Luận văn về vai trò của tổ chức pháp chế tại Ngân hàng Phát triển Việt Nam

Tài liệu nghiên cứu Luận văn vai trò của tổ chức pháp chế tại ngân hàng phát triển việt nam, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về kinh tế.

• Người hướng dẫn: Tiến Sĩ Lê Thị Thu Hằng
• Trường học: Học viện Hành chính Quốc gia
• Chuyên ngành: Luật Hiến pháp và Luật Hành chính
• Đề tài: Vai trò của tổ chức pháp chế tại Ngân hàng Phát triển Việt Nam
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN, THỰC TIỄN VÀ CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG PHÁP CHẾ
• 1.1. Những vấn đề cơ bản về pháp chế xã hội chủ nghĩa
• 1.2. Tổ chức và hoạt động pháp chế trong các doanh nghiệp nhà nước và ngành ngân hàng tại Việt Nam
• 1.3. THỰC TRẠNG TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG CỦA TỔ CHỨC PHÁP CHẾ TẠI NGÂN HÀNG PHÁT TRIỂN VIỆT NAM TỪ NĂM 2006 ĐẾN NAY
• 1.3.1. Khái quát về tổ chức và hoạt động của Ngân hàng Phát triển Việt Nam
• 1.3.2. Tổ chức và hoạt động pháp chế tại Ngân hàng Phát triển Việt Nam
• 1.3.3. Đánh giá thực trạng hoạt động của tổ chức pháp chế tại VDB
• 1.4. ĐỊNH HƯỚNG, GIẢI PHÁP NÂNG CAO VAI TRÒ CỦA TỔ CHỨC PHÁP CHẾ TẠI NGÂN HÀNG PHÁT TRIỂN VIỆT NAM TRONG THỜI GIAN TỚI
• 1.4.1. Định hướng hoàn thiện tổ chức và hoạt động của Ngân hàng Phát triển Việt Nam đến năm 2030
• 1.4.2. Giải pháp nâng cao vai trò của tổ chức pháp chế tại Ngân hàng Phát triển Việt Nam trong thời gian tới
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về vai trò của tổ chức pháp chế tại Ngân hàng Phát triển Việt Nam

Tổ chức pháp chế tại Ngân hàng Phát triển Việt Nam (VDB) đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo hoạt động của ngân hàng tuân thủ các quy định pháp luật. Với sự phát triển mạnh mẽ của hệ thống ngân hàng, tổ chức pháp chế không chỉ giúp VDB thực hiện các nhiệm vụ chính trị mà còn bảo vệ quyền lợi hợp pháp của ngân hàng và khách hàng. Việc củng cố tổ chức pháp chế là cần thiết để nâng cao hiệu quả hoạt động của ngân hàng trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.

1.1. Khái niệm và chức năng của tổ chức pháp chế

Tổ chức pháp chế là bộ phận chuyên trách trong ngân hàng, có nhiệm vụ tư vấn, hỗ trợ pháp lý và đảm bảo tuân thủ pháp luật. Chức năng chính bao gồm tham mưu cho lãnh đạo ngân hàng về các vấn đề pháp lý, kiểm tra và giám sát việc thực hiện các quy định pháp luật trong hoạt động của ngân hàng.

1.2. Lịch sử hình thành và phát triển của tổ chức pháp chế tại VDB

Tổ chức pháp chế tại VDB được thành lập từ năm 2006, cùng với sự ra đời của ngân hàng. Qua thời gian, tổ chức này đã không ngừng phát triển, mở rộng quy mô và nâng cao chất lượng hoạt động, góp phần quan trọng vào sự phát triển bền vững của ngân hàng.

II. Những thách thức đối với tổ chức pháp chế tại Ngân hàng Phát triển Việt Nam

Trong bối cảnh nền kinh tế thị trường, tổ chức pháp chế tại VDB phải đối mặt với nhiều thách thức. Các quy định pháp luật thường xuyên thay đổi, yêu cầu tổ chức pháp chế phải cập nhật và điều chỉnh kịp thời. Bên cạnh đó, sự cạnh tranh ngày càng gay gắt trong ngành ngân hàng cũng đặt ra áp lực lớn đối với tổ chức này.

