Chương 1 CẢI CÁCH TƯ PHÁP VÀ VIỆC NÂNG CAO VAI TRÒ CỦA TOÀ ÁN TRONG THI HÀNH ÁN HÌNH SỰ 1. Thi hành án hình sự 1. Khái niệm, ý nghĩa, vai trò của Thi hành án hình sự 1. Khái niệm Cho đến thời điểm hiện nay, vẫn chưa có một khái niệm rõ ràng về Thi hành án hình sự, các quan điểm về thi hành án mới chỉ nêu ra ở dạng quan niệm, đại ý khái quát.
Do vậy, có thể nêu ra quan niệm về thi hành án hình sự đó là: “Thi hành án hình sự là hoạt động mang tính quyền lực Nhà nước nhằm thực hiện bản án, quyết định đã có hiệu lực của Tòa án trong thực tiễn” [28]. Thi hành án hình sự là biện pháp cưỡng chế Nhà nước đối với người có hành vi vi phạm pháp luật đã bị bản án của Toà án tuyên có hiệu lực pháp luật. Theo tôi, Thi hành án hình sự là việc cơ quan, người có thẩm quyền theo quy định của pháp luật buộc người chấp hành án phải tuân thủ, chấp hành hình phạt, biện pháp mà Toà án đã tuyên án đối với họ tại phiên tòa, phù hợp với tính chất, mức độ nguy hiểm của tội phạm do họ gây ra. Ý nghĩa, vai trò của Thi hành án hình sự.
Tòa án nhân danh nhà nước tuyên án với bị cáo tại phiên tòa, áp dụng mức và loại hình phạt phù hợp với tính chất, mức độ nguy hiểm của tội phạm do họ gây ra, bản án, quyết định của Tòa án được thi hành chính là lúc công lý được thực hiện trong cuộc sống. Thi hành án hình sự là giai đoạn thể hiện rõ nét chính sách hình sự của Đảng và Nhà nước ta, nhiệm vụ của giai đoạn này nhằm mục đích cảm hóa tư tưởng, giáo dục nhân cách, văn hóa, kỹ năng sống, ký năng lao động… giúp người phải thi hành án trở thành một công dân tốt cho xã hội, mặt khác góp phần răn đe, ngăn ngừa chung [2]. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Sau chuỗi hoạt động tiền tố tụng đến hoạt động tố tụng (xét xử) tại phiên toà, Thi hành án hình sự là hoạt động mang tính quyền lực Nhà nước nhằm thực hiện bản án, quyết định đã có hiệu lực của Tòa án trong thực tiễn. Với ý nghĩa là giai đoạn cuối cùng của quá trình giải quyết một vụ án, thi hành án có mối quan hệ hữu cơ với giai đoạn khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử.
Nếu mục đích của thi hành án không đạt được thì toàn bộ hoạt động của cơ quan điều tra, truy tố, xét xử trước đó cũng trở nên vô nghĩa. Nếu như một bản án, quyết định của Tòa án có hiệu lực pháp luật không được thi hành hoặc thi hành không nghiêm thì trật tự kỷ cương xã hội bị vi phạm, quyền lực Nhà nước bị xem thường. Chính vì vậy, việc bảo đảm hiệu lực của các bản án, quyết định của Tòa án là một yêu cầu khách quan trong hoạt động quản lý Nhà nước [2]. Trật tự xã hội chỉ có thể được duy trì, quyền tư pháp của Nhà nước chỉ được thực hiện trọn vẹn, công lý được bảo vệ và thực thi, công bằng xã hội được đảm bảo và khi phán quyết của toà phải được thực thi nhanh chóng, đầy đủ, chính xác trên thực tế.
Do đó, việc thi hành án của bất kỳ Toà án nào phải được coi là một phần của công tác xét xử và là công đoạn cuối của việc thực thi quyền lực tư pháp, hiện thực hoá công lý. Mặc dù hiện nay, Toà án được đặt ở vị trí trung tâm nhưng những quy định hiện hành lại không quy định rõ cơ quan nào có thẩm quyền và chịu trách nhiệm cuối cùng về hiệu quả của cả hệ thống tư pháp. Chúng ta không thể phủ nhận những kết quả đã đạt được của thi hành án hình sự trong những năm vừa qua, hàng vạn người bị kết án đã chấp hành xong hình phạt, trở về với cuộc sống lương thiện. Trong quá trình chấp hành án, họ được tổ chức cho học nghề tại các trại giam, trung tâm dạy nghề và sau khi chấp hành án xong họ đã tự tìm cho mình một công việc ổn định, tái hoà nhập công đồng, trở thành người có ích cho xã hội.
Thi hành án hình sự có 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com những đóng góp quan trọng nhằm bảo đảm hiệu lực của các bản án, quyết định của Tòa án, góp phần giữ vững trật tự kỷ cương và ổn định xã hội. Tuy nhiên bên cạnh những mặt tích cực, hệ thống tổ chức và hoạt động thi hành án cũng bộc lộ những mặt hạn chế nhất định. Vì vậy, đổi mới tổ chức và hoạt động Thi hành án hình sự là yêu cầu khách quan nhằm tạo lập một cơ chế hữu hiệu đảm bảo thực thi có hiệu quả các bản án, quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật trong toàn xã hội, thể hiện tính nghiêm minh của pháp luật, bảo vệ quyền dân chủ của nhân dân, bảo đảm trật tự an toàn xã hội và môi trường pháp lý tin cậy trong mọi mặt sinh hoạt của đời sống xã hội. Thi hành án hình sự là một giai đoạn trong tố tụng hình sự và có thể coi đó là giai đoạn cuối cùng của một vụ án hình sự.
