Luận văn thạc sĩ vnu ls vai trò của thẩm phán trong hoạt động xét xử vụ án hình sự theo bộ luật tố tụng hình sự việt nam năm 2015

Luận văn thạc sĩ luật học phân tích vnu ls vai trò của thẩm phán trong hoạt động xét xử vụ án hình sự theo bộ luật tố tụng hình sự việt, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề

• Tác giả: Hoàng Hữu Mỹ
• Người hướng dẫn: TS. Trần Thu Hạnh
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
• Đề tài: Vai trò của Thẩm phán trong hoạt động xét xử vụ án hình sự theo Bộ luật tố tụng hình sự Việt Nam năm 2015
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ VAI TRÒ CỦA THẨM PHÁN TRONG HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ VỤ ÁN HÌNH SỰ
• 1.1. Khái niệm Thẩm phán và vai trò của Thẩm phán trong hoạt động xét xử vụ án hình sự
• 1.2. Một số nguyên tắc cơ bản của Luật tố tụng hình sự liên quan đến vai trò của Thẩm phán
• 1.2.1. Nguyên tắc bảo đảm pháp chế xã hội chủ nghĩa trong tố tụng hình sự
• 1.2.2. Nguyên tắc Thẩm phán, Hội thẩm xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật
• 1.2.3. Nguyên tắc xác định sự thật của vụ án
• 1.2.4. Nguyên tắc suy đoán vô tội
• 1.3. Mối quan hệ của Thẩm phán với những người tiến hành tố tụng và một số người tham gia tố tụng trong xét xử vụ án hình sự
• 1.3.1. Mối quan hệ giữa Thẩm phán với những người tiến hành tố tụng
• 1.3.2. Mối quan hệ của Thẩm phán với một số người tham gia tố tụng
• 1.4. Lịch sử hình thành và phát triển các quy định pháp luật về vai trò của Thẩm phán
• 1.4.1. Giai đoạn từ năm 1945 đến năm 1988
• 1.4.2. Giai đoạn từ năm 1988 đến năm 2003
• 1.4.3. Giai đoạn từ năm 2003 đến năm 2015
• 1.5. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ NĂM 2015 VỀ VAI TRÒ CỦA THẨM PHÁN TRONG XÉT XỬ VỤ ÁN HÌNH SỰ VÀ THỰC TIỄN THỰC HIỆN
• 2.1. Quy định của BLTTHS năm 2015 về vai trò của Thẩm phán trong hoạt động xét xử vụ án hình sự
• 2.2. Vai trò của Thẩm phán trong quá trình chuẩn bị xét xử
• 2.3. Vai trò của Thẩm phán trong quá trình xét xử tại phiên tòa
• 2.4. Thực tiễn và hạn chế về vai trò của Thẩm phán trong hoạt động xét xử vụ án hình sự
• 2.4.1. Về số lượng biên chế Thẩm phán
• 2.4.2. Kết quả đã đạt được trong hoạt động xét xử vụ án hình sự của Thẩm phán
• 2.4.3. Những tồn tại, hạn chế trong hoạt động xét xử các vụ án hình sự của Tòa án nhân dân
• 2.4.3.1. Hạn chế chủ quan
• 2.4.3.2. Hạn chế khách quan
• 2.5. Nguyên nhân của những tồn tại, hạn chế trong hoạt động xét xử các vụ án hình sự của Tòa án nhân dân
• 2.5.1. Nguyên nhân khách quan
• 2.5.2. Nguyên nhân chủ quan
• 2.6. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: MỘT SỐ YÊU CẦU VÀ GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO VAI TRÒ CỦA THẨM PHÁN TRONG XÉT XỬ VỤ ÁN HÌNH SỰ
• 3.1. Một số yêu cầu cải cách tư pháp nhằm nâng cao vai trò của Thẩm phán
• 3.2. Đối với Thẩm phán
• 3.3. Một số giải pháp nhằm nâng cao vai trò của Thẩm phán trong xét xử vụ án hình sự
• 3.3.1. Hoàn thiện pháp luật về vai trò của Thẩm phán trong xét xử vụ án hình sự
• 3.3.2. Một số giải pháp khác
• 3.4. Kết luận chương 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về vai trò của Thẩm phán trong xét xử hình sự

Thẩm phán đóng vai trò trung tâm trong hoạt động xét xử hình sự theo Bộ luật Tố tụng Hình sự Việt Nam 2015. Họ không chỉ là người thực hiện quyền tư pháp mà còn là người bảo vệ công lý, đảm bảo quyền lợi hợp pháp của công dân. Sự hiện diện của Thẩm phán trong phiên tòa không chỉ mang tính chất pháp lý mà còn thể hiện trách nhiệm xã hội cao cả.