2.1. Thách thức từ quy định pháp luật

Các quy định pháp luật liên quan đến hoạt động ngân hàng thường xuyên thay đổi, đòi hỏi tổ chức pháp chế phải có khả năng thích ứng nhanh chóng. Việc không cập nhật kịp thời có thể dẫn đến rủi ro pháp lý cho ngân hàng.

2.2. Áp lực từ môi trường cạnh tranh

Sự cạnh tranh trong ngành ngân hàng ngày càng khốc liệt, yêu cầu tổ chức pháp chế phải không ngừng cải tiến và nâng cao chất lượng dịch vụ pháp lý để hỗ trợ ngân hàng trong việc phát triển và mở rộng thị trường.

III. Phương pháp nâng cao vai trò của tổ chức pháp chế tại VDB

Để nâng cao vai trò của tổ chức pháp chế, VDB cần áp dụng các phương pháp hiệu quả. Việc đào tạo và phát triển đội ngũ nhân viên pháp chế là rất quan trọng. Bên cạnh đó, việc xây dựng quy trình làm việc rõ ràng và hiệu quả cũng sẽ giúp tổ chức này hoạt động tốt hơn.

3.1. Đào tạo và phát triển nhân lực pháp chế

Đào tạo nhân lực là yếu tố then chốt để nâng cao chất lượng hoạt động của tổ chức pháp chế. Cần tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về pháp luật ngân hàng và kỹ năng tư vấn pháp lý cho nhân viên.

3.2. Xây dựng quy trình làm việc hiệu quả

Việc xây dựng quy trình làm việc rõ ràng sẽ giúp tổ chức pháp chế hoạt động hiệu quả hơn. Cần thiết lập các quy trình kiểm tra, giám sát và báo cáo để đảm bảo mọi hoạt động đều tuân thủ pháp luật.

IV. Ứng dụng thực tiễn của tổ chức pháp chế tại Ngân hàng Phát triển Việt Nam

Tổ chức pháp chế tại VDB đã có nhiều ứng dụng thực tiễn trong việc hỗ trợ ngân hàng thực hiện các chính sách tín dụng. Các hoạt động như tư vấn pháp lý, kiểm tra hợp đồng và giám sát tuân thủ pháp luật đã giúp ngân hàng giảm thiểu rủi ro pháp lý và nâng cao hiệu quả hoạt động.

4.1. Tư vấn pháp lý cho các hoạt động tín dụng

Tổ chức pháp chế cung cấp tư vấn pháp lý cho các hoạt động tín dụng, giúp ngân hàng đảm bảo tuân thủ các quy định pháp luật và bảo vệ quyền lợi của khách hàng.

4.2. Kiểm tra và giám sát hợp đồng

Việc kiểm tra và giám sát hợp đồng là một trong những nhiệm vụ quan trọng của tổ chức pháp chế. Điều này giúp ngân hàng giảm thiểu rủi ro và đảm bảo các hợp đồng được thực hiện đúng quy định.

V. Kết luận và định hướng tương lai cho tổ chức pháp chế tại VDB

Tổ chức pháp chế tại Ngân hàng Phát triển Việt Nam cần tiếp tục phát huy vai trò của mình trong bối cảnh nền kinh tế đang thay đổi nhanh chóng. Việc nâng cao chất lượng hoạt động và cập nhật kịp thời các quy định pháp luật sẽ giúp tổ chức này đáp ứng tốt hơn các yêu cầu của ngân hàng và thị trường.

5.1. Định hướng phát triển tổ chức pháp chế

Tổ chức pháp chế cần xác định rõ định hướng phát triển trong tương lai, tập trung vào việc nâng cao chất lượng dịch vụ pháp lý và mở rộng phạm vi hoạt động.

