Tổng quan luận án

Hoạt động ban hành quyết định hành chính là phương thức cơ bản nhằm thực thi quyền hành pháp trong nhà nước pháp quyền, tác động trực tiếp tới quyền, nghĩa vụ và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân. Trong giai đoạn chuyển đổi sang nền hành chính phục vụ, nhiều quy định pháp luật đã được ban hành nhằm kiểm soát thẩm quyền, trình tự, thủ tục ban hành quyết định hành chính. Tuy nhiên, thực tiễn quản lý nhà nước cho thấy tình trạng ban hành quyết định hành chính không phù hợp, trái pháp luật hoặc thiếu tính hợp lý vẫn diễn ra, làm phát sinh khiếu nại, khiếu kiện kéo dài. Các chương trình cải cách hành chính trước đây chủ yếu tập trung vào việc đơn giản hóa thủ tục hành chính, đổi mới tổ chức bộ máy, chế độ công vụ hoặc hoàn thiện quy trình ban hành văn bản quy phạm pháp luật, trong khi cơ chế kiểm soát việc ban hành quyết định hành chính cá biệt chưa được hoàn thiện đồng bộ. Pháp luật hiện hành thiếu các cơ chế kiểm soát trước trong giai đoạn soạn thảo, các quy định kiểm soát sau thông qua thanh tra, kiểm tra, khiếu nại, khiếu kiện còn thiếu tính liên thông. Xuất phát từ yêu cầu thể chế hóa Hiến pháp năm 2013 về kiểm soát quyền lực nhà nước, đề tài "Hoàn thiện pháp luật về kiểm soát ban hành quyết định hành chính ở Việt Nam hiện nay" được thực hiện nhằm giải quyết khoảng trống pháp lý này.

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn, từ đó đề xuất hệ thống quan điểm và giải pháp hoàn thiện pháp luật về kiểm soát ban hành quyết định hành chính ở Việt Nam, đáp ứng yêu cầu cải cách hành chính, nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước và bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Để đạt được mục đích trên, luận án xác định ba nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

  1. Nghiên cứu làm sáng tỏ các vấn đề lý luận về hoàn thiện pháp luật về kiểm soát ban hành quyết định hành chính, bao gồm khái niệm, nội dung, phạm vi, đặc điểm, tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện; nghiên cứu kinh nghiệm pháp luật của một số quốc gia để rút ra giá trị tham khảo cho Việt Nam.
  2. Phân tích, đánh giá thực trạng pháp luật về kiểm soát ban hành quyết định hành chính tại Việt Nam, nhận diện những bất cập, vướng mắc trong quy định và thực tiễn thi hành, đồng thời chỉ ra nguyên nhân của các tồn tại đó.
  3. Đề xuất và phân tích các quan điểm, giải pháp hoàn thiện pháp luật về kiểm soát ban hành quyết định hành chính ở Việt Nam trong điều kiện hiện nay.

Câu hỏi nghiên cứu bao trùm của luận án là: Pháp luật hiện hành về kiểm soát ban hành quyết định hành chính của Việt Nam đã hoàn thiện chưa? Nếu chưa, cần có những giải pháp cụ thể nào để hoàn thiện pháp luật trong lĩnh vực này? Các câu hỏi nghiên cứu cụ thể gồm:

  • Pháp luật về kiểm soát ban hành quyết định hành chính là gì và bao gồm những nội dung cụ thể nào? Pháp luật về kiểm soát ban hành quyết định hành chính cần được hoàn thiện trên cơ sở đáp ứng những tiêu chí nào?
  • Pháp luật về kiểm soát ban hành quyết định hành chính hiện hành có những ưu điểm, bất cập, hạn chế nào và được phản ánh trong thực tiễn thi hành ra sao?
  • Để hoàn thiện pháp luật về kiểm soát ban hành quyết định hành chính, nâng cao hiệu lực, hiệu quả của quyết định hành chính thì cần triển khai những giải pháp nào?

Giả thuyết nghiên cứu: Mặc dù đã có một số quy định pháp luật điều chỉnh việc kiểm soát quyết định hành chính, song nhiều nội dung quan trọng liên quan đến kiểm soát ban hành quyết định hành chính vẫn chưa được quy định hoặc đã có nhưng thiếu thống nhất, không đồng bộ và chưa cụ thể, gây ra bất cập trong thực tiễn ban hành và tổ chức thực hiện; do đó, việc hoàn thiện pháp luật về kiểm soát ban hành quyết định hành chính là yêu cầu cần thiết nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý và đề cao trách nhiệm của chủ thể ban hành.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là các vấn đề lý luận, học thuyết, quy định của pháp luật thực định và thực tiễn thi hành pháp luật về kiểm soát ban hành quyết định hành chính.

