Chương 1: Trí thức nữ: Khái niệm, đặc điểm và vai trò của họ trong sự nghiệp CNH, HĐH ở Việt Nam Chương 2: Thực trạng đội ngũ trí thức nữ ở Việt Nam hiện nay và những vấn đề về chính sách đối với đội ngũ này. Chương 3: Phương hướng và giải pháp chính sách nhằm phát triển trí thức nữ trong sự nghiệp CNH, HĐH đất nước. 8 Chƣơng 1 TRÍ THỨC NỮ - KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM VÀ VAI TRÒ CỦA LAO ĐỘNG TRÍ THỨC NỮ TRONG SỰ NGHIỆP CÔNG NGHIỆP HOÁ, HIỆN ĐẠI HOÁ Ở VIỆT NAM 1. Lao động trí thức nữ: Khái niệm và đặc điểm của họ 1.
Khái niệm trí thức, lao động trí thức nữ 1. Khái niệm trí thức Có nhiều quan niệm, định nghĩa về trí thức ở nhiều cấp độ khác nhau. Theo từ điển tiếng Việt: “Trí thức: người chuyên làm việc lao động trí óc và có tri thức chuyên môn cần thiết cho hoạt động nghề nghiệp của mình”. Trong từ điển tiếng Nga (1991), viết “Trí thức - đó là những người có học vấn và có kiến thức chuyên môn trong lĩnh vực khoa học, kỹ thuật, văn hoá và đang làm nghề lao động trí óc”.
Theo đại từ điển bách khoa Xô Viết: “Trí thức là tầng lớp xã hội của những người làm nghề nghiệp, bằng trí óc, chủ yếu là lao động phức tạp, sáng tạo, là phát hiện và phổ biến văn hoá”. Qua các định nghĩa trên có thể thấy định nghĩa thứ ba cho ta cách hiểu rõ hơn trên bình diện xã hội, đó là: Trí thức là một nhóm, một tầng lớp xã hội với những đặc điểm chung như làm nghề nghiệp, bằng trí óc, chủ yếu là lao động phức tạp, họ có chức năng xã hội là sáng tạo, phát hiện, truyền bá, phổ biến văn hoá. Tuy nhiên, ở định nghĩa thứ nhất và thứ hai cũng cho ta cách nhận biết người trí thức, đó là người có học vấn và tri thức chuyên môn cần thiết thuộc lĩnh vực nghề nghiệp của mình. Xét trong cơ cấu xã hội, V.Lênin cho rằng trí thức “không hợp thành một giai cấp độc lập về kinh tế, mà là một tầng lớp bao hàm không chỉ các nhà trước tác mà thôi, mà còn bao hàm tất cả những người có học thức, các đại biểu của các nghề tự do nói chung, câc đại biểu của lao động trí óc phức tạp”; và theo ông, trí thức là một “tầng lớp này trong hệ thống phân công lao động xã hội, từ tính chất và nội dung lao động của họ do trình độ học vấn và 9 trình độ chuyên môn quy định.
Vị trí ấy và tính chất nội dung ấy làm nên nét nổi bật của người trí thức - người lao động sáng tạo” [22, tr. Ở nước ta, khái niệm trí thức cũng được nhiều người, nhất là các nhà khoa học, các nhà nghiên cứu quan tâm. Đã có nhiều cách tiếp cận và lý giải khác nhau, song tất cả đều thống nhất ở một số đặc trưng: Người trí thức là khái niệm dùng để chỉ tất cả những người lao động trí óc, có trình độ học vấn, có khả năng sáng tạo và phẩm chất đạo đức cá nhân. Theo Hồ Chí Minh, người tốt nghiệp ĐH, nhưng nếu chỉ thuộc kiến thức sách vở, không biết vận dụng vào thực tế, thì đó chỉ là “trí thức học sách”, “trí thức một nửa”, “chưa phải là trí thức hoàn toàn” [24, tr.
Như vậy, theo Hồ Chí Minh, ở người trí thức không chỉ cần có kiến thức chuyên môn, mà một dấu hiệu cơ bản khác phải có là biết vận dụng sáng tạo những kiến thức đó vào thực tế cuộc sống. Trên cơ sở quan điểm của các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lê nin cũng như quan niệm của một số nhà nghiên cứu ở nước ta về trí thức, có thể đi tới một quan niệm chung về trí thức như sau: Trí thức là một tầng lớp xã hội đặc biệt, có trình độ học vấn cao; trình độ chuyên môn sâu, có phẩm chất; lương tri; lao động trí óc phức tạp; sáng tạo, phổ biến và nghiên cứu ứng dụng tri thức khoa học trong hoạt động thực tiễn, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Với khái niệm trí thức này chúng ta có thể nhận biết trí thức trên một số đặc điểm cơ bản sau: Một là, trí thức không phải là một giai cấp mà là một tầng lớp xã hội.Lênin, khi xã hội phân chia thành giai cấp, cái quyết định cho tính chất giai cấp của các lực lượng xã hội là quan hệ sở hữu. Trong xã hội đó, trí thức không có quan hệ riêng và trực tiếp với sở hữu về tư liệu sản xuất, trí thức “không hợp thành một giai cấp độc lập về kinh tế” mà là tầng lớp xã hội trung gian.
Căn cứ vào quan hệ sở hữu về tư liệu sản xuất có thể khẳng định rằng, trí thức là một tầng lớp xã hội. 10 Hai là, trí thức là người có trình độ học vấn cao, trình độ chuyên môn sâu. Trình độ học vấn của người trí thức phải được hiểu ở trình độ khoa học cơ bản và trình độ khoa học chuyên ngành. Trình độ học vấn và chuyên môn cao ở mức độ nào để được gọi là trí thức thì tuỳ thuộc vào điều kiện kinh tế - xã hội và văn hoá của mỗi quốc gia tại mỗi thời điểm lịch sử.