5.2. Tăng cường hợp tác với các đơn vị khác

Việc tăng cường hợp tác với các đơn vị khác trong ngân hàng sẽ giúp tổ chức pháp chế hoạt động hiệu quả hơn. Cần thiết lập các kênh thông tin và phối hợp chặt chẽ giữa các bộ phận.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trải qua hơn 15 năm hình thành và phát triển kể từ ngày 19/05/2006 theo Quyết định số 108/2006/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, Ngân hàng Phát triển Việt Nam (VDB) giữ vai trò then chốt trong quản lý và cung ứng hàng trăm nghìn tỷ đồng vốn tín dụng đầu tư và tín dụng xuất khẩu của Nhà nước. Tuy nhiên, hoạt động của VDB mang tính đặc thù cao khi vừa vận hành theo mô hình công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ, vừa hoạt động không vì mục tiêu lợi nhuận và chịu sự điều chỉnh đồng thời của hơn 10 đạo luật, văn bản quy phạm pháp luật phức tạp. Thực trạng này tạo ra áp lực lớn đối với công tác kiểm soát tuân thủ, đòi hỏi tổ chức pháp chế phải nâng cao năng lực để giảm thiểu rủi ro pháp lý.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là làm sáng tỏ cơ sở lý luận về pháp chế xã hội chủ nghĩa, phân tích toàn diện thực trạng tổ chức và hoạt động của bộ máy pháp chế VDB từ năm 2006 đến nay, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp mang tính đột phá có giá trị thực tiễn đến năm 2026 và tầm nhìn 2030. Nghiên cứu được triển khai trên phạm vi toàn hệ thống VDB, bao gồm Ban Pháp chế tại Trụ sở chính và mạng lưới 63 chi nhánh, sở giao dịch trên cả nước. Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa quyết định trong việc chuẩn hóa 100% hệ thống quy chế nội bộ, giảm thiểu trên 40% nguy cơ tranh chấp hợp đồng và bảo đảm an toàn tuyệt đối cho nguồn vốn tín dụng chính sách của Nhà nước.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên 2 nền tảng lý thuyết chủ đạo: Lý thuyết về Nhà nước pháp quyền và Pháp chế xã hội chủ nghĩa (dựa trên tinh thần Điều 2 và Điều 8 Hiến pháp năm 2013) cùng Lý thuyết quản trị rủi ro pháp lý trong doanh nghiệp nhà nước theo Nghị định số 55/2011/NĐ-CP và Nghị định số 122/2004/NĐ-CP. Nghiên cứu tích hợp 4 khái niệm cốt lõi: Pháp chế xã hội chủ nghĩa, Tổ chức pháp chế doanh nghiệp, Thẩm định rủi ro pháp lý và Tín dụng chính sách nhà nước. Khung phân tích vận hành theo mô hình cấu trúc - chức năng với 4 trụ cột nghiệp vụ: Xây dựng và hoàn thiện quy chế quản trị nội bộ; Thẩm định pháp lý và rà soát hợp đồng; Tư vấn, tham mưu và tham gia tố tụng; Kiểm tra, giám sát tuân thủ và phổ biến giáo dục pháp luật.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của đề tài được tổng hợp từ báo cáo thực tiễn 15 năm hoạt động của VDB giai đoạn 2006 - 2021, hơn 150 văn bản quản trị nội bộ và cơ sở dữ liệu đối chiếu từ 49 tổ chức tín dụng tại Việt Nam. Nghiên cứu thực hiện khảo sát với cỡ mẫu gồm 120 cán bộ quản lý và chuyên viên pháp chế, tín dụng tại Trụ sở chính cùng 25 chi nhánh đại diện. Phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích được áp dụng nhằm phản ánh chính xác sự khác biệt giữa các đơn vị nghiệp vụ trung ương và cơ sở địa phương.

Phương pháp phân tích - tổng hợp và so sánh pháp luật được lựa chọn làm công cụ nghiên cứu chính. Lý do lựa chọn là phương pháp này cho phép đối chiếu mô hình VDB với các đơn vị điển hình như Vụ Pháp chế Ngân hàng Nhà nước (39 cán bộ) hay khối pháp chế của các ngân hàng thương mại lớn (quy mô từ 15 đến 50 nhân sự), giúp bóc tách rõ ràng các rào cản mang tính đặc thù của ngân hàng chính sách. Toàn bộ quá trình thu thập và xử lý thông tin được thực hiện chặt chẽ trong timeline nghiên cứu 18 tháng (giai đoạn 2020 - 2022).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, hệ thống tổ chức pháp chế VDB đã được kiện toàn từng bước, trực tiếp tham gia thẩm định pháp lý cho hơn 85% dự thảo quy chế nội bộ và các hợp đồng tín dụng đầu tư quy mô lớn từ năm 2006 đến nay.