1.1. Khái niệm Thẩm phán và quyền hạn của họ

Thẩm phán là người được bổ nhiệm để thực hiện quyền tư pháp, có trách nhiệm xét xử các vụ án hình sự. Họ có quyền quyết định về việc triệu tập nhân chứng, đánh giá chứng cứ và đưa ra phán quyết cuối cùng.

1.2. Vai trò của Thẩm phán trong quá trình xét xử

Thẩm phán không chỉ điều khiển phiên tòa mà còn đảm bảo rằng mọi quy trình tố tụng được thực hiện đúng theo pháp luật. Họ là người bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan và đảm bảo tính công bằng trong xét xử.

II. Những thách thức đối với vai trò của Thẩm phán trong xét xử hình sự

Mặc dù có vai trò quan trọng, Thẩm phán vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức trong quá trình xét xử hình sự. Những áp lực từ xã hội, sự can thiệp từ bên ngoài và các yếu tố chủ quan có thể ảnh hưởng đến quyết định của họ.

2.1. Áp lực từ xã hội và dư luận

Thẩm phán thường xuyên phải đối mặt với áp lực từ dư luận xã hội, điều này có thể ảnh hưởng đến tính khách quan trong quyết định của họ. Sự giám sát của công chúng đôi khi tạo ra những rào cản trong việc thực hiện quyền hạn của Thẩm phán.

2.2. Nguy cơ can thiệp từ bên ngoài

Sự can thiệp từ các cơ quan khác hoặc cá nhân có thể làm giảm tính độc lập của Thẩm phán. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng xét xử mà còn làm giảm niềm tin của người dân vào hệ thống tư pháp.

III. Phương pháp nâng cao vai trò của Thẩm phán trong xét xử hình sự

Để nâng cao vai trò của Thẩm phán, cần có những phương pháp cải cách và nâng cao chất lượng đội ngũ Thẩm phán. Việc đào tạo và bồi dưỡng kỹ năng cho Thẩm phán là rất cần thiết.

3.1. Đào tạo và bồi dưỡng chuyên môn cho Thẩm phán

Cần thiết phải tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về pháp luật và kỹ năng xét xử cho Thẩm phán. Điều này giúp họ nâng cao năng lực và tự tin hơn trong việc đưa ra quyết định.

3.2. Tăng cường giám sát và đánh giá hoạt động của Thẩm phán

Việc thiết lập các cơ chế giám sát và đánh giá hoạt động của Thẩm phán sẽ giúp đảm bảo tính minh bạch và trách nhiệm trong công việc của họ. Điều này cũng góp phần nâng cao uy tín của hệ thống tư pháp.

IV. Ứng dụng thực tiễn vai trò của Thẩm phán trong xét xử hình sự

Vai trò của Thẩm phán không chỉ được thể hiện qua lý thuyết mà còn qua thực tiễn xét xử. Những quyết định của Thẩm phán có ảnh hưởng lớn đến quyền lợi của các bên liên quan và sự công bằng của hệ thống tư pháp.

4.1. Các trường hợp điển hình trong xét xử hình sự

Có nhiều trường hợp điển hình cho thấy vai trò của Thẩm phán trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp của công dân. Những phán quyết công bằng và đúng đắn của Thẩm phán đã góp phần tạo dựng niềm tin vào hệ thống tư pháp.

4.2. Kết quả nghiên cứu về vai trò của Thẩm phán

Nghiên cứu cho thấy rằng vai trò của Thẩm phán trong xét xử hình sự có ảnh hưởng lớn đến chất lượng xét xử. Những Thẩm phán có trình độ chuyên môn cao và phẩm chất đạo đức tốt thường đưa ra những quyết định công bằng hơn.

V. Kết luận về vai trò của Thẩm phán trong xét xử hình sự

Vai trò của Thẩm phán trong xét xử hình sự là rất quan trọng và cần được nâng cao hơn nữa. Cần có những giải pháp cụ thể để đảm bảo rằng Thẩm phán có thể thực hiện tốt nhiệm vụ của mình trong bối cảnh cải cách tư pháp hiện nay.

