Chương 1: Một số vấn đề lý luận về quyền con ngƣời và vai trò của Thẩm phán trong việc bảo vệ quyền con ngƣời. - Chương 2: Thực trạng, phƣơng hƣớng và giải pháp nâng cao vai trò của Thẩm phán trong việc bảo vệ quyền con ngƣời ở TAND huyện Thanh Trì. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VỀ QUYỀN CON NGƢỜI VÀ VAI TRÒ CỦA THẨM PHÁN TRONG VIỆC BẢO VỆ QUYỀN CON NGƢỜI 1. Khái quát về quyền con ngƣời, bảo vệ quyền con ngƣời 1.
Khái niệm quyền con người * Khái niệm quyền con người Con ngƣời là một giá trị cao quý và là mục tiêu phát triển của mọi cuộc cách mạng xã hội: Tất cả cho con ngƣời và vì con ngƣời. Trong lời nói đầu Tuyên ngôn về Nhân quyền và Dân quyền năm 1789 của nƣớc Pháp đã viết: “Sự không hiểu biết, sự lãng quên hay sự coi thường quyền con người là nguyên nhân duy nhất của những nỗi bất hạnh công cộng, của tệ hủ bại của các chính phủ”. Chính vì vậy, bảo vệ và phát triển các quyền cơ bản của con ngƣời là phải trọng tâm và là đích cuối cùng của mỗi cuộc cách mạng, của mỗi thể chế xã hội tiến bộ. Ý tƣởng về nhân phẩm con ngƣời đã có từ xa xƣa trong lịch sử nhân loại, dƣới các hình thức khác nhau, trong tất cả các nền văn hóa và tôn giáo.
Tuy nhiên, khái niệm về quyền con ngƣời mang tính phổ quát mới đƣợc các quốc gia chấp nhận khi nhất trí thông qua Tuyên ngôn thế giới về quyền con ngƣời, trở thành một hệ thống không thể thiếu. Quyền con ngƣời là một phạm trù phức tạp, đa dạng và biểu hiện các đặc điểm, thuộc tính quan trọng và nhân cách của con ngƣời. Vì vậy, để đƣa ra một định nghĩa về quyền con ngƣời dƣới hình thức cô đọng mà lại nêu bật đƣợc các thuộc tính và đặc điểm cơ bản, quan trọng nhất của con ngƣời là một điều rất khó. Theo tài liệu hỏi đáp về Nhân quyền của Liên hợp quốc (United Nation: Human right: Questions and Answers) thì đến nay đã có hơn 50 định nghĩa khác nhau về quyền con ngƣời, mỗi định nghĩa tiếp cận dƣới góc độ khác nhau nhƣng không định nghĩa nào bao hàm đƣợc tất cả các thuộc tính của quyền con ngƣời.
Ở cấp độ quốc tế, định nghĩa của Văn phòng cao ủy Liên hợp quốc về quyền con ngƣời thƣờng đƣợc trích dẫn bởi các nhà nghiên cứu. Theo định nghĩa này: 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Quyền con ngƣời là những bảo đảm pháp lý phổ quát (universal legan guarantees) có tác dụng bảo vệ các cá nhân và nhóm chống lại những hành động (actions) hoặc sự bỏ mặc (omissions) làm tổn hại đến nhân phẩm, những sự đƣợc phép (entitlements) và sự tự do cơ bản (fundamental freedoms) của con ngƣời [13, tr. Hay, Quyền con ngƣời đƣợc hiểu chung là những quyền thuộc về con ngƣời (Human being). Khái niệm quyền con ngƣời thể hiện ở việc mọi cá nhân con ngƣời đều có quyền hƣởng những quyền của mình mà không có sự phân biệt về chủng tộc, màu da, giới tính, ngôn ngữ, tôn giáo, quan điểm chính trị, dân tộc hoặc nguồn gốc xã hội, tài sản, sự sinh ra hoặc những quy chế khác [51, tr.