Thứ hai, nghiên cứu phát hiện sự mất cân đối rõ nét về chất lượng nhân sự: tại Ban Pháp chế Trụ sở chính, 100% cán bộ có trình độ cử nhân luật và trên 60% có trình độ thạc sĩ; ngược lại, tại các chi nhánh địa phương có tới hơn 45% cán bộ pháp chế làm việc theo chế độ kiêm nhiệm, thiếu chứng chỉ chuyên sâu về pháp luật tài chính.

Thứ ba, công tác rà soát văn bản được duy trì thường xuyên với hơn 200 văn bản nội bộ được cập nhật hàng năm, góp phần kéo giảm tỷ lệ vi phạm quy trình nghiệp vụ xuống dưới mức 5% trên toàn hệ thống.

Thứ tư, VDB đang chịu xung đột từ 2 hệ thống văn bản pháp lý: các quy định đặc thù về ngân hàng chính sách (như Quyết định số 1515/2015/QĐ-TTg, Nghị định số 46/2021/NĐ-CP) và các quy định chung áp dụng cho doanh nghiệp nhà nước (về đất đai, đấu thầu, đầu tư công), tạo ra khoảng 30% vướng mắc thực tiễn khi xử lý tài sản bảo đảm và thu hồi nợ xấu.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của các hạn chế bắt nguồn từ việc chuyển đổi mô hình quản trị theo Quyết định số 1515/2015/QĐ-TTg sang Hội đồng quản trị chuyên trách nhưng cơ chế vận hành của tổ chức pháp chế chi nhánh chưa được phân quyền độc lập. So sánh với khối ngân hàng thương mại, trong khi Ngân hàng Quân đội hay Techcombank bố trí tới 50 nhân sự chuyên trách và Ngân hàng Quốc dân (NCB) số hóa 100% hoạt động tư vấn qua hệ thống thông tin nội bộ, VDB vẫn gặp trở ngại do thiếu nền tảng số hóa pháp lý chuyên biệt.

Dữ liệu nghiên cứu được mô hình hóa qua biểu đồ cột so sánh tương quan nhân sự giữa 5 định chế tài chính lớn và bảng ma trận đánh giá 4 nhóm rủi ro tín dụng phát triển. Kết quả khẳng định vai trò sống còn của công tác kiểm tra, giám sát pháp chế, hoàn toàn trùng khớp với luận điểm sâu sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh: "Chín phần mười khuyết điểm trong công việc của chúng ta là vì thiếu sự kiểm tra".

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, kiện toàn mô hình tổ chức và chuẩn hóa 100% vị trí việc làm pháp chế chuyên trách tại 63 chi nhánh và sở giao dịch, xóa bỏ triệt để mô hình kiêm nhiệm; thực hiện bởi Hội đồng quản trị và Ban Tổ chức Cán bộ VDB trong giai đoạn 2023 - 2024.

Thứ hai, thiết lập hệ thống cơ sở dữ liệu số hóa và quy trình thẩm định pháp lý tự động, đạt mục tiêu xử lý 80% yêu cầu tư vấn nội bộ trực tuyến và rút ngắn thời gian phản hồi pháp lý xuống dưới 24 giờ; phối hợp triển khai giữa Ban Pháp chế và Trung tâm Công nghệ Thông tin đến hết năm 2025.

Thứ ba, tăng cường đào tạo chuyên sâu thông qua tối thiểu 4 khóa bồi dưỡng nghiệp vụ bắt buộc mỗi năm về pháp luật ngân hàng, xử lý tài sản bảo đảm và kỹ năng tham gia tố tụng, bảo đảm 100% cán bộ pháp chế đạt chuẩn năng lực nghề nghiệp trước năm 2026; giao Ban Pháp chế chủ trì thực hiện.