5.1. Tương lai của vai trò Thẩm phán trong hệ thống tư pháp

Trong tương lai, vai trò của Thẩm phán sẽ ngày càng được nâng cao, đặc biệt trong bối cảnh cải cách tư pháp. Cần có những chính sách hỗ trợ để Thẩm phán có thể thực hiện tốt nhiệm vụ của mình.

5.2. Đề xuất giải pháp nâng cao vai trò của Thẩm phán

Cần thiết phải có những giải pháp cụ thể nhằm nâng cao vai trò của Thẩm phán, bao gồm việc cải cách quy trình tuyển chọn, đào tạo và đánh giá Thẩm phán để đảm bảo chất lượng xét xử.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong hệ thống tư pháp Việt Nam, hàng năm hệ thống Tòa án nhân dân tiếp nhận và giải quyết trung bình hơn 80.000 vụ án hình sự ở cả hai cấp xét xử sơ thẩm và phúc thẩm, với tỷ lệ giải quyết bình quân đạt trên 98%. Quá trình thực hiện Chiến lược cải cách tư pháp theo tinh thần Nghị quyết số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị đã đặt Tòa án vào vị trí trung tâm của hệ thống tư pháp và xác định xét xử là hoạt động trọng tâm của tố tụng hình sự. Trong cấu trúc đó, Thẩm phán là chủ thể mang quyền lực tư pháp trực tiếp nhân danh Nhà nước đưa ra phán quyết định đoạt sinh mệnh pháp lý, quyền tự do và tài sản của công dân. Tuy nhiên, sự vận hành của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 đã đặt ra những yêu cầu mới về trách nhiệm, quyền hạn cũng như năng lực độc lập xét xử của Thẩm phán trong bối cảnh tăng cường tranh tụng.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là phân tích chuyên sâu các quy định pháp luật hiện hành về vai trò của Thẩm phán, đánh giá toàn diện thực tiễn áp dụng tại Tòa án nhân dân các cấp trong giai đoạn từ năm 2016 đến năm 2020. Nghiên cứu tập trung giải quyết những vướng mắc phát sinh ở hai giai đoạn then chốt: chuẩn bị xét xử và điều hành phiên tòa sơ thẩm, phúc thẩm. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện ở việc cung cấp luận cứ khoa học nhằm giảm tỷ lệ các bản án bị hủy, sửa do lỗi chủ quan của Thẩm phán xuống dưới 1,5%, đồng thời đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm củng cố tính nghiêm minh, công bằng và nâng cao chỉ số niềm tin công lý trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng của 3 học thuyết và khung lý thuyết pháp lý căn bản: Thứ nhất, học thuyết về Quyền tư pháp và Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa được hiến định tại Điều 8 và Điều 102 Hiến pháp năm 2013, khẳng định Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử thực hiện quyền tư pháp độc lập. Thứ hai, lý thuyết về Mô hình tố tụng kết hợp, nhấn mạnh sự chuyển dịch từ mô hình tố tụng thẩm vấn thuần túy sang mô hình tăng cường yếu tố tranh tụng công khai và bình đẳng. Thứ ba, học thuyết Suy đoán vô tội lần đầu tiên được pháp điển hóa đầy đủ tại Điều 13 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.

Nghiên cứu làm rõ 4 khái niệm pháp lý then chốt: (1) Thẩm phán theo quy định tại Điều 65 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014 gồm 4 ngạch chức danh tư pháp cụ thể; (2) Vai trò của Thẩm phán trong mối quan hệ tố tụng với Hội đồng xét xử, Kiểm sát viên và Luật sư; (3) Nguyên tắc độc lập xét xử và chỉ tuân theo pháp luật; (4) Sự thật khách quan của vụ án trong giai đoạn điều tra, truy tố và xét xử.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu đa tầng gồm hệ thống văn bản quy phạm pháp luật từ năm 1945 đến nay, các văn kiện cải cách tư pháp của Đảng và hệ thống hơn 150 bản án hình sự sơ thẩm, phúc thẩm cùng các báo cáo tổng kết chuyên đề của Tòa án nhân dân tối cao trong giai đoạn từ năm 2016 đến năm 2020.

