Chương 1: Lý luận chung về vai trò của hệ thống chính trị cơ sở trong việc phát huy quyền làm chủ của nhân dân. Chương 2: Thực trạng vai trò của hệ thống chính trị cơ sở trong việc phát huy quyền làm chủ của nhân dân tại Phường Nguyễn Thái Bình, Quận 1, Thành phố Hồ Chí Minh. Chương 3: Phương hướng và giải pháp cơ bản nhằm phát huy vai trò của hệ thống chính trị cơ sở trong việc phát huy quyền làm chủ của nhân dân tại Phường Nguyễn Thái Bình, Quận 1, Thành phố Hồ Chí Minh. 8 Chƣơng 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ VAI TRÒ CỦA HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ CƠ SỞ TRONG VIỆC PHÁT HUY QUYỀN LÀM CHỦ CỦA NHÂN DÂN 1.
Một số khái niệm liên quan 1. Khái niệm “Hệ thống chính trị cơ sở” Muốn nắm rõ nội hàm khái niệm “Hệ thống chính trị cơ sở”, trước tiên ta phải hiểu về khái niệm “Chính trị”, khái niệm “Hệ thống chính trị”. Trong lịch sử tư tưởng nhân loại có nhiều định nghĩa khác nhau về chính trị với tư cách là một lĩnh vực phức tạp bao hàm nhiều mối quan hệ, nhiều khía cạnh khác nhau trong đời sống xã hội. Có thể hiểu chính trị là “quan hệ giữa các giai cấp, các quốc gia, các dân tộc, các lực lượng xã hội trong việc giành, giữ và thực thi quyền lực Nhà nước” [91, tr.
Như vậy, chính trị với tư cách là một lĩnh vực hoạt động đặc thù của xã hội có giai cấp, liên quan đến vấn đề giành, giữ và thực thi quyền lực Nhà nước. Chính trị trong đời sống vật chất thực tiễn được thể hiện tập trung nhất trong tổ chức và hoạt động của HTCT, nằm trong kiến trúc thượng tầng xã hội. HTCT là một hệ thống tổ chức, một chỉnh thể bao gồm các tổ chức chính trị, xã hội phục vụ cho lợi ích của giai cấp lãnh đạo xã hội, tác động lớn, chi phối mọi hoạt động trong đời sống kinh tế, xã hội. Về khái niệm “Hệ thống chính trị” đã có nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước nghiên cứu.
Trong sách “Tìm hiểu một số thuật ngữ trong Dự thảo Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội” đưa ra định nghĩa: “Hệ thống chính trị là hệ thống các tổ chức, các thiết chế chính trị - xã hội và các mối quan hệ giữa chúng với nhau hợp thành cơ chế chính trị của một chế độ xã hội. Cơ chế đó bảo đảm việc thực hiện quyền lực chính trị của giai cấp thống trị trong quan hệ giữa các giai cấp, tầng lớp và các nhóm xã hội khác” [68, tr. Đề cập trong đề tài khoa học cấp Nhà nước, theo Chương trình KX05: “Hệ thống chính trị là một chỉnh hợp bao gồm một thiết chế quyền lực với một bộ đỡ tư tưởng xác định, những chế định bảo đảm cho sự tồn tại và hoạt động của nó. Đồng 9 thời còn bao gồm cả những ứng xử chính trị (những mối quan hệ giữa các yếu tố cấu thành quyền lực với khách thể tiếp nhận sự thống trị).
Trong HTCT, chính quyền Nhà nước là yếu tố có vị trí đặc biệt quan trọng. Tất cả các yếu tố khác của thiết chế quyền lực và các mối quan hệ chính trị đều hoạt động chung quanh nó” [33, tr. Viện Khoa học chính trị – Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh đưa ra định nghĩa: “Hệ thống chính trị là một bộ phận của kiến trúc thượng tầng của xã hội; bao gồm các tổ chức và thể chế có tính đại diện, hoạt động hợp pháp, có chức năng hoặc mục đích tham gia vào quyền lực chính trị, nghĩa là tham gia vào việc lãnh đạo xã hội, hoạt động Nhà nước và ra các quyết định ở tầm quốc gia” [34, tr. Quan điểm của GS.
Nguyễn Duy Quý trong sách “Hệ thống chính trị nước ta trong thời kỳ đổi mới” đưa ra định nghĩa: “Hệ thống chính trị của một quốc gia là một cấu trúc của xã hội bao gồm các tổ chức chính trị đặc trưng của xã hội (Nhà nước, các đảng phái chính trị, các tổ chức chính trị - xã hội, các đoàn thể - phong trào chính trị…) tồn tại và hoạt động trong khuôn khổ pháp luật chính thức hiện hành, cùng với tổng thể các mối quan hệ chính trị ràng buộc, gắn kết các tổ chức đó thành một chỉnh thể, thông qua đó giai cấp cầm quyền thực hiện quyền lực chính trị của mình trong xã hội” [62, tr. Ngoài ra, cũng có nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước đưa ra những luận điểm của mình về khái niệm “Hệ thống chính trị”.Tuy nhiên, đa phần các ý kiến đều thống nhất ở những đặc trưng nhất định của HTCT. Từ việc nghiên cứu các quan điểm có liên quan cùng với thực tiễn đời sống chính trị trong nước và thế giới, có thể hiểu “Hệ thống chính trị” là khái niệm dùng để chỉ một bộ phận thuộc kiến trúc thượng tầng xã hội với tư cách là một chỉnh thể bao gồm các tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội hợp pháp cùng với mối quan hệ giữa chúng; hoạt động xung quanh vấn đề giành, giữ và thực thi quyền lực Nhà nước; đại diện và đảm bảo thực hiện quyền lực của giai cấp thống trị đương thời. HTCT thường có cấu trúc gồm các Đảng chính trị (quyền lực cao nhất là 10 Đảng cầm quyền), Nhà nước và các tổ chức chính trị - xã hội được công nhận theo pháp luật, liên kết nhau trong một chỉnh thể.