Thứ tư, nâng cao năng lực tham mưu hoàn thiện thể chế, chủ động rà soát và kiến nghị sửa đổi 3 văn bản quy phạm pháp luật trọng yếu về tín dụng đầu tư nhà nước, hướng tới giảm thiểu 50% các điểm nghẽn xung đột pháp lý vào năm 2026; thực hiện bởi Hội đồng quản trị VDB phối hợp cùng Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà nước.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, Hội đồng quản trị và Ban Lãnh đạo các ngân hàng chính sách, ngân hàng thương mại: Sử dụng luận văn làm tài liệu tham chiếu chiến lược để tái cơ cấu bộ máy pháp chế và xây dựng hàng rào kiểm soát rủi ro tuân thủ đạt chuẩn quốc tế.

Thứ hai, Đội ngũ chuyên viên pháp chế và cán bộ thẩm định tín dụng: Vận dụng các bài học thực tiễn để nâng cao kỹ năng xử lý xung đột quy định pháp lý, thẩm định hợp đồng vay vốn phức tạp và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của đơn vị khi phát sinh tranh chấp.

Thứ ba, Các cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tư pháp): Khai thác dữ liệu khảo sát 15 năm tại VDB để hoàn thiện khung khổ pháp lý, phục vụ quá trình sửa đổi Nghị định số 55/2011/NĐ-CP và hệ thống pháp luật về doanh nghiệp nhà nước.

Thứ tư, Học viên cao học, giảng viên và nhà nghiên cứu chuyên ngành Luật Kinh tế, Luật Hành chính: Tiếp cận nguồn học liệu giá trị với hơn 115 tài liệu tham khảo cùng phương pháp phân tích đa chiều về pháp chế trong lĩnh vực tài chính công.

Câu hỏi thường gặp

Tổ chức pháp chế tại VDB có điểm gì khác biệt so với các ngân hàng thương mại?
VDB là ngân hàng chính sách 100% vốn nhà nước, hoạt động phi lợi nhuận với tỷ lệ dự trữ bắt buộc 0%. Do đó, pháp chế VDB phải đồng thời thực thi cả pháp luật ngân hàng và các quy định nghiêm ngặt về quản lý vốn nhà nước, đầu tư công, thay vì chỉ tập trung vào tối ưu hóa lợi nhuận kinh doanh thương mại.

Hành lang pháp lý nền tảng điều chỉnh công tác pháp chế VDB gồm những văn bản nào?
Hệ thống điều chỉnh trực tiếp gồm Quyết định số 108/2006/QĐ-TTg, Quyết định số 1515/2015/QĐ-TTg ban hành Điều lệ VDB, Nghị định số 55/2011/NĐ-CP về tổ chức pháp chế, Nghị định số 46/2021/NĐ-CP về chế độ quản lý tài chính cùng các nguyên tắc hiến định tại Điều 2, Điều 8 Hiến pháp năm 2013.

Thực trạng năng lực cán bộ pháp chế tại các chi nhánh VDB hiện nay ra sao?
Khảo sát tại 25 chi nhánh cho thấy sự phân hóa rõ rệt: trong khi 100% cán bộ Trụ sở chính có bằng cử nhân luật và trên 60% có trình độ thạc sĩ, thì tại mạng lưới địa phương có hơn 45% nhân sự làm việc kiêm nhiệm, đòi hỏi phải chuẩn hóa chức danh chuyên trách trước năm 2026.

Công tác pháp chế đóng góp như thế nào vào việc kiểm soát nợ xấu tại VDB?
Ban Pháp chế tham gia thẩm định hơn 85% hồ sơ dự án trọng điểm và đại diện tham gia tố tụng bảo vệ ngân hàng. Việc phát hiện sớm các sơ hở trong hợp đồng thế chấp giúp VDB giảm trên 40% nguy cơ vô hiệu giao dịch bảo đảm, bảo toàn tối đa nguồn vốn ngân sách.

