Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI Trong bộ máy của Nhà nƣớc ta, Quốc hội chiếm vị trí, vai trò đặc biệt quan trọng. Tổ chức và hoạt động của Quốc hội quyết định chủ yếu đến sự phát triển của đất nƣớc, sự thành công của xây dựng NNPQ XHCN trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay. Với tầm quan trọng đặc biệt đó, vai trò của Quốc hội đã trở thành một vấn đề luôn đƣợc sự quan tâm của các nhà khoa học và giới nghiên cứu. Các tác giả, các nhà nghiên cứu đã phân tích, luận giải, khái quát, đánh giá hoạt động của Quốc hội dƣới nhiều góc độ, nhiều hƣớng tiếp cận khác nhau.
Những nghiên cứu về xây dựng Nhà nước pháp quyền; lý luận và thực tiễn về Quốc hội trong xây dựng Nhà nước pháp quyền Liên quan đến những vấn đề lý luận và thực tiễn về xây dựng NNPQ đã có nhiều nghiên cứu của các cá nhân và tập thể tác giả dƣới dạng bài viết, sách chuyên khảo, tạp chí đề cập tới. Cuốn sách Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của dân, do dân, vì dân - Lý luận và thực tiễn của GS.Nguyễn Duy Quý, PGS.Nguyễn Tất Viễn (đồng chủ biên); NXB Chính trị quốc gia, 2010, đã đề cập đến tổng thể các vấn đề lịch sử tƣ tƣởng, lý luận và thực tiễn của quá trình xây dựng NNPQ trên thế giới nói chung và NNPQ XHCN ở Việt Nam nói riêng. Quan điểm của Chủ nghĩa Mác - Lênin về nhà nƣớc, pháp luật, vai trò của pháp luật, pháp chế XHCN, đƣợc coi là nền tảng cho việc xây dựng NNPQ ở các nƣớc XHCN sau này. Các tác giả cũng dành sự chú ý nghiên cứu tƣ tƣởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về nhà nƣớc và NNPQ.
Nói về NNPQ Việt Nam, đóng góp có thể nói là khá sớm của các tác giả là ở chỗ đã trình bày khái niệm, phân tích những đặc trƣng cơ bản và chức năng của NNPQ XHCN của dân, do dân và vì dân. Công trình này là 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đã nêu lên bảy đặc trƣng cơ bản của NNPQ XHCN Việt Nam, trong đó có hai đặc trƣng mà theo tác giả luận án đây là hai đặc trƣng mới so với các công trình cùng nghiên cứu về NNPQ XHCN ở cùng thời gian đó là: Trách nhiệm qua lại giữa nhà nƣớc và công dân là mối quan hệ chủ đạo trong xã hội, thể hiện vai trò của một nhà nƣớc “phục vụ”, đồng thời thể hiện trách nhiệm của công dân trƣớc nhà nƣớc và xã hội; Nhà nƣớc pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam gắn với một xã hội dân sự định hƣớng xã hội chủ nghĩa. Những phân tích này đã giúp tác giả luận án củng cố thêm căn cứ để xác định nội hàm của NNPQ XHCN Việt Nam. Những giải pháp mà cuốn sách đề xuất nhƣ: Đổi mới tổ chức hoạt động của các cơ quan nhà nƣớc; đổi mới và tăng cƣờng sự lãnh đạo của Đảng đối với NNPQ XHCN; xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật, thực hiện pháp luật có hiệu quả.
là những nội dung có giá trị tham khảo đối với luận án. Cuốn sách sách chuyên khảo Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của tác giả Đào Trí Úc (chủ biên); NXB Chính trị quốc gia, 2005 đã nghiên cứu, tìm hiểu về NNPQ, xây dựng NNPQ XHCN nhƣ: Cơ sở lý luận, vấn đề dân chủ, nhân quyền, cải cách hành chính, cải cách tƣ pháp, tăng cƣờng pháp chế XHCN. Tác giả đã phân tích, luận giải những tiền đề cơ bản cho quá trình xây dựng NNPQ XHCN ở Việt Nam. Đồng thời khẳng định, do đặc điểm của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, quá trình xây dựng NNPQ XHCN phải vƣợt qua nhiều trở ngại, khó khăn, chịu sự chi phối của những yếu tố về lịch sử, kinh tế, văn hóa….
Vì vậy, cần thiết phải có những phƣơng hƣớng, biện pháp thích hợp để có thể xây dựng thành công NNPQ XHCN ở Việt Nam. Công trình nghiên cứu của tác giả Nguyễn Văn Yểu, Lê Hữu Nghĩa: Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong thời kỳ mới, NXB Chính trị quốc gia, 2006, bên cạnh chỉ ra tính tất yếu của quá trình xây 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dựng NNPQ XHCN ở Việt Nam, các tác giả đã nêu và phân tích những phƣơng hƣớng để xây dựng NNPQ nhƣ: Đổi mới hoạt động lập pháp của Quốc hội; hoạt động hành pháp của Chính phủ; tổ chức và hoạt động của các cơ quan tƣ pháp; mối quan hệ giữa ba cơ quan nhà nƣớc. Cuốn sách Đảng lãnh đạo Nhà nước trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện nay của tác giả Nguyễn Văn Vĩnh, NXB Lý luận chính trị, 2007 đã phân tích, luận giải những vấn đề cơ sở lý luận và thực tiễn về Đảng lãnh đạo nhà nƣớc trong điều kiện xây dựng NNPQ. Đặc biệt, tác giả đã phân tích vấn đề có tính nguyên tắc trong quá trình Đảng lãnh đạo Nhà nƣớc trong điều kiện xây dựng NNPQ ở Việt Nam: Nhà nƣớc và công dân đều phải thừa nhận tính tối cao của pháp luật; Đảng và cán bộ, đảng viên phải hoạt động trong khuôn khổ của Hiến pháp và pháp luật.