Quyết định hình phạt của Toà án chính là sự đánh giá, sự lên án của Nhà nước đối với hành vi phạm tội mà bị cáo đã thực hiện. Nếu chỉ dừng ở mức đánh giá, lên án mà không thực hiện bằng các biện pháp mang tính cưỡng chế đặc trưng của quyền lực Nhà nước thì tác dụng giáo dục, răn đe, phòng ngừa và tính chịu hình phạt hạn chế, thậm chí là không có tác dụng. Chính vì vậy, pháp luật hình sự đã có những quy định cụ thể về thi hành án hình sự, các ngành tư pháp trung ương nói chung và Toà án nhân dân tối cao nói riêng cũng đã ban hành một số Thông tư liên tịch, Nghị quyết để hướng dẫn một số quy định của Bộ luật hình sự, Bộ luật tố tụng hình sự về thi hành án hình sự nhằm đảm bảo việc thi hành nghiêm túc các bản án, quyết định của Toà án đã có hiệu lực pháp luật hoặc chưa có hiệu lực pháp luật nhưng được thi hành ngay. Những đổi mới của Luật Thi hành án hình sự theo tinh thần Cải cách tư pháp Qua tổng kết thực tiễn cho thấy một trong những nguyên nhân làm hạn chế hiệu quả công tác thi hành các hình phạt, biện pháp tư pháp là do bộ máy 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tổ chức THAHS chưa rõ ràng, thiếu sự quản lý tập trung, thống nhất vào một đầu mối.
Hệ thống văn bản dưới luật nhiều nhưng lan man, chồng chéo và chưa đồng bộ. Mối quan hệ phối hợp trong lĩnh vực thi hành án hình sự giữa các ngành, các cấp và giữa các cơ quan, tổ chức có liên quan trong việc tổ chức thực hiện chưa cụ thể và thiếu chặt chẽ. Từ yêu cầu hoàn thiện đó, việc ban hành Luật Thi hành án hình sự là cần thiết, đáp ứng yêu cầu tất yếu, khách quan và mang tính chuyên môn hoá. Theo tinh thần cải cách tư pháp, việc ra đời Luật Thi hành án hình sự là cần thiết để đáp ứng với yêu cầu, nhiệm vụ mới, nhằm thống nhất và tập trung hệ thống văn bản pháp luật, mang tính đồng bộ và chuyên môn hoá.
Luật Thi hành án hình sự ra đời đáp ứng yêu cầu chung về cải cách tư pháp đó là làm mới các quy định về thi hành án cho phù hợp với điều kiện, tình hình đất nước đó là: - Thể chế hoá các quy định về quyền lao động, học tập, nghỉ ngơi của phạm nhân, quyền, nghĩa vụ và lợi ích chính đáng khác của người chấp hành án vào luật. - Thay đổi hình thức thi hành án tử hình (hình thức tiêm thuốc độc thay cho hình thức xử bắn). Giải quyết cho thân nhân nhận tử thi, hài cốt của người bị thi hành án tử hình khi họ có nguyện vọng và làm đơn có xác nhận của UBND cấp xã nơi cư trú và được Chánh án Toà án đã xét xử sơ thẩm đồng ý. - Luật THAHS mới ra đời đã có quy định cơ quan tổ chức thi hành án cụ thể, rõ ràng gồm: Cơ quan quản lý thi hành án hình sự và Cơ quan thi hành án hình sự (Ở Bộ: có Trại giam thuộc Bộ Công an; Ở cấp tỉnh: Có cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp tỉnh; Cấp huyện: Có cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện.
Ngoài các cơ quan nêu trên Luật Thi hành án hình sự còn quy định cơ quan được giao một số nhiệm vụ thi hành án hình sự gồm: Trại giam (thuộc Bộ Công an), Trại tạm giam (thuộc Công an cấp tỉnh); UBND xã, phường, thị trấn. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Luật Thi hành án hình sự quy định cụ thể hơn về việc cho phạm nhân được gặp vợ (hoặc chồng) tại phòng riêng (phòng hạnh phúc - đặc biệt phạm nhân là nữ). - Về xét giảm án: Việc xét đề nghị giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù bổ sung thêm thẩm quyền của cơ quan thi hành án hình sự cấp tỉnh (trước kia thuộc trại giam công an tỉnh) (Điều 33 Luật thi hành án hình sự). Theo đó, liên bộ gồm: Bộ công an, Bộ quốc phòng, Toà án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao đã ban hành Thông tư liên tịch số 02/2013/TTLT-BCA- BQP-TANDTC-VKSNDTC ngày 15/5/2013 Hướng dẫn thi hành các quy định về giảm thời hạn chấp hành án phạt tù đối với phạm nhân.
- Luật thi hành án hình sự cho phép phạm nhân trong trường hợp cấp bách thì được gửi điện tín, gọi điện thoại và chi phí do phạm nhân chi trả. - Các quy định về thi hành án phạt tù được ban hành dưới dạng Luật, thay thế cho dạng văn bản trước kia đều ban hành dưới hình thức là văn bản dưới luật, văn bản hành chính (Pháp lệnh, Thông tư liên ngành, Nghị quyết, Công văn, hướng dẫn…). Cụ thể như: Pháp lệnh thi hành án phạt tù, thông tư liên tịch, các Công văn hướng dẫn thủ tục trích xuất và đưa phạm nhân vào chấp hành án tại trại giam, công văn hướng dẫn việc hoãn thi hành án… - Luật thi hành án hình sự quy định: Nhiệm vụ tổng kết công tác thi hành án hình sự và thực hiện chế độ thống kê, báo cáo thuộc Cơ quan thi hành án hình sự Công an tỉnh.