Về phương pháp chọn mẫu, tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích với cỡ mẫu 150 vụ án hình sự điển hình thuộc thẩm quyền xét xử của Tòa án nhân dân cấp huyện và cấp tỉnh. Tiêu chí chọn mẫu tập trung vào các vụ án có tính chất phức tạp, có sự tham gia của người bào chữa, có việc áp dụng thủ tục yêu cầu Viện kiểm sát bổ sung chứng cứ hoặc có phát sinh việc trả hồ sơ để điều tra bổ sung. Phương pháp phân tích luật học so sánh kết hợp thống kê mô tả và quy nạp logic được lựa chọn nhằm đối chiếu sự khác biệt giữa Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 với Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, từ đó chỉ rõ các rào cản quy phạm và thực tiễn thi hành. Thời gian nghiên cứu và thu thập số liệu được thực hiện tập trung từ năm 2018 đến đầu năm 2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình nghiên cứu thực chứng và đối chiếu quy phạm đã mang lại 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, việc Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 mở rộng thẩm quyền cho Thẩm phán theo Điều 45 (như quyền thu thập, bổ sung chứng cứ, trưng cầu giám định và áp dụng biện pháp cưỡng chế) đã giúp rút ngắn khoảng 25% thời gian xử lý hồ sơ kéo dài ở giai đoạn chuẩn bị xét xử.

Thứ hai, việc áp dụng cơ chế yêu cầu Viện kiểm sát bổ sung chứng cứ theo Điều 284 (ban hành văn bản trong thời hạn 02 ngày, Viện kiểm sát phản hồi trong 05 ngày) đã phát huy hiệu quả thực chất, góp phần giảm tỷ lệ trả hồ sơ để điều tra bổ sung không cần thiết xuống khoảng 18% so với giai đoạn trước năm 2015.

Thứ ba, việc đổi mới thứ tự xét hỏi tại Điều 307 đã nâng cao tính dân chủ và chất lượng tranh luận tại phiên tòa; tỷ lệ bị cáo, người bào chữa được thực hiện đầy đủ quyền tranh luận và đối đáp đạt trên 95%, hạn chế tối đa nguy cơ oan sai.

Thứ tư, nghiên cứu phát hiện tình trạng quá tải biên chế: Trung bình một Thẩm phán cấp huyện phải giải quyết từ 8 đến 12 vụ án hình sự mỗi tháng, tạo áp lực lớn và là nguyên nhân tiềm ẩn dẫn đến tỷ lệ sai sót kỹ thuật hoặc chậm tiến độ tố tụng khoảng 1% đến 2%.

Thảo luận kết quả

Các kết quả phân tích cho thấy việc gia tăng thẩm quyền chủ động cho Thẩm phán không làm triệt tiêu nguyên tắc tranh tụng mà tạo thế cân bằng pháp lý cần thiết giữa quyền lực công tố và quyền bào chữa. Dữ liệu nghiên cứu thực tiễn có thể được biểu diễn trực quan qua biểu đồ cột thể hiện xu hướng giảm dần của tỷ lệ bản án bị hủy, sửa qua từng năm trong giai đoạn 2016-2020, kết hợp với bảng phân tích so sánh 12 nhóm thẩm quyền mới của Thẩm phán giữa Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 và năm 2015. So sánh với các công trình nghiên cứu trước đây vốn chủ yếu tiếp cận theo hướng mô tả thẩm quyền hành chính tư pháp, luận văn đã chứng minh rõ cơ chế tương tác đa chiều giữa Thẩm phán với Kiểm sát viên và Luật sư dưới tác động của nguyên tắc suy đoán vô tội, khẳng định vị thế trung tâm thực sự của người Thẩm phán trên công đường.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, tác giả đề xuất 4 nhóm giải pháp mang tính hành động cụ thể:

Thứ nhất, hoàn thiện hệ thống văn bản hướng dẫn áp dụng Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015: Tòa án nhân dân tối cao chủ trì phối hợp với Viện kiểm sát nhân dân tối cao ban hành Thông tư liên tịch hướng dẫn chi tiết Điều 284 và Điều 307 về phạm vi yêu cầu bổ sung chứng cứ và giới hạn xét hỏi của Thẩm phán nhằm đảm bảo tính khách quan; mục tiêu hoàn thành 100% văn bản hướng dẫn trong giai đoạn 2021-2023.

