Đặt vấn đề Đậu xanh [Vigna radiata L. Wilczek] là một trong những cây họ đậu điển hình có thời gian sinh trưởng ngắn và khỏe, thích ứng với khí hậu khô nóng (Nguyễn Thị Xiêm và Cs, 2019). Đậu xanh cũng được đánh giá là cây trồng thích ứng với biến đổi khí hậu vì nó có thể chịu được khô hạn ở đầu thời vụ, chịu được khí hậu khô nóng trong vụ Hè Thu, sinh trưởng và thích ứng trên đất nghèo dinh dưỡng (Phạm Văn Chương và Cs, 2011). Hiện nay, hạt đậu xanh tiêu thụ rất mạnh ở một số nước như Trung Quốc (Đài Loan), Philippin, Ấn Độ, Thái Lan.
và nhất là nước ta. Đối với khu vực Duyên hải nam trung bộ, diện tích cây đậu hàng năm là 10. Mặc dù, diện tích sản xuất cây đậu xanh ở các tỉnh duyên hải miềm Trung và Tây nguyên không thể so sánh với cây lạc và đậu tương. Đậu xanh cũng là cây thực phẩm đem lại hiệu quả kinh tế cao.
Năng suất đậu xanh bình quân toàn vùng khoảng 12 - 13 tạ/ha, do nhiều công dụng và dễ sử dụng nên đậu xanh được trồng rộng rãi trong nhân dân (Dương Minh, 1999) Hiện nay, xu hướng chuyển từ nền nông nghiệp hóa chất sang nền nông nghiệp xanh, hữu cơ là tất yếu trước nhu cầu sử dụng thực phẩm sạch của người tiêu dùng. Nông nghiệp hữu cơ (NNHC) với việc không sử dụng hóa chất trong quá trình sản xuất đã đảm bảo được sự an toàn của các sản phẩm nông nghiệp với sức khỏe con người. Không chỉ thế, NNHC còn là phương thức sản xuất đảm bảo sự an toàn cho môi trường và hệ sinh thái tự nhiên.Vì thế, trong canh tác hữu cơ, người ta thường luân canh với các cây họ đậu để làm tăng độ phì cho đất từ hoạt động cố định đạm và tàn dư của cây. Theo kết quả nghiên cứu của Dương Minh (1999): trồng đậu xanh còn giúp bồi dưỡng và cải tạo đất tốt nhờ xác bã, thân, lá để lại cho đất (tương đương 8 - 15 tấn/ha phân xanh) và các nốt sần ở rễ cung cấp đạm cho cây (tương đương 20 - 40 kg N/ha, hay 42 - 85 kg Ure/ha), sau mùa đậu đất càng trở nên màu mỡ hơn (Dương Minh, 1999).
8 Mặc dù là cây trồng có khả năng tự tổng hợp đạm từ nốt sần để cung cấp cho cây, nhưng trong canh tác hóa học, người nông dân vẫn phải tiến hành bón phân hóa học ở giai đoạn đầu để tạo điều kiện cho nốt sần cố định đạm phát triển cũng như tăng sinh khối của cây họ đậu. Vậy, nếu trong canh tác hữu cơ, việc thay thế hoàn toàn phân hóa học bằng phân hữu cơ có làm tăng số “nhà máy” cố định đạm, cũng như sinh trưởng và năng suất của cây họ đậu nói chung và cây đậu xanh nói riêng cũng cần phải có dẫn liệu khoa học. Chính vì vậy, chúng tôi thực hiện nghiên cứu: “ Đánh giá vai trò của phân hữu cơ đến sinh trưởng và năng suất của cây đậu xanh”. Mục đích nghiên cứu Đánh giá được vai trò của bón phân hữu cơ đến sinh trưởng và năng suất của giống đậu xanh TX05 1.
Yêu cầu nghiên cứu - Xác định được ảnh hưởng của phân bón hữu cơ đến sinh trưởng của giống cây đậu xanh TX05. - Xác định ảnh hưởng của phân bón hữu cơ đến tình hình sâu bệnh hại - Xác định được ảnh hưởng của phân bón hữu cơ đến các yếu tố cấu thành năng suất và năng suất giống cây đậu xanh TX05. - Xác định hiệu quả kinh tế của việc bón phân hữu cơ cho giống đậu xanh TX05 9 PHẦN II: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở lý luận của đề tài 2.