Giải pháp đột phá nào giúp hiện đại hóa công tác pháp chế VDB đến năm 2026?
Đột phá then chốt là số hóa 80% quy trình tư vấn nghiệp vụ, tích hợp hệ thống dữ liệu án lệ và tình huống pháp lý trực tuyến, đồng thời chuẩn hóa nhân sự chuyên trách tại 63 chi nhánh nhằm phản hồi các vướng mắc pháp lý phát sinh trong vòng 24 giờ.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về pháp chế xã hội chủ nghĩa và quản trị rủi ro tuân thủ trong mô hình ngân hàng chính sách 100% vốn nhà nước.
• Đánh giá thực chứng 15 năm hoạt động của tổ chức pháp chế VDB giai đoạn 2006 - 2021 với những thành tựu thẩm định và rà soát văn bản rõ nét.
• Chỉ rõ các nút thắt cốt lõi về tỷ lệ kiêm nhiệm cán bộ chi nhánh vượt mức 45% và sự chồng chéo giữa hệ thống pháp luật ngân hàng với pháp luật doanh nghiệp nhà nước.
• Đưa ra 4 nhóm giải pháp đồng bộ về cơ cấu tổ chức, công nghệ số hóa, đào tạo nhân sự và hoàn thiện thể chế có lộ trình hoàn thành cụ thể đến năm 2026.
• Đóng góp nguồn tư liệu khoa học chuẩn mực cho chuyên ngành Luật Hiến pháp và Luật Hành chính, hỗ trợ đắc lực công tác quản lý tài chính - ngân hàng công.

Giai đoạn 2023 - 2026 là thời điểm then chốt để VDB hoàn tất lộ trình hiện đại hóa và số hóa toàn diện hoạt động pháp chế. Các cấp quản lý, nhà nghiên cứu và đội ngũ cán bộ nghiệp vụ hãy khai thác ngay những phát hiện cùng giải pháp của luận văn để áp dụng vào thực tiễn quản trị, bảo đảm mọi hoạt động ngân hàng luôn thượng tôn pháp luật và an toàn bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN, THỰC TIỄN VÀ CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ TỔ CHỨC VÀ HOẠT ĐỘNG PHÁP CHẾ Hiến pháp của nước Cộng hòa XHCN Việt Nam năm 2013 khẳng định: “Nhà nước Cộng hòa XHCN Việt Nam là nhà nước pháp quyền XHCN của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân” (khoản 1 Điều 2 Hiến pháp 2013). Quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền đòi hỏi không ngừng tăng cường pháp chế XHCN và thực hiện mọi lĩnh vực của đời sống xã hội đều phải được quản lý bằng pháp luật. Vì vậy, việc củng cố và tăng cường công tác pháp chế là vấn đề cần thiết, nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý Nhà nước tại Việt Nam. Hoạt động ngân hàng là một lĩnh vực hoạt động mang tính huyết mạch trong việc cung cấp nguồn vốn cho nền kinh tế.

Mặt khác thì hoạt động này cũng rất nhạy cảm trong sự phát triển chung của nền kinh tế, có ảnh hưởng đến rất nhiều lĩnh vực, ngành nghề, địa bàn…nên đòi hỏi hoạt động này phải được tuân thủ theo pháp luật một cách chặt chẽ, nghiêm túc. Chính vì vậy, trong hoạt động ngân hàng không thể thiếu vai trò của tổ chức pháp chế. Những vấn đề cơ bản về pháp chế xã hội chủ nghĩa 1. Khái niệm và nội dung của pháp chế xã hội chủ nghĩa 1 1.

Khái niệm pháp chế xã hội chủ nghĩa Pháp chế là một trong những phạm trù cơ bản của học thuyết Mác- Lênin về nhà nước và pháp luật. Pháp chế không chỉ có ý nghĩa lý luận mà có ý nghĩa thực tiễn to lớn. Ở Việt Nam hiện nay, trong điều kiện phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, xây dựng nhà nước pháp quyền, bảo đảm không ngừng phát huy quyền làm chủ của nhân dân thì pháp chế đóng 10 vai trò quan trọng trong bảo vệ chế độ xã hội, chế độ nhà nước, đảm bảo các mục đích của sự điều chỉnh pháp luật đối với các quan hệ xã hội. Pháp chế có nhiều cách hiểu khác nhau.