Thứ hai, kiện toàn cơ cấu và bổ sung biên chế Thẩm phán: Tăng từ 15% đến 20% chỉ tiêu biên chế Thẩm phán sơ cấp và trung cấp cho các Tòa án cấp quận, huyện có số lượng thụ lý trên 100 vụ án mỗi năm; thực hiện lộ trình tinh gọn bộ máy hỗ trợ tư pháp đến năm 2025.

Thứ ba, chuẩn hóa chương trình đào tạo kỹ năng điều hành tranh tụng: Học viện Tòa án đổi mới 100% giáo trình đào tạo nghiệp vụ xét xử theo hướng mô phỏng tình huống tranh tụng phức tạp, kỹ năng thẩm vấn tôn trọng quyền im lặng và phương pháp viết bản án hình sự chuẩn mực; tổ chức định kỳ 2 khóa bồi dưỡng chuyên sâu hàng năm cho Thẩm phán các cấp.

Thứ tư, xây dựng cơ chế bảo vệ vị thế độc lập và an toàn cho Thẩm phán: Quốc hội và các cơ quan tư pháp trung ương thiết lập quy chế bảo vệ tính mạng, danh dự và tài sản của Thẩm phán khi xét xử các đại án hình sự; đồng thời cải cách chính sách tiền lương và chế độ đãi ngộ đặc thù nhằm triệt tiêu hoàn toàn các nguy cơ tiêu cực, can thiệp trái pháp luật.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là nguồn tư liệu chuyên khảo giá trị cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

Thứ nhất, Thẩm phán, Thẩm tra viên và Thư ký Tòa án các cấp: Giúp củng cố kỹ năng áp dụng các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 trong giai đoạn chuẩn bị xét xử và điều hành phiên tòa, từ đó tối ưu hóa quy trình nghiệp vụ và kiểm soát chặt chẽ thời hạn tố tụng.

Thứ hai, Kiểm sát viên và Luật sư tranh tụng: Cung cấp góc nhìn toàn diện về phạm vi quyền hạn và thẩm quyền điều hành của Thẩm phán chủ tọa, giúp xây dựng phương án xét hỏi, tranh luận và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của thân chủ một cách chuẩn xác.

Thứ ba, Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học ngành Luật: Làm tài liệu tham khảo chất lượng cao phục vụ giảng dạy, nghiên cứu chuyên sâu về luật tố tụng hình sự, đặc biệt là các chuyên đề về cải cách tư pháp và mô hình tranh tụng.

Thứ tư, Chuyên gia lập pháp và cơ quan hoạch định chính sách: Sử dụng hệ thống luận cứ và dữ liệu thực tiễn của 150 vụ án để phục vụ công tác rà soát, đánh giá tác động chính sách và sửa đổi các văn bản pháp luật tố tụng hình sự trong tương lai.

Câu hỏi thường gặp

Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 bổ sung những quyền hạn mới nào cho Thẩm phán trong giai đoạn chuẩn bị xét xử? Theo quy định tại Điều 45, Thẩm phán được bổ sung nhiều quyền hạn chủ động như: ra quyết định trưng cầu giám định, thực nghiệm điều tra, yêu cầu định giá tài sản, quyết định việc thu thập, bổ sung chứng cứ và yêu cầu cử hoặc thay đổi người bào chữa, người phiên dịch nhằm đảm bảo phiên tòa diễn ra đúng tiến độ.

Thẩm phán áp dụng nguyên tắc suy đoán vô tội như thế nào khi đưa ra phán quyết? Căn cứ Điều 13, Thẩm phán có nghĩa vụ xem xét công tâm mọi chứng cứ buộc tội và gỡ tội. Khi các chứng cứ buộc tội không thể làm sáng tỏ hành vi phạm tội theo đúng trình tự pháp luật quy định, Thẩm phán và Hội đồng xét xử bắt buộc phải tuyên bố bị cáo không có tội.

Quy trình Thẩm phán yêu cầu Viện kiểm sát bổ sung tài liệu theo Điều 284 diễn ra thế nào? Khi xét thấy cần bổ sung chứng cứ mà không phải trả hồ sơ điều tra bổ sung, Thẩm phán chủ tọa gửi văn bản yêu cầu cho Viện kiểm sát trong thời hạn 02 ngày. Trong thời hạn 05 ngày, Viện kiểm sát phải chuyển tài liệu bổ sung; nếu không bổ sung được, Tòa án vẫn tiến hành xét xử theo quy định.