Nguồn gốc và phân loại Nguồn gốc: Đậu xanh (Vigna radiata L. Wilczek) là loại cây đậu ăn hạt, thân thảo. Theo Vavilov, đậu xanh có nguồn gốc từ Ấn Độ, được phân bố rộng rãi ở các vùng nhiệt đới trong đó chủ yếu là ở các nước Đông và Nam Á. Dạng dại của V.
radiata cũng được tìm thấy ở Madagasca, bên bờ Ấn Độ Dương, Đông Phi (Lê Thị Kim Lành, 2013). Phân loại khoa học của cây đậu xanh: - Giới (regnum): Plantae - Ngành (division): Magnolyophita - Lớp (class): Magnolyopsida - Bộ (order): Fabales - Họ (Familia): Fabaceae - Chi (genus): Vigna - Loài (species): V. Radiata Chi Vigna là một trong những chi lớn trong họ Đậu, bao gồm khoảng 150 loài thuộc 7 chi phụ là Vigna; Plectotropis; Ceratotropis; Lasionspron; Sigmoidotropis; Haydonia; Macrohynchus, trong đó đậu xanh là một trong số 16 loài của phân chi Ceratotropis (Đàm Thị Thiều, 2013).2 Đặc điểm thực vật học của cây đậu xanh Cây đậu xanh thuộc loại cây thân thảo, là loại cây trồng cạn thu quả và hạt bao gồm các bộ phận như rễ, thân, lá, hoa, quả, hạt. Đặc điểm của rễ Rễ cây đậu xanh thuộc loại rễ cọc, xung quanh có các rễ con mọc ra.
Rễ cái thường ăn sâu xuống đất khoảng 20 - 30cm, gặp điều kiện lý tưởng có thể ăn sâu xuống 70 – 100cm. Bình thường ở các rễ cái có thể mọc ra 30 - 40 rễ con 10 hoặc nhiều hơn, các rễ con này dài 20 - 25cm, phát triển theo chiều ngang và tập trung nhiều ở lớp đất mặt từ 0 - 25cm. Từ các rễ con này lại mọc ra nhiều rễ nhánh khác làm nhiệm vụ hút nước và các chất dinh dưỡng để nuôi cây. Tuy nhiên, bộ rễ của cây đậu xanh yếu hơn nhiều so với các cây đậu đỗ khác nên khả năng chịu hạn và chịu úng của cây đậu xanh tương đối kém.
Nếu bộ rễ phát triển tốt thì bộ lá xanh lâu, cây ra nhiều hoa, quả, hạt mẩy. Ngược lại, bộ rễ phát triển kém thì cây sẽ chóng tàn, các đợt ra hoa sau sẽ khó đậu quả hoặc quả sẽ bị lép. Trên rễ cây họ Đậu có nhiều nốt sần chứa vi khuẩn cổ định đạm Rhizobium. Các nốt sần trên rễ bắt đầu hình thành khi cây có 2 - 3 lá thật và đạt tối đa khi cây ra hoa rộ.
Trên mỗi cây có khoảng 10 - 20 nốt sần, tập trung chủ yếu ở cổ rễ. Kích thước của các nốt sần không giống nhau, đường kính dao động từ 4 - 5 mm, so với đậu tương và lạc thì nốt sần của cây đậu xanh ít và nhỏ hơn. Trên các loại rễ thì lớp rễ đầu tiên có nhiều nốt sần, còn các lớp rễ mọc ra từ cổ rễ về sau ít nốt sần hơn. Người ta nhận thấy rằng những nốt sần hình thành sau khi cây ra hoa (nốt sần thứ cấp) hoạt động mạnh hơn loại nốt sần sinh ra ở nửa đầu thời kỳ sinh trưởng.
Trung bình mỗi vụ, 1 ha đậu xanh có thể bù lại cho đất tương ứng 85 - 107 kg nito làm cho đất tơi xốp hơn (Nguyễn Thị Soa, 2012). Đặc điểm của thân và cành Thân cây đậu xanh thuộc loại thân thảo hình trụ, phân đốt, cao khoảng 40 - 70 cm mọc thắng đứng, có khi hơi nghiêng. Thân đậu xanh nhỏ, tròn, có màu xanh hoặc màu tím tùy thuộc vào kiểu gen, có một lớp lông màu nâu sáng bao bọc. Trên thân chia 7 - 8 đốt, ở giữa hai đốt gọi là lóng.