Ở Việt Nam chƣa có một văn bản pháp lý nào quy định về quyền con ngƣời nhƣ một định nghĩa. Trên phƣơng diện nghiên cứu khoa học pháp lý thì “Quyền con người là những nhu cầu, lợi ích tự nhiên, vốn có và khách quan của con người được ghi nhận và bảo vệ trong pháp luật quốc gia và các thỏa thuận pháp lý quốc tế” [12, tr. Trong Giáo trình Luật quốc tế của Đại học Luật Hà Nội định nghĩa: Về pháp lý, quyền con ngƣời là phẩm giá, năng lực, nhu cầu và lợi ích hợp pháp của con ngƣời đƣợc thể chế, bảo vệ bởi pháp luật quốc gia và luật quốc tế. Nhƣ vậy, nhìn ở góc độ nào và ở cấp độ nào thì quyền con ngƣời cũng đƣợc xác định nhƣ là những chuẩn mực đƣợc cộng đồng quốc tế thừa nhận và tuân thủ.
Những chuẩn mực này kết tinh những giá trị nhân văn của toàn nhân loại, chỉ áp dụng với con ngƣời, cho tất cả mọi ngƣời. Nhờ có những chuẩn mực này, mọi thành viên trong gia đình nhân loại mới đƣợc bảo vệ nhân phẩm và mới có điều kiện phát triển đầy đủ các năng lực của cá nhân với tƣ cách là một con ngƣời. Cho dù cách nhìn nhận có những khác biệt nhất định, một điều rõ ràng là quyền con ngƣời là những giá trị cao cả cần đƣợc tôn trọng và bảo vệ trong mọi xã hội và trong mọi giai đoạn lịch sử [12]. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Và theo đó, quyền con ngƣời đều có những điểm chung sau: - Quyền con ngƣời là quyền vừa mang tính tự nhiên (nhƣ quyền sống, quyền bình đẳng, quyền đƣợc tôn trọng về danh dự, nhân phẩm) nhƣng cũng đồng thời đƣợc quy định và bảo đảm thực hiện bằng pháp luật, bao gồm cả pháp luật quốc gia và pháp luật quốc tế.
- Quyền con ngƣời bao gồm những giá trị gắn với mỗi con ngƣời vừa mang tƣ cách cá nhân, vừa với tƣ cách là một thành viên của xã hội. Quyền của mỗi cá nhân đƣợc đặt trong mối quan hệ với lợi ích quốc gia, dân tộc và cộng đồng. - Quyền con ngƣời là quyền mà tất cả mọi ngƣời, không phân biệt độ tuổi, giới tính, thành phần xuất thân, tôn giáo. đều đƣợc hƣởng một cách bình đẳng.
* Đặc điểm của Quyền con người - Quyền con ngƣời mang tính phổ biến: Quyền con ngƣời là bẩm sinh, vốn có, đƣợc áp dụng cho tất cả các thành viên gia đình nhân loại, không phân biệt màu da, dân tộc, giới tính, tôn giáo, độ tuổi, thành phần xuất thân. Con ngƣời dù ở trong những chế độ riêng biệt, thuộc những truyền thống văn hóa khác nhau vẫn đƣợc công nhận là con ngƣời và đƣợc hƣởng những quyền và sự tự do cơ bản. - Quyền con ngƣời mang tính đặc thù: mặc dù tất cả mọi ngƣời đều đƣợc hƣởng quyền con ngƣời nhƣng mức độ thụ hƣởng có sự khác biệt, phụ thuộc vào năng lực cá nhân của từng ngƣời, hoàn cảnh chính trị, truyền thống văn hóa xã hội mà ngƣời đó đang sống. Ở mỗi vùng, mỗi quốc gia khác nhau, vấn đề quyền con ngƣời mang những sắc thái, đặc trƣng riêng gắn liền với trình độ phát triển kinh tế - xã hội ở khu vực đó (ví dụ: mức độ được thụ hưởng an sinh xã hội ở các nước phát triển Tây Âu tốt hơn so với các nước đang phát triển ở khu vực Đông Nam Á).