Ngày nay, trình độ chuẩn mực về học vấn ở nước ta là bậc CĐ, ĐH trở lên. Tuy nhiên, bằng cấp mới chỉ là tiêu chí ban đầu; bởi vì trong thực tế, không ít người có bằng cấp đó nhưng lại không tham dự vào lao động trí óc phức tạp, không thể hiện được họ có trình độ đó. Cùng với trình độ học vấn cơ bản cao, người trí thức còn phải được trang bị kiến thức sâu về chuyên ngành. Đó là cơ sở, điều kiện cho lao động sáng tạo khoa học của trí thức.
Để tham gia vào quá trình lao động sáng tạo khoa học, người trí thức phải đi sâu nghiên cứu chuyên ngành được đào tạo hoặc tham gia nghiên cứu khoa học. Có kiến thức sâu về chuyên ngành thì họ mới có thể sáng tạo ra những sản phẩm đích thực, được xã hội thừa nhận. Ba là, người trí thức chân chính phải là người có đạo đức, lương tâm. Người trí thức chân chính phải là người có đạo đức, phục vụ lợi ích cho toàn dân tộc, luôn đặt lợi ích dân tộc, lợi ích của nhân dân lên trên lợi ích cá nhân của mình.
Người trí thức trong giai đoạn CNH, HĐH đất nước đương nhiên phải là những người sáng tạo ra những thành tựu khoa học - công nghệ (KH - CN), những sản phẩm văn hoá có giá trị đích thực, đóng góp cho sự nghiệp phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Bốn là, người trí thức là người lao động trí óc phức tạp và sáng tạo. Đây là dấu hiệu cơ bản, quan trọng nhất phân biệt trí thức với bộ phận lao động khác. Lao động trí óc có nhiều dạng khác nhau, từ đơn giản đến phức tạp.
Tiêu chí để phân biệt hai dạng thức lao động này là sự hao phí trí lực, hàm lượng chất xám ít hay nhiều trong quá trình lao động. Lao động trí óc giản đơn như những người làm công việc hành chính, sự vụ, nhiệm vụ chủ yếu của họ là làm thông suốt các qui trình hành chính qua công văn, giấy tờ thì sự hao phí năng lượng trí lực không phải là cơ bản. Lao động của người trí thức là sự tìm tòi, khám phá, 11 sáng tạo cái mới, cái tiến bộ đòi hỏi phải tư duy ở mức độ cao, và ở đây, sự hao phí năng lượng thần kinh trung ương là chủ yếu. Lao đông trí óc phức tạp của trí thức là lao động sáng tạo.
Sự sáng tạo thường có mầm mống và tích luỹ dần qua giáo dục, đào tạo và nảy sinh trong quá trình nghiên cứu, tìm tòi. Với bốn đặc trưng cơ bản trên guíp chúng ta nhận thức rõ hơn về khái niệm trí thức. Quan niệm đúng và đầy đủ về trí thức sẽ là cơ sở quan trọng cho việc xây dựng, phát triển và phát huy tiềm năng đội ngũ trí thức, nhờ đó, khai thác có hiệu quả tiềm năng này trong sự phát triển kinh tế - xã hội. Xét theo quan điểm hệ thống, lao động trí thức nữ là một bộ phận hợp thành của trí thức Việt Nam.
Với vị thế to lớn của mình, cùng với các bộ phận lao động khác, nếu được hiểu đúng, từ đó có chính sách đào tạo và phát huy tiềm năng, họ sẽ là lực lượng quan trọng góp phần thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh. Khái niệm về lao động trí thức nữ Trí thức nữ, trước hết họ là trí thức và là bộ phận nằm trong cơ cấu hợp thành của tầng lớp trí thức nước ta. Họ có những đặc trưng cơ bản của người trí thức đã nói ở trên, nhưng đồng thời lao động trí thức nữ có những nét đặc thù riêng phân biệt với những người trí thức, bộ phận trí thức khác. Những nét đặc thù mang tính tự nhiên mà ngày nay khoa học diễn đạt bằng thuật ngữ giới tính (Sexual - Giới tính chỉ sự khác biệt giữa nam và nữ về mặt y - sinh học, liên quan đến chức năng tái sản xuất giống nòi) và những đặc thù mang tính xã hội được diễn đạt bằng thuật ngữ giới (Gender - Giới chỉ mối quan hệ và tương quan giữa địa vị xã hội của phụ nữ và nam giới trong một bối cảnh xã hội).
Trong mỗi lao động trí thức nữ có sự gắn bó hữu cơ giữa tư cách trí thức và tư cách nữ. Do đó, để tiếp cận lao động trí thức nữ buộc chúng ta phải tiếp cận đồng thời từ hai phía: Họ là người trí thức đồng thời họ là người phụ nữ. Nếu hiều trí thức nữ chỉ với những đặc trưng người trí thức tuy là đúng nhưng chưa đủ, mà còn phải hiểu họ ở cả tư cách nữ, tức là từ góc độ giới tính. Họ có những đặc thù, những thiên chức giới tính khác với lao động 12 trí thức nam.
Xét cả mặt tự nhiên và xã hội, họ có những ưu thế và cũng có những yếu thế so với lao động trí thức nam trong quá trình hoạt động trí tuệ, sáng tạo của mình.