Độ dài của các lóng thay đổi tùy theo vị trí trên cây và điều kiện khác. Các lóng dài khoảng 8 - 10 cm, các lóng ngắn chỉ 3 - 4 cm. Từ các đốt mọc ra các cành, trung bình có 1- 5 cành. Các cành mọc ra từ các nách lá thứ 2, 3 phát triển mạnh gọi là cành cấp 1, trên mỗi cành này lại có trung bình 2 - 3 mắt, từ các mắt này mọc ra các chùm hoa.
Các đốt thứ 4, 5, 6 thường là mọc ra các chùm hoa. Thời kỳ trước khi cây có 3 lá 11 chét thì tốc độ tăng trưởng của thân chậm, sau đó mới tăng nhanh dần đến khi ra hoa và hoạ rộ, đạt chiều cao tối đa lúc đã có quả chắc. Đường kính trung bình của thân chỉ từ 8 - 12 mm và tăng trưởng tỷ lệ thuận với tốc độ tăng trưởng của chiều cao cây (Nguyễn Thị Soa, 2012). Đặc điểm của lá Lá cây đậu xanh thuộc loại lá kép, có ba lá chét, mọc cách.
Trên mỗi thân chính có 7 - 8 lá thật, chúng xuất hiện sau khi xuất hiện lá mầm và lá đơn. Lá thật hoàn chỉnh gồm có: lá kèm, cuống lá và phiến lá. Cả hai mặt trên và dưới của lá đều có lông bao phủ. Diện tích của các lá tăng dần từ dưới lên, các lá mọc ở giữa thân rồi lại giảm dần lên phía ngọn.
Chỉ số diện tích lá (m² lá/m² đất) có ảnh hưởng lớn đến hiệu suất quang hợp và năng suất thu hoạch. Số lượng lá, kích thước, hình dạng và chỉ số diện tích lá thay đổi tùy thuộc vào giống, đất trồng và thời vụ (Bùi Hồng Xuyến, 2010). Đặc điểm của hoa Hoa đậu xanh là loại hoa lưỡng tính, tự thụ phấn, mọc thành chùm to, xếp xen kẽ nhau ở trên cuống. Các chùm hoa chỉ phát sinh ra từ các mắt thứ ba ở trên thân, nhiều nhất là ở mắt thứ tư, còn ở các cành thì tất cả các mắt đều có khả năng ra hoa.
Thường sau khi cây mọc 18 - 20 ngày thì mầm hoa hình thành, sau 35 - 40 ngày thì nở hoa. Trong một chùm hoa, từ khi hoa đầu tiên nở đến hoa cuối cùng kéo dài 10 - 15 ngày. Mỗi chùm hoa dài từ 2 - 10 cm và có từ 10 - 125 hoa. Khi mới hình thành hoa có hình cánh bướm, màu xanh tím, khi nở cành hoa có màu vàng nhạt.
Hoa đậu xanh thường nở rải rác, các hoa ở thân nở trước, các hoa ở cành nở sau, chậm hơn, có khi còn chậm hơn các chùm hoa cuối cùng ở ngọn cây. Trên cùng một cành, các chùm hoa cũng nở chênh lệch nhau có khi đến 10 – 15 ngày. Trong một chùm hoa cũng vậy, từ khi hoa đầu tiên nở đến hoa cuối cùng có thể chênh 10 – 15 ngày. Hoa nở được 24h là tàn, sau khi nở hoa và thụ tinh khoảng 20 ngày là quả chín.
Số lượng hoa dao động rất lớn, từ 30 - 280 hoa trên một cây. Thời gian nở hoa có thể chia thành 3 nhóm: 12 - Nhóm ra hoa tập chung: Hoa nở kéo dài < 16 ngày. - Nhóm ra hoa không tập trung: Hoa nở liên tiếp > 30 ngày. - Nhóm ra hoa trung gian: Hoa nở từ 16 ngày đến 30 ngày (Nguyễn Thị Soa, 2012).