Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ VAI TRÒ CỦA THẨM PHÁN TRONG HOẠT ĐỘNG XÉT XỬ VỤ ÁN HÌNH SỰ 1.1 Khái niệm Thẩm phán và vai trò của Thẩm phán trong hoạt động xét xử vụ án hình sự 1.1 Khái niệm Thẩm phán Tòa án nhân dân là một trong những cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng có vị trí vai trò quan trọng. Hơn nữa, trong Hiến pháp năm 2013 đã quy định “Tòa án nhân dân là cơ quan xét xử của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thực hiện quyền tư pháp”. Theo từ điển Luật học và Pháp lệnh Thẩm phán và Hội thẩm nhân dân năm 2002 có định nghĩa thì: “Thẩm phán là người được bổ nhiệm theo quy định của pháp luật để làm nhiệm vụ xét xử những vụ án và giải quyết những việc khác thuộc thẩm quyền của Tòa án” [45]. Trong Tòa án, Thẩm phán là người có vai trò then chốt để thực thi nhiệm vụ tố tụng.Luật tổ chức Tòa án nhân dân năm 2014 đã đưa ra khái niệm “Thẩm phán là người có đủ điều kiện, tiêu chuẩn theo quy định của Luật này được Chủ tịch nước bổ nhiệm để làm nhiệm vụ xét xử” [30, Điều 65].
Các điều kiện, tiêu chuẩn của Thẩm phán:Là công dân Việt Nam, trung thành với Tổ quốc và Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, có phẩm chất đạo đức tốt, có bản lĩnh chính trị vững vàng, có tinh thần dũng cảm và kiên quyết bảo vệ công lý, liêm khiết và trung thực,có trình độ cử nhân luật trở lên, đã được đào tạo nghiệp vụ xét xử, có thời gian làm công tác thực tiễn pháp luật và có sức khỏe bảo đảm hoàn thành nhiệm vụ được giao. Thẩm phán có các ngạch sau: Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, Thẩm phán cao cấp, Thẩm phán trung cấp, Thẩm phán sơ cấp [30, Điều 66]. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Theo khái niệm này thì “Thẩm phán là người được Chủ tịch nước bổ nhiệm để nhân danh Nhà nước thực hiện quyền tư pháp. Trọng trách của Thẩm phán rất nặng nề, sứ mệnh của Thẩm phán rất cao quý.
Trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, Đảng, Nhà nước và Nhân dân yêu cầu các Thẩm phán phải thực hiện nhiệm vụ một cách vô tư, khách quan, thượng tôn pháp luật; đòi hỏi các Thẩm phán phải trở thành biểu tượng của đạo đức thanh liêm, tuân thủ những nguyên tắc của Hiến pháp về hoạt động tư pháp, thực hiện được lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Thẩm phán phải “Phụng công, thủ pháp, chí công vô tư” và “Gần dân, hiểu dân, giúp dân, học dân” [15]. Ngoài ra, Thẩm phán là một nghề vinh quang nhưng phải chịu nhiều áp lực, khó khăn, vất vả. Với trọng trách của người bảo vệ và thực thi công lý, Thẩm phán luôn phải đối mặt với những rủi ro, nguy hiểm, cám dỗ, vì mỗi phán quyết của họ tác động trực tiếp đến tự do, danh dự, nhân phẩm, tài sản và cả tính mạng con người. Chính vì vậy, hoạt động của Thẩm phán luôn được đặt dưới sự giám sát nghiêm ngặt của người dân và xã hội.
Người dân đòi hỏi ở Thẩm phán những phẩm chất cao quý với những đánh giá khắt khe: bên cạnh trình độ chuyên môn giỏi; sự hiểu biết sâu rộng về xã hội, khoa học…, Thẩm phán phải là người có đạo đức, lòng dũng cảm, dám đấu tranh không khoan nhượng với tội phạm và vi phạm pháp luật; có tinh thần thượng tôn pháp luật; luôn tuân theo lẽ công bằng; có trách nhiệm với xã hội và có tấm lòng nhân hậu. Kiến thức chuyên môn chỉ có thể được phát huy khi người Thẩm phán có bản lĩnh chính trị vững vàng, có tinh thần trách nhiệm, sự vô tư, khách quan, đức thanh liêm và trung thực, tính cần mẫn và tận tụy trong công việc,… Đây là những phẩm chất đạo đức nghề nghiệp để mỗi Thẩm phán khẳng định chính mình và không bị sa ngã trước những cám dỗ, là một trong những điều kiện tiên quyết để bảo đảm cho người Thẩm phán hoàn 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thành một cách trung thực nhiệm vụ được giao, là yếu tố để duy trì niềm tin của người dân vào công lý, công bằng xã hội. Cho dù hoạt động xét xử được dựa trên một nền tảng pháp lý vững chắc, được thực hiện bởi những Thẩm phán có năng lực, trình độ, nhưng nếu kém về phẩm chất đạo đức thì chất lượng hoạt động xét xử không thể được bảo đảm. Từ những phân tích trên, chúng ta có thể rút ra khái niệm Thẩm phán như sau: “Thẩm phán là người được bổ nhiệm theo quy định của pháp luật để làm nhiệm vụ xét xử những vụ án và giải quyết những việc khác thuộc thẩm quyền của Tòa án”.2 Vai trò của Thẩm phán trong hoạt động xét xử vụ án hình sự.