- Quyền con ngƣời không thể bị tƣớc bỏ: quan niệm chung của cộng đồng quốc tế rằng Quyền con ngƣời không thể bị tƣớc bỏ hay hạn chế một cách tùy tiện bởi bất cứ chủ thể nào, kể cả các cơ quan, ngƣời có thẩm quyền. Tuy nhiên, trong một số trƣờng hợp nhất định do pháp luật quy định trƣớc, một số chủ thể đặc biệt có thể bị hạn chế quyền con ngƣời (ví dụ: người bị tạm giữ, tạm giam, người đang chấp hành hình phạt tù, người bị bắt đi cai nghiện bắt buộc. 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Quyền con ngƣời có tính liên hệ và phụ thuộc lẫn nhau giữa các quyền: tất cả các quyền con ngƣời đều có mối liên hệ chặt chẽ với nhau, việc thực hiện tốt quyền này sẽ là tiền đề để thực hiện quyền kia. Ngƣợc lại, khi có một quyền bị xâm phạm thì sẽ ảnh hƣởng đến các quyền khác.
* Phân loại Quyền con người Cách phân loại quyền con ngƣời cơ bản và chủ yếu đƣợc thừa nhạn rộng rãi hiện nay đó là phân loại quyền có ngƣời theo lĩnh vực. Theo đó, quyền con ngƣời đƣợc phân thành hai nhóm chính. - Quyền dân sự - chính trị: thông thƣờng gồm quyền bầu cử, ứng cử, quyền sống, quyền tự do đi lại, quyền bất khả xâm phạm về thân thể, danh dự, nhân phẩm, các quyền tự do cơ bản, quyền bình đẳng. - Quyền kinh tế - văn hóa – xã hội: quyền có việc làm, quyền tự do kinh doanh, quyền sở hữu, quyền đƣợc bảo vệ sức khỏe, quyền đƣợc học tập và sáng tạo, quyền hoạt động văn hóa – nghệ thuật.
Dựa trên cơ sở phân loại này để Liên hợp quốc soạn thảo hai Công ƣớc quốc tế về Quyền con ngƣời là Công ƣớc quốc tế về các quyền dân sự - chính trị năm 1966 (ICCPR) và Công ƣớc quốc tế về các quyền kinh tế - văn hóa – xã hội năm 1966 (ICESCR). Ngoài ra, quyền con ngƣời có thể đƣợc phân chia theo chủ thể của quyền. Có thể chia quyền con ngƣời thành ra quyền cá nhân; quyền của nhóm nhƣ quyền của phụ nữ, trẻ, ngƣời cao tuổi. và quyền tập thể nhƣ quyền dân tộc tự quyết và quyền của các dân tộc thiểu số.
Khái niệm bảo vệ quyền con người Theo từ điển Tiếng Việt bảo vệ có nghĩa là (1) chống lại mọi sự hủy hoại, xâm phạm để giữ gìn cho đƣợc nguyên vẹn; (2) bênh vực bằng lý lẽ để giữ vững ý kiến hay quan điểm [21, tr. Trên cơ sở đó, bảo vệ quyền con ngƣời đƣợc hiểu là “Việc xác lập và thực 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hiện những bảo đảm pháp lý cần thiết nhằm chống lại hoặc ngăn chặn hoặc khắc phục hậu quả của các hành vi xâm phạm nhân phẩm, lợi ích, nhu cầu và năng lực để giữ gìn cho quyền con người được nguyên vẹn”. * Xét về chủ thể bảo vệ quyền con người Quyền con ngƣời là một giá trị cao cả, là những quyền đƣợc gắn với con ngƣời cụ thể nhƣng bảo vệ quyền con ngƣời không thể chỉ do một cá nhân tự nhận thức và thực hiện mà cần phải đƣợc thực hiện dựa trên sự tôn trọng nhân phẩm và giá trị của mỗi ngƣời, nhận thức của cộng đồng xã hội và bằng quyền lực Nhà nƣớc. Và bảo vệ quyền con ngƣời là tất yếu, là trách nhiệm của cả cộng đồng nhƣng trƣớc hết phải nói đến vai trò của Nhà nƣớc - chủ thể quan trọng nhất trong xã hội, có trách nhiệm bảo đảm thực hiện quyền con ngƣời.
Trong số các cơ quan nhà nƣớc, Tòa án đóng vai trò trung tâm trong việc bảo vệ quyền con ngƣời. Tiếp đến phải kể đến là vai trò của Tòa án trong việc bảo vệ quyền con ngƣời đã đƣợc Hiến pháp và pháp luật ghi nhận. Trong các văn bản quốc tế cũng nhƣ quốc gia có nhiều điều khoản quy định về trách nhiệm của Nhà nƣớc trong việc bảo vệ quyền con ngƣời.