HTCT với tư cách là thực thể đại diện và thực thi ý chí của giai cấp cầm quyền có tác động rất lớn đến các quá trình kinh tế - xã hội. HTCT xuất hiện cùng sự thống trị của một giai cấp nhất định, mang bản chất giai cấp cầm quyền. Trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kì quá độ lên chủ nghĩa xã hội thông qua ở Đại hội VII của Đảng (năm 1991) đã xác định: “Toàn bộ tổ chức và hoạt động của hệ thống chính trị nước ta trong giai đoạn mới là nhằm xây dựng và từng bước hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, bảo đảm quyền lực thuộc về nhân dân” [15, tr. Về mặt pháp lí, khái niệm HTCT Việt Nam được đề cập đầu tiên vào năm 1992, trong Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1992.
HTCT nước ta được xem như một chỉnh thể bao gồm các cơ quan, các tổ chức Đảng, Nhà nước, Mặt trận và các đoàn thể nhân dân thể hiện quyền lực chính trị của nhân dân, phục vụ cho lợi ích của nhân dân và mang bản chất giai cấp công nhân. Cụ thể, HTCT hiện nay ở Việt Nam bao gồm: Đảng Cộng sản Việt Nam, Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, Hội Nông dân Việt Nam, Hội Cựu chiến binh Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội khác được công nhận hoạt động một cách hợp pháp. HTCT Việt Nam hiện nay đặt dưới sự lãnh đạo tập trung của Đảng Cộng sản Việt Nam nhằm xây dựng xã hội xã hội chủ nghĩa, xã hội cộng sản chủ nghĩa, trong đó, nhân dân được thực hiện quyền là chủ và làm chủ của mình, được hưởng ấm no, tự do, hạnh phúc thực sự. Các cơ quan, tổ chức trong HTCT kiên định lấy chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho mọi hành động; chấp nhận sự lãnh đạo tuyệt đối và duy nhất của ĐCSVN; tổ chức và hoạt động của HTCT theo nguyên tắc tập trung dân chủ; không ngừng nâng cao quyền làm chủ của nhân dân.
HTCT cơ sở là HTCT ở đơn vị hành chính cấp xã (gồm xã, phường, thị trấn). 11 HTCT cơ sở có thể nhìn nhận ở góc độ là mô hình thu nhỏ của HTCT cấp quốc gia, cũng bao gồm các thành tố: Tổ chức cơ sở Đảng, Nhà nước, các tổ chức chính trị - xã hội với sự tác động, gắn bó chặt chẽ, thống nhất với nhau. Như vậy, có thể hiểu “Hệ thống chính trị cơ sở” là toàn bộ các tổ chức chính trị cấp xã (bao gồm tổ chức Đảng, Nhà nước, các đoàn thể chính trị - xã hội ở xã, phường, thị trấn) cùng với mối quan hệ tác động qua lại, gắn bó chặt chẽ với nhau giữa chúng nhằm thực hiện sự lãnh đạo của Đảng và sự quản lý của Nhà nước, phát huy quyền làm chủ của nhân dân ở cơ sở. HTCT cơ sở ở Việt Nam là một đơn vị để cấu thành tổng thể HTCT Việt Nam nên cũng mang đặc điểm chung của toàn bộ HTCT như đã trình bày ở trên.
Ngoài ra, HTCT cơ sở còn có một số đặc điểm, vai trò riêng khác như: HTCT cơ sở là cấp thấp nhất trong HTCT nước ta; HTCT cơ sở có tổ chức bộ máy đơn giản nhất, cán bộ biên chế được hưởng sinh hoạt phí thấp nhất, quy định về trình độ thấp hơn HTCT cấp trên; HTCT cấp cơ sở là cấp trực tiếp nhất chịu sự chi phối của nhân dân; có vai trò quan trọng trong việc triển khai thực hiện chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng, Nhà nước đến với nhân dân,… Do đó, trong vấn đề phát huy quyền làm chủ của nhân dân, việc phát huy vai trò của HTCT cơ sở là một vấn đề quan trọng. Khái niệm “Quyền làm chủ của nhân dân” Giành lấy quyền làm chủ là khát vọng muôn đời của con người. Trong những xã hội sơ khai ban đầu, quyền làm chủ của con người được thực hiện hết sức giản đơn, trình độ làm chủ thấp kém. Đến thời kỳ xuất hiện chế độ tư hữu, giai cấp và nhà nước, giai cấp bóc lột thông qua việc chiếm lĩnh tư liệu sản xuất chủ yếu trong xã hội đã giành lấy quyền thống trị xã hội.
Quyền làm chủ của nhân dân khi đó không được tôn trọng nên nhân dân đã đứng lên đấu tranh giành lấy quyền lợi chính đáng của mình, thúc đẩy lịch sử phát triển. Lịch sử đấu tranh giai cấp cũng phản ánh lịch sử giành lấy quyền làm chủ của con người. So với các chế độ xã hội trước đó, xã hội tư bản chủ nghĩa đã có những bước tiến bộ vượt bậc, tạo nên bước nhảy về chất của trình độ dân chủ.Tuy nhiên, dù 12 quyền làm chủ của nhân dân được thừa nhận trong pháp luật nhưng thực tế không được thực hiện đúng do bản chất của chế độ tư bản chủ nghĩa.