Theo Đại từ điển tiếng Việt do Nguyễn Như Ý chủ biên thì "vai trò" được hiểu là "Vai trò là chức năng, tác dụng của cái gì, hoặc của ai đó trong sự vận động, phát triển của nhóm tập thể nói chung". [46] Như vậy nói tới vai trò là nói tới sự hiện diện của ít nhất hai sự vật hiện tượng, trong đó sự hiện diện của một hai sự vật hiện tượng này có ý nghĩa nhất định với sự vật hiện tượng kia, qua mối quan hệ đó, sự vật hiện tượng này thể hiện vai trò của mình với sự vật hiện tượng kia. Trong mối quan hệ giữa Thẩm phán với hoạt động xét xử vụ án hình sự, “vai trò của Thẩm phán trong hoạt động xét xử vụ án hình sự được hiểu là tác dụng, ý nghĩa của Thẩm phán đối với hoạt động xét xử vụ án hình sự”. Đây là vai trò riêng của Thẩm phán đối với hoạt động xét xử vụ án hình sự trong tổng thể vai trò của Thẩm phán trong hoạt động giải quyết vụ án hình sự nói chung.
Vai trò của Thẩm phán là sự thể hiện quyền hạn, tác dụng, ý nghĩa của Thẩm phán đối với hoạt động xét xử vụ án hình sự thông qua các quy định pháp luật về quyền hạn, trách nhiệm của Thẩm phán, qua đó góp phần bảo đảm thực hiện nhiệm vụ của giai đoạn xét xử nói riêng và quá trình giải quyết vụ án hình sự nói chung. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thẩm phán có vai trò đặc biệt trong xét xử các vụ án hình sự. Thẩm phán là người điều khiển phiên tòa theo quy định của pháp luật. Lên kế hoạch cho các phiên tòa như: Những chứng cứ nào sẽ được sử dụng, nhân chứng nào sẽ được triệu tập, thời gian nào thì sẽ đưa vụ án ra xét xử….và dự liệu được những vấn đề có thể xảy ra tại phiên tòa.
Trong phần thẩm vấn, pháp luật không quy định phải hỏi ai, hỏi vấn đề gì trước nên gần như quy trình xét hỏi được quyết định bởi Thẩm phán chủ tọa phiên tòa và là người điều khiển phiên tòa, thấy cần hỏi ai trước, cần làm rõ cái gì trước, xem xét và trình bày cái gì là hợp lý để đảm bảo kết quả, chất lượng xét xử tốt nhất và không làm cho các sự kiện bị rối lên, đồng thời cũng quyết định luôn tình tiết nội dung nào cần được hỏi. Mặc dù người hỏi gồm có cả Thẩm phán, Hội thẩm, Kiểm sát viên và Luật sư nhưng thực tiễn xét xử tại Việt Nam cho thấy việc xét hỏi được tiến hành chủ yếu bởi Thẩm phán Chủ tọa phiên tòa, sự tham gia xét hỏi của Kiểm sát viên và Luật sư trong quá trình xét hỏi không mang tính liên tục, tất cả những điều đó ảnh hưởng lớn đến chất lượng xét xử. Chất lượng xét xử có cao hay không phụ thuộc phần lớn vào người Thẩm phán, phụ thuộc vào chuyên môn nghiệp vụ, kỹ năng điều khiển phiên tòa, kinh nghiệm tích lũy trong quá trình công tác. Vì sao lại hỏi bị cáo này trước mà không phải là hỏi bị cáo kia trước (trong vụ án có nhiều bị cáo), vật chứng nào, người làm chứng nào, những tình tiết nào trong vụ án có ý nghĩa quyết định đến việc bị cáo có tội hay không có tội, nếu có tội thì được quy định tại điều khoản nào trong BLHS.
Tất cả những vấn đề trên đòi hỏi người Thẩm phán phải có kiến thức pháp luật sâu rộng, phải có kinh nghiệm tích lũy nhiều năm trong quá trình xét xử các vụ án thì mới có thể làm tốt vai trò của mình được. Để đưa ra được một phán quyết thấu tình đạt lý, Thẩm phán phải có sự am hiểu về pháp luật, sự am hiểu về kiến thức thực tế, phong tục và tập quán, tích lũy kiến thức về xã hội và lương tâm của người Thẩm phán. Cơ sở của 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com các phán quyết là pháp luật, những kết quả của các phán quyết có công bằng, vô tư và khách quan hay không đòi hỏi mỗi Thẩm phán phải có cái tâm trong sáng, chỉ khi nào có sự kết hợp giữa trình độ chuyên môn nghiệp vụ và đạo đức nghề nghiệp của Thẩm phán thì lúc đó mới đảm bảo cho phán quyết của Thẩm phán thấu tình đạt lý. Khi xét xử người Thẩm phán phải có niềm tin nội tâm, đó là niềm tin vào công lý bởi vì cho dù hệ thống pháp luật có hoàn chỉnh đầy đủ đến đâu chăng nữa thì cũng sẽ không bao giờ dự liệu hết được mọi tình huống xảy ra trong thực tế.
Thậm chí quy định của pháp luật còn chồng chéo, không đồng bộ, song khi xét xử người Thẩm phán vẫn phải đảm bảo nguyên tắc xét xử đúng người, đúng tội, đúng pháp luật và đặc biệt là phải đảm bảo công lý. Trong con mắt người dân, Tòa án không chỉ là bảo vệ pháp luật mà còn là biểu tượng của công lý, sự công bằng xã hội. Khi phải đối mặt với quan tòa với công đường người dân chờ đợi sự công minh, sáng suốt. Tòa án là người đại diện của công lý và quan tòa là người thực thi công lý.
Thẩm phán giữ vai trò chính trong hoạt động xét xử tại Tòa án, nhân danh Nhà nước công bố một bản án, một quyết định về việc công dân có tội hay không có tội; hoạt động của Thẩm phán còn góp phần đẩy mạnh cải cách tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước; phát huy dân chủ, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa; giải quyết các tranh chấp và xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm pháp luật.