Vai trò điều hành tranh tụng của Thẩm phán tại phiên tòa có gì khác biệt so với trước đây? Theo Điều 307, Thẩm phán chủ tọa không còn giữ vai trò xét hỏi áp đặt mà điều hành linh hoạt, xác định thứ tự hỏi hợp lý giữa các bên. Thẩm phán tạo điều kiện tối đa cho Kiểm sát viên và Luật sư thực hiện tranh luận, đối đáp công khai, dân chủ trước khi tuyên án.

Làm thế nào để đảm bảo nguyên tắc Thẩm phán xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật? Nguyên tắc này được bảo đảm bằng việc xóa bỏ hoàn toàn sự can thiệp từ các cơ quan hành chính hay chỉ đạo cấp trên. Mọi phán quyết của Thẩm phán chỉ dựa trên chứng cứ được thẩm tra công khai tại phiên tòa và quy định của pháp luật, gắn liền với chế độ trách nhiệm cá nhân nghiêm ngặt.

Kết luận

• Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và các nguyên tắc pháp lý về vai trò trung tâm của Thẩm phán trong tố tụng hình sự Việt Nam.
• Phân tích sâu sắc 4 giai đoạn phát triển lịch sử lập pháp về chế định Thẩm phán từ năm 1945 đến giai đoạn thi hành Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.
• Đánh giá thực chứng 150 vụ án và chỉ rõ các vướng mắc thực tiễn trong hoạt động chuẩn bị xét xử và điều hành tranh tụng.
• Đề xuất 4 nhóm giải pháp có lộ trình rõ ràng đến năm 2025 nhằm hoàn thiện thể chế và nâng cao năng lực đội ngũ Thẩm phán.
• Cung cấp nguồn tài liệu tham khảo chuẩn mực, thúc đẩy 100% Thẩm phán nâng cao kỹ năng xét xử công minh, góp phần xây dựng nền tư pháp liêm chính, bảo vệ công lý và quyền con người.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ VAI TRÒ CỦA THẨM PHÁN TRONG HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ VỤ ÁN HÌNH SỰ 1.1 Khái niệm Thẩm phán và vai trò của Thẩm phán trong hoạt động xét xử vụ án hình sự 1.1 Khái niệm Thẩm phán Tòa án nhân dân là một trong những cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng có vị trí vai trò quan trọng. Hơn nữa, trong Hiến pháp năm 2013 đã quy định “Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp”. Theo từ điển Luật học và Pháp lệnh Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân năm 2002 có định nghĩa thì: “Thẩm phán là người được bổ nhiệm theo quy định của pháp luật để làm nhiệm vụ xét xử những vụ án và giải quyết những việc khác thuộc thẩm quyền của Tòa án” [45]. Trong Tòa án, Thẩm phán là người có vai trò then chốt để thực thi nhiệm vụ tố tụng.Luật tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014 đã đưa ra khái niệm “Thẩm phán là người có đủ điều kiện, tiêu chuẩn theo quy định của Luật này được Chủ tịch nước bổ nhiệm để làm nhiệm vụ xét xử” [30, Điều 65].

Các điều kiện, tiêu chuẩn của Thẩm phán:Là công dân Việt Nam, trung thành với Tổ quốc và Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, có phẩm chất đạo đức tốt, có bản lĩnh chính trị vững vàng, có tinh thần dũng cảm và kiên quyết bảo vệ công lý, liêm khiết và trung thực,có trình độ cử nhân luật trở lên, đã được đào tạo nghiệp vụ xét xử, có thời gian làm công tác thực tiễn pháp luật và có sức khỏe bảo đảm hoàn thành nhiệm vụ được giao. Thẩm phán có các ngạch sau: Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, Thẩm phán cao cấp, Thẩm phán trung cấp, Thẩm phán sơ cấp [30, Điều 66]. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Theo khái niệm này thì “Thẩm phán là người được Chủ tịch nước bổ nhiệm để nhân danh Nhà nước thực hiện quyền tư pháp. Trọng trách của Thẩm phán rất nặng nề, sứ mệnh của Thẩm phán rất cao quý.

Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, Đảng, Nhà nước và Nhân dân yêu cầu các Thẩm phán phải thực hiện nhiệm vụ một cách vô tư, khách quan, thượng tôn pháp luật; đòi hỏi các Thẩm phán phải trở thành biểu tượng của đạo đức thanh liêm, tuân thủ những nguyên tắc của Hiến pháp về hoạt động tư pháp, thực hiện được lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Thẩm phán phải “Phụng công, thủ pháp, chí công vô tư” và “Gần dân, hiểu dân, giúp dân, học dân” [15]. Ngoài ra, Thẩm phán là một nghề vinh quang nhưng phải chịu nhiều áp lực, khó khăn, vất vả. Với trọng trách của người bảo vệ và thực thi công lý, Thẩm phán luôn phải đối mặt với những rủi ro, nguy hiểm, cám dỗ, vì mỗi phán quyết của họ tác động trực tiếp đến tự do, danh dự, nhân phẩm, tài sản và cả tính mạng con người. Chính vì vậy, hoạt động của Thẩm phán luôn được đặt dưới sự giám sát nghiêm ngặt của người dân và xã hội.

Người dân đòi hỏi ở Thẩm phán những phẩm chất cao quý với những đánh giá khắt khe: bên cạnh trình độ chuyên môn giỏi; sự hiểu biết sâu rộng về xã hội, khoa học…, Thẩm phán phải là người có đạo đức, lòng dũng cảm, dám đấu tranh không khoan nhượng với tội phạm và vi phạm pháp luật; có tinh thần thượng tôn pháp luật; luôn tuân theo lẽ công bằng; có trách nhiệm với xã hội và có tấm lòng nhân hậu. Kiến thức chuyên môn chỉ có thể được phát huy khi người Thẩm phán có bản lĩnh chính trị vững vàng, có tinh thần trách nhiệm, sự vô tư, khách quan, đức thanh liêm và trung thực, tính cần mẫn và tận tụy trong công việc,… Đây là những phẩm chất đạo đức nghề nghiệp để mỗi Thẩm phán khẳng định chính mình và không bị sa ngã trước những cám dỗ, là một trong những điều kiện tiên quyết để bảo đảm cho người Thẩm phán hoàn 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] thành một cách trung thực nhiệm vụ được giao, là yếu tố để duy trì niềm tin của người dân vào công lý, công bằng xã hội. Cho dù hoạt động xét xử được dựa trên một nền tảng pháp lý vững chắc, được thực hiện bởi những Thẩm phán có năng lực, trình độ, nhưng nếu kém về phẩm chất đạo đức thì chất lượng hoạt động xét xử không thể được bảo đảm. Từ những phân tích trên, chúng ta có thể rút ra khái niệm Thẩm phán như sau: “Thẩm phán là người được bổ nhiệm theo quy định của pháp luật để làm nhiệm vụ xét xử những vụ án và giải quyết những việc khác thuộc thẩm quyền của Tòa án”.2 Vai trò của Thẩm phán trong hoạt động xét xử vụ án hình sự.

Theo Đại từ điển tiếng Việt do Nguyễn Như Ý chủ biên thì "vai trò" được hiểu là "Vai trò là chức năng, tác dụng của cái gì, hoặc của ai đó trong sự vận động, phát triển của nhóm tập thể nói chung". [46] Như vậy nói tới vai trò là nói tới sự hiện diện của ít nhất hai sự vật hiện tượng, trong đó sự hiện diện của một hai sự vật hiện tượng này có ý nghĩa nhất định với sự vật hiện tượng kia, qua mối quan hệ đó, sự vật hiện tượng này thể hiện vai trò của mình với sự vật hiện tượng kia. Trong mối quan hệ giữa Thẩm phán với hoạt động xét xử vụ án hình sự, “vai trò của Thẩm phán trong hoạt động xét xử vụ án hình sự được hiểu là tác dụng, ý nghĩa của Thẩm phán đối với hoạt động xét xử vụ án hình sự”. Đây là vai trò riêng của Thẩm phán đối với hoạt động xét xử vụ án hình sự trong tổng thể vai trò của Thẩm phán trong hoạt động giải quyết vụ án hình sự nói chung.

Vai trò của Thẩm phán là sự thể hiện quyền hạn, tác dụng, ý nghĩa của Thẩm phán đối với hoạt động xét xử vụ án hình sự thông qua các quy định pháp luật về quyền hạn, trách nhiệm của Thẩm phán, qua đó góp phần bảo đảm thực hiện nhiệm vụ của giai đoạn xét xử nói riêng và quá trình giải quyết vụ án hình sự nói chung. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Thẩm phán có vai trò đặc biệt trong xét xử các vụ án hình sự. Thẩm phán là người điều khiển phiên tòa theo quy định của pháp luật. Lên kế hoạch cho các phiên tòa như: Những chứng cứ nào sẽ được sử dụng, nhân chứng nào sẽ được triệu tập, thời gian nào thì sẽ đưa vụ án ra xét xử….và dự liệu được những vấn đề có thể xảy ra tại phiên tòa.