Theo Từ điển ngôn ngữ của tác giả Hoàng Phê “Pháp chế là chế độ chính trị của một nước trong đó việc quản lý nhà nước, quản lý xã hội và điều chỉnh các quan hệ xã hội đều căn cứ vào luật”1. Theo Giáo trình Lý luận chung về nhà nước và pháp luật – Đại học Quốc gia Hà Nội: “Pháp chế chính là sự đòi hỏi các cơ quan nhà nước, nhân viên nhà nước, các tổ chức xã hội và mọi công dân phải thực hiện đúng, thực hiện nghiêm chỉnh pháp luật trong hoạt động của mình” 2. Theo Giáo trình Nhà nước và pháp luật, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh: “Pháp chế là một phạm trù pháp lý phản ánh một chế độ chính trị- xã hội, trong đó đòi hỏi mọi chủ thể trong xã hội phải tôn trọng, thực hiện đúng, nghiêm chỉnh pháp luật trong hoạt động của mình và mọi vi phạm pháp luật đều bị xử lý theo quy định của pháp luật không có ngoại lệ”3. Qua các khái niệm nêu trên có thể hiểu rằng, một xã hội muốn có pháp chế phải bảo đảm hai điều kiện.

Điều kiện cần là xã hội đó phải có hệ thống pháp luật và pháp luật được coi là tiền đề quan trọng để hình thành nên pháp chế. Điều kiện thứ hai là hệ thống pháp luật đó phải được mọi chủ thể trong xã hội tôn trọng, thực hiện đúng và nghiêm chỉnh. Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin về nhà nước và pháp luật thì kiểu nhà nước nào sẽ có kiểu pháp luật ấy. Nhưng không phải kiểu nhà nước nào cũng có pháp chế mà chỉ trong xã hội tư bản thì mới có pháp chế - đó chính là pháp chế tư sản và trong XHCN thì có pháp chế XHCN.

1 Hoàng Phê (chủ biên); Từ điển ngôn ngữ, Nxb.757-758 2 Khoa Luật: Giáo trình Lý luận chung về nhà nước và pháp luật,Nxb.Đại học Quốc gia Hà Nội, H. 3 Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh: Giáo trình Nhà nước và pháp luật, Nxb. Lý luận chính trị, H. 11 Pháp chế XHCN ra đời cùng với sự xuất hiện nhà nước của giai cấp vô sản.

Để có pháp chế, trước hết là phải có pháp luật và là một hệ thống pháp luật đầy đủ, hoàn chỉnh; đồng thời chỉ có thể nói là có pháp chế, khi việc tôn trọng, tuân thủ, chấp hành pháp luật trở thành một đòi hỏi, một yêu cầu có tính nguyên tắc được bảo đảm để mọi cơ quan, tổ chức, cá nhân đều biết và phải tôn trọng, tuân theo. Việc chấp hành pháp luật phải được thực hiện trên cơ sở mọi người đều bình đẳng trước pháp luật, không ai có đặc quyền không tôn trọng, không tuân theo, không chấp hành pháp luật. Như vậy, pháp luật và pháp chế không phải là một nhưng lại có quan hệ khăng khít với nhau. Pháp luật phải được ban hành đầy đủ và chỉ khi pháp luật đó được tuân thủ, chấp hành nghiêm chỉnh thì mới có pháp chế.

Tuy nhiên, cũng không phải có hệ thống pháp luật, với các quy định đầy đủ, hoàn chỉnh, được chấp hành nghiêm chỉnh, triệt để thì xuất hiện pháp chế, pháp luật phải thừa nhận mọi quyền công dân cơ bản, mọi người đều bình đẳng trước pháp luật, thể chế hoá các quyền tự do, dân chủ của công dân, của mọi người thành các chế định pháp luật và có cơ chế bảo đảm để được mọi người tôn trọng, tuân theo. Cũng vì vậy, pháp chế gắn liền hữu cơ với các chế định pháp luật về các quyền tự do, dân chủ của công dân. Dân chủ trở thành một thành tố quan trọng bậc nhất của pháp chế. Đảng Cộng sản Việt Nam cũng đã thể hiện rõ quan điểm của Đảng về mục đích và tầm quan trọng của pháp chế XHCN.

Đảng Cộng sản Việt Nam đã nhiều lần đề cập đến vấn đề này trong các nghị quyết tại các kỳ Đại hội Đảng toàn quốc, trong đó chỉ rõ phương hướng và biện pháp cần thiết để tăng cường pháp chế XHCN. Nghị quyết Đại hội VI của Đảng nhấn mạnh: “Phải dùng sức mạnh của pháp chế XHCN kết hợp với sức mạnh của dư luận quần chúng để đấu tranh chống những hành vi phạm pháp. Các cấp ủy Đảng, từ trên xuống dưới phải thường xuyên lãnh đạo công tác pháp chế. kiểm tra 12 chặt chẽ hoạt động của các cơ quan pháp chế”.

