 18 TTHS trong Viện kiểm sát, về nguyên tắc, phải thống nhất, không thé tách rời vị trí, vai trò của Viện kiểm sát [16].
Như vay, vị trí, vai trò của Viện trưởng, Phó Viện trưởng, Kiểm sát viên, Kiểm tra viên được quy định bởi vị trí, vai trò, chức năng của Viện kiểm sát nhân dân là: ''Viện kiểm sát nhân dân là cơ quan thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tu pháp của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Viện kiểm sát nhân dân có nhiệm vụ bảo vệ Hiến pháp và pháp luật, bảo vệ quyên con người, quyén công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích cua Nhà nước, quyên và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, góp phan bảo đảm pháp luật được chấp hành nghiêm chỉnh và thong nhất. Từ quy định trên, theo tác giả, vị tri, vai trò của người tiễn hành tố tụng hình sự trong Viện kiểm sát được xác định như sau: Một là, người THTTHS trong Viện kiểm sát là những người được Nhà nước, cụ thé là Viện kiểm sát giao trách nhiệm THQCT và KSHDTP. Người tiến hành TTHS trong VKSND là người nhân danh Viện kiểm sát thực hiện các hoạt động TTHS theo quy định của pháp luật.
Người tiến hành TTHS trong Viện kiểm sát là người có vai trò quan trọng, giữ vị trí trung tâm trong hoạt động thực hành quyền công tố và KSHĐTP. Pham chất đạo đức, ý thức thượng tôn pháp luật, trình độ chuyên môn nghiệp vụ, kỹ năng nghề nghiệp của người THTT trong VKSND là những tiêu chí để người dân, dư luận xã hội đánh giá về bộ máy VKSND, tính nghiêm minh của pháp luật trong đấu tranh phòng, chống tội phạm. Người THTTHS trong Viện kiểm sát khi tiễn hành các hoạt động tố tụng chỉ được làm những gì pháp luật cho phép và phải tuân theo đúng trình tự, thủ tục, thời gian do pháp luật quy định; phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về các hành vi và quyết định của mình [21]. Người THTTHS trong VKSND có vị trí mang tính độc lập cả về nhiệm vụ lẫn quyền hạn trong khi thực hiện các hoạt động tố tụng được giao.
Khi họ thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn 19 theo quy định của pháp luật, không ai, không cơ quan nào được can thiệp, tác động để có thé buộc họ làm trái pháp luật, trừ khi chính bản thân người này cố tình vi phạm pháp luật. Trong hệ thống những chức danh của bộ máy Nhà nước, chức danh tư pháp là chức danh đặc thù, do Nhà nước quy định và bổ nhiệm dé làm nhiệm vụ khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử. như chức danh KSV, Kiểm tra viên chỉ có trong hệ thống Viện kiểm sát để THỌCT và KSHĐTP [25]. Vì vậy, khi nói đến người THTT trong VKSND là nói đến người trong VKSND thực hiện nhiệm vụ THQCT và KSHDTP theo quy định của pháp luật TTHS.
Trong quá trình giải quyết vụ án, Nhà nước trao cho người THTT trong Viện kiểm sát những nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm được quy định cụ thé trong BLTTHS năm 2015 được sửa đổi bổ sung năm 2021 (từ Điều 41 đến Điều 43). Hai là, người THTT hình sự trong VKSND chính là những người tạo nên uy tín, vị thế của VKSND Nếu như hoạt động của các cơ quan THTT là trung tâm của việc đấu tranh phòng, chống tội phạm, thì có thê nói, hoạt động của người THTTHS là hạt nhân của các cơ quan đó. Hoạt động của người THTTHS tạo nên sức mạnh, uy tin của cơ quan THTT. Hiệu quả hoạt động của người THTTHS trong VKSND cũng chính là hiệu quả hoạt động của VKSND [21].
VKSND có thể có rất nhiều cán bộ, nhân viên, nhưng chỉ có Viện trưởng, Phó Viện trưởng, KSV, Kiểm tra viên là người có thẩm quyền tố tụng dé thực hiện hoạt động TTHS, những người còn lại chỉ thực hiện những công việc nhăm mục đích bồ trợ, phục vụ cho các hoạt động tố tụng đó. Chính vì vậy, người THTT hình sự trong VKSND có vai trò đặc biệt quan trọng, vì hoạt động của những người này mang tính chất quyết định kết quả thực hiện chức năng, nhiệm vụ của Viện kiêm sát.