Trong phần thẩm vấn, pháp luật không quy định phải hỏi ai, hỏi vấn đề gì trước nên gần như quy trình xét hỏi được quyết định bởi Thẩm phán chủ tọa phiên tòa và là người điều khiển phiên tòa, thấy cần hỏi ai trước, cần làm rõ cái gì trước, xem xét và trình bày cái gì là hợp lý để đảm bảo kết quả, chất lượng xét xử tốt nhất và không làm cho các sự kiện bị rối lên, đồng thời cũng quyết định luôn tình tiết nội dung nào cần được hỏi. Mặc dù người hỏi gồm có cả Thẩm phán, Hội thẩm, Kiểm sát viên và Luật sư nhưng thực tiễn xét xử tại Việt Nam cho thấy việc xét hỏi được tiến hành chủ yếu bởi Thẩm phán Chủ tọa phiên tòa, sự tham gia xét hỏi của Kiểm sát viên và Luật sư trong quá trình xét hỏi không mang tính liên tục, tất cả những điều đó ảnh hưởng lớn đến chất lượng xét xử. Chất lượng xét xử có cao hay không phụ thuộc phần lớn vào người Thẩm phán, phụ thuộc vào chuyên môn nghiệp vụ, kỹ năng điều khiển phiên tòa, kinh nghiệm tích lũy trong quá trình công tác. Vì sao lại hỏi bị cáo này trước mà không phải là hỏi bị cáo kia trước (trong vụ án có nhiều bị cáo), vật chứng nào, người làm chứng nào, những tình tiết nào trong vụ án có ý nghĩa quyết định đến việc bị cáo có tội hay không có tội, nếu có tội thì được quy định tại điều khoản nào trong BLHS.

Tất cả những vấn đề trên đòi hỏi người Thẩm phán phải có kiến thức pháp luật sâu rộng, phải có kinh nghiệm tích lũy nhiều năm trong quá trình xét xử các vụ án thì mới có thể làm tốt vai trò của mình được. Để đưa ra được một phán quyết thấu tình đạt lý, Thẩm phán phải có sự am hiểu về pháp luật, sự am hiểu về kiến thức thực tế, phong tục và tập quán, tích lũy kiến thức về xã hội và lương tâm của người Thẩm phán. Cơ sở của 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] các phán quyết là pháp luật, những kết quả của các phán quyết có công bằng, vô tư và khách quan hay không đòi hỏi mỗi Thẩm phán phải có cái tâm trong sáng, chỉ khi nào có sự kết hợp giữa trình độ chuyên môn nghiệp vụ và đạo đức nghề nghiệp của Thẩm phán thì lúc đó mới đảm bảo cho phán quyết của Thẩm phán thấu tình đạt lý. Khi xét xử người Thẩm phán phải có niềm tin nội tâm, đó là niềm tin vào công lý bởi vì cho dù hệ thống pháp luật có hoàn chỉnh đầy đủ đến đâu chăng nữa thì cũng sẽ không bao giờ dự liệu hết được mọi tình huống xảy ra trong thực tế.

Thậm chí quy định của pháp luật còn chồng chéo, không đồng bộ, song khi xét xử người Thẩm phán vẫn phải đảm bảo nguyên tắc xét xử đúng người, đúng tội, đúng pháp luật và đặc biệt là phải đảm bảo công lý. Trong con mắt người dân, Tòa án không chỉ là bảo vệ pháp luật mà còn là biểu tượng của công lý, sự công bằng xã hội. Khi phải đối mặt với quan tòa với công đường người dân chờ đợi sự công minh, sáng suốt. Tòa án là người đại diện của công lý và quan tòa là người thực thi công lý.

Thẩm phán giữ vai trò chính trong hoạt động xét xử tại Tòa án, nhân danh Nhà nước công bố một bản án, một quyết định về việc công dân có tội hay không có tội; hoạt động của Thẩm phán còn góp phần đẩy mạnh cải cách tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước; phát huy dân chủ, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa; giải quyết các tranh chấp và xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm pháp luật.