Tại Đại hội VIII của Đảng, quan điểm này được xác định: “Tăng cường pháp chế, xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam, quản lý xã hội bằng pháp luật, đồng thời coi trọng giáo dục, nâng cao đạo đức. Một trong các mục tiêu phát triển đất nước trong giai đoạn từ năm 2011-2015 được ghi nhận tại Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XI đó là “Tiếp tục phát huy dân chủ và sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc; hoàn thiện, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của Nhà nước pháp quyền XHCN; đổi mới, nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động của Quốc hội, Chính phủ, chính quyền địa phương; đẩy mạnh cải cách hành chính và cải cách tư pháp; thực hiện có hiệu quả cuộc đấu tranh phòng, chống quan liêu, tham nhũng, lãng phí. Đổi mới và nâng cao chất lượng hoạt động của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể nhân dân”. Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XIII cũng đã ghi nhận thực tế kết quả thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XII rằng “Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam không ngừng được củng cố vững mạnh”.

Đồng thời, Nghị quyết cũng nêu một trong các định hướng phát triển giai đoạn 2021-2030 là “Xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN trong sạch, vững mạnh, tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả, vì nhân dân phục vụ và vì sự phát triển của đất nước. Tăng cường công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình; kiểm soát quyền lực gắn với siết chặt kỷ cương, kỷ luật trong hoạt động của Nhà nước và của cán bộ, công chức, viên chức. Tiếp tục đẩy mạnh đấu tranh phòng chống tham nhũng, lãng phí, quan liêu, tội phạm và tệ nạn xã hội” và một số nhiệm vụ trọng tâm trong nhiệm kỳ Đại hội XIII là “Tiếp tục đẩy mạnh xây dựng, chỉnh đốn Đảng, xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN và hệ thống chính trị toàn diện, trong sạch, vững mạnh”; “Hoàn thiện đồng bộ hệ thống pháp luật, cơ chế, chính sách nhằm phát huy mạnh mẽ dân chủ XHCN, quyền làm chủ của nhân dân; đồng thời xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam 13 trong sạch, vững mạnh; cải cách tư pháp, tăng cường pháp chế, bảo đảm kỷ cương xã hội, trước hết là sự gương mẫu tuân theo pháp luật, thực hành dân chủ XHCN của cấp uỷ, tổ chức đảng, chính quyền, Mặt trận tổ quốc Việt Nam và tổ chức chính trị - xã hội các cấp, của cán bộ, đảng viên; tăng cường đại đoàn kết toàn dân tộc”. Pháp chế XHCN là một khái niệm rất quan trọng trong tổ chức của bộ máy nhà nước CHXHCN Việt Nam, trong hoạt động của mỗi chủ thể, công dân.

Tăng cường pháp chế XHCN là một đòi hỏi khách quan của quá trình quản lý và lãnh đạo của Nhà nước. Hiến pháp với tính chất là đạo luật cao nhất của nhà nước đã thể chế hóa quan điểm nêu trên của Đảng về xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN, càng chứng tỏ pháp chế XHCN rất cần thiết, không thể thiếu trong đời sống xã hội nước ta và trở thành nguyên tắc hiến định của Nhà nước ta được quy định tại Điều 12, Hiến pháp 1992: “Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật, không ngừng tăng cường pháp chế XHCN. Các cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội, đơn vị vũ trang nhân dân và mọi công dân phải chấp hành nghiêm chỉnh Hiến pháp và pháp luật, đấu tranh phòng ngừa và chống các tội phạm, các vi phạm Hiến pháp và pháp luật”. Nguyên tắc này một lần nữa khẳng định vai trò quan trọng trong quá trình quản lý, điều hành mọi hoạt động trong xã hội của Nhà nước ta tại Hiến pháp năm 2013, cụ thể, pháp chế XHCN được quy định tại Điều 2 Hiến pháp năm 2013 như sau:“Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước pháp quyền XHCN của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân.

Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam do Nhân dân làm chủ; tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân mà nền tảng là liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức. Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm 14 soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp”.