Đồng thời, tác giả cũng đã phân tích những định hƣớng cơ bản, thực trạng, những giải pháp chủ yếu để phát huy vai trò lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nƣớc trong xây dựng NNPQ XHCN ở nƣớc ta hiện nay. Tác giả Lê Minh Quân với cuốn Xây dựng Nhà nước pháp quyền đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2003 đã khái quát lịch sử tƣ tƣởng về NNPQ trong mối quan hệ với sự phát triển của xã hội. Đồng thời, tác giả đã phân tích và chỉ ra tính tất yếu của việc xây dựng NNPQ XHCN ở Việt Nam hiện nay trên phƣơng diện lý luận và thực tiễn. Để xây dựng NNPQ XHCN ở Việt Nam hiện nay, tác giả cũng đã nêu và phân tích một số phƣơng hƣớng cơ bản nhƣ: Tăng cƣờng dân chủ XHCN; đổi mới và nâng cao hiệu quả quản lý của Nhà nƣớc; xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật….
Cùng đề cập đến nội dung nhƣ: Khái quát lịch sử hình thành và phát triển học thuyết NNPQ; khẳng định giá trị phổ biến của học thuyết NNPQ; phân tích quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tƣ tƣởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về NNPQ; khái niệm, những đặc trƣng cơ bản và chức 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com năng của NNPQ XHCN của dân, do dân, vì dân và các yếu tố quy định, chi phối đến quá trình xây dựng NNPQ XHCN ở Việt Nam có các công trình: Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam - Một số vấn đề lý luận và thực tiễn của tác giả Nguyễn Văn Niên, NXB Chính trị quốc gia, 1996; Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng Nhà nước pháp quyền kiểu mới ở Việt Nam của tác giả Lý Thị Bích Hồng (chủ biên), NXB Lao động, 2003; Cơ sở lý luận và thực tiễn xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân của tác giả Trần Hậu Thành, NXB Lý luận chính trị, 2005; Một số vấn đề xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở nước ta của tác giả Trần Thành, NXB Chính trị quốc gia, 2009. NNPQ là vấn đề có tính thời sự, có tầm quan trọng đặc biệt, vì vậy đã có nhiều luận án, luận văn lựa chọn chủ đề này làm đề tài nghiên cứu. Luận án tiến sĩ triết học Tính phổ biến và tính đặc thù trong xây dựng Nhà nước pháp quyền Việt Nam của tác giả Đào Ngọc Tuấn mã số 5.02 năm 2002 tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, đã phân tích luận giải tính logic của sự hình thành và phát triển khái niệm NNPQ; chỉ ra tính phổ biến về đặc trƣng của NNPQ: “1. Tính tối cao của pháp luật; 2.
Cơ chế phân công quyền lực trong sự chế ƣớc lẫn nhau: hành pháp, lập pháp, tƣ pháp; 3. Sự hiện diện của một nền dân chủ; 4. Năng lực giải quyết đúng đắn mối quan hệ giữa các điều ƣớc quốc tế và luật quốc tế; năng lực làm tƣơng thích giữa luật nội địa với luật quốc tế [129, tr. Những đặc thù của NNPQ Việt Nam (1.
đặc thù về truyền thống văn hóa: tinh thần yêu nƣớc, văn hóa làng xã, tính cách ngƣời Việt; 2. Đặc thù về kinh tế - xã hội (đặc thù nổi trội nhất là quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua giai đoạn tƣ bản chủ nghĩa; 3. Đặc thù về chính trị (xây dựng NNPQ do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo). Đồng thời, tác giả đề xuất những giải pháp kết hợp giữa tính đặc thù và tính phổ biến trong xây dựng NNPQ ở Việt Nam 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Giải quyết đúng đắn mối quan hệ giữa Đảng và Nhà nƣớc; 2. Chuyển dịch cơ cấu nhà nƣớc theo các giá trị phổ biến của NNPQ (cơ chế phân công quyền lực nhà nƣớc, về Quốc hội, Chính phủ và hệ thống tƣ pháp); 3. Từng bƣớc xây dựng xã hội công dân. Một số luận án cũng đề cập đến những nội dung về NNPQ, xây dựng NNPQ XHCN ở Việt Nam nhƣ: Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo sự nghiệp xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa từ năm 1996 đến năm 2006, Luận án tiến sĩ Lịch sử, mã số 62.01 của tác giả Hồ Xuân Quang, Hà Nội, Học viện Chính trị - Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh, 2008; Quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về nhà nước với việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Luận án tiến sĩ Triết học, mã số 62.05 của tác giả Trần Ngọc Liêu, Hà Nội, 2009, Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn; Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, Luận án tiến sĩ Triết học mã số 62.05 của tác giả Hoàng Thị Hạnh tại Học viện Khoa học xã hội năm 2013.
Nhiều bài viết đăng trên các tạp chí trong thời gian qua cũng đã đề cập đến vấn đề NNPQ. Tiêu biểu là: Sự hình thành và phát triển quan điểm Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của Đảng ta trong thời kỳ đổi mới của tác giả Trần Thái Dƣơng, Tạp chí Nhà nƣớc và Pháp luật, số 2(202)/2005, tr.