Phạm vi nghiên cứu được xác định cụ thể:

  • Về nội dung: Luận án tập trung nghiên cứu pháp luật về ban hành và kiểm soát ban hành quyết định hành chính cá biệt được ban hành dưới hình thức văn bản do cơ quan hành chính nhà nước, cơ quan nhà nước khác, tổ chức hoặc cá nhân được giao thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước ban hành, có tác động trực tiếp ra bên ngoài đối với cơ quan, tổ chức, cá nhân chịu sự quản lý. Luận án không nghiên cứu quyết định hành chính quy phạm và các quyết định hành chính nội bộ của cơ quan nhà nước.
  • Về không gian: Nghiên cứu hoạt động ban hành và kiểm soát ban hành quyết định hành chính của các cơ quan nhà nước ở trung ương và địa phương trong phạm vi lãnh thổ Việt Nam.
  • Về thời gian: Tập trung nghiên cứu thực tiễn pháp luật giai đoạn từ năm 2010 đến năm 2020 (giai đoạn sau khi hoàn thành Chương trình tổng thể cải cách hành chính nhà nước giai đoạn 2001 - 2010 và triển khai giai đoạn 2011 - 2020).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các công trình nghiên cứu trong nước liên quan đến đề tài được tác giả phân chia thành hai nhóm chính:

  • Nhóm công trình liên quan đến quyết định hành chính và ban hành quyết định hành chính:
    • Sách chuyên khảo: Tính hợp pháp và tính hợp lý của quyết định hành chính của TS. Bùi Thị Đào (2013) phân tích cơ sở lý luận, tiêu chí đánh giá mối quan hệ giữa tính hợp pháp và hợp lý, đề xuất cơ chế tiếp nhận kiến nghị, hủy bỏ, bãi bỏ quyết định khiếm khuyết; Tính minh bạch của quyết định hành chính của Viện Nghiên cứu Chính sách, Pháp luật và Phát triển (2012) xây dựng bộ tiêu chí và khảo sát thực tế tại quận Cầu Giấy, Hà Nội.
    • Đề tài nghiên cứu khoa học: Đề tài cấp Bộ Hoàn thiện pháp luật ban hành quyết định hành chính nhằm đáp ứng yêu cầu cải cách hành chính, nâng cao hiệu quả hoạt động của các cơ quan nhà nước (Viện Khoa học pháp lý - Bộ Tư pháp, 2012); Đề tài Thực trạng áp dụng pháp luật ủy quyền trong lĩnh vực quản lý, điều hành hành chính và các giải pháp hoàn thiện (Viện Khoa học pháp lý - Bộ Tư pháp, 2014); Đề tài Bảo đảm tính hợp pháp của quyết định hành chính ở Việt Nam - Thực trạng và giải pháp (Viện Khoa học pháp lý - Bộ Tư pháp, 2016); Đề tài cấp trường Hoàn thiện pháp luật về ban hành quyết định hành chính ở nước ta trong giai đoạn hiện nay (Trường Đại học Luật Hà Nội, 2015).
    • Bài viết tạp chí: Các bài viết của TS. Nguyễn Bá Chiến (2013), TS. Trần Thị Hiền (2014), GS.TS. Phạm Hồng Thái (2013), TS. Nguyễn Hoàng Anh (2013, 2014), TS. Nguyễn Văn Quang (2013), TS. Bùi Thị Đào (2008) bàn về khái niệm, thẩm quyền, tính công khai, minh bạch và căn cứ đánh giá tính hợp pháp, hợp lý của quyết định hành chính.
    • Luận văn thạc sĩ: Các đề tài của Bùi Thúy Chỉnh (2011), Lê Thị Liên Chi (2013), Nguyễn Thị Quang Đức (2013, nghiên cứu chuyên sâu về lĩnh vực đất đai), Lê Thanh Huyền (2013), Mai Xuân Sơn (2015).
  • Nhóm công trình liên quan đến kiểm soát ban hành quyết định hành chính và pháp luật về kiểm soát ban hành quyết định hành chính:
    • Đề án Hoàn thiện pháp luật về kiểm soát ban hành quyết định hành chính của Viện Khoa học pháp lý - Bộ Tư pháp (2014) rà soát thực trạng và nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế; bài viết của ThS. Nguyễn Thị Thu Hương (2011) về quyền hạn kiểm tra tính hợp pháp quyết định hành chính của Tòa án; bài viết của ThS. Nguyễn Quỳnh Liên (2019) về hoàn thiện pháp luật kiểm soát ban hành quyết định hành chính. Các công trình này chủ yếu tiếp cận kiểm soát qua xét xử hành chính hoặc thanh tra, kiểm tra nói chung, chưa nghiên cứu toàn diện quy trình ban hành.

Về nghiên cứu nước ngoài, tác giả điểm lại các tài liệu:

  • Giáo trình và chuyên khảo: Droit administratif của Martin Lombard và Gilles Dumont (2007) về luật hành chính Pháp và án lệ của Tham chính viện; Douglas and Jones's Administrative Law của Roger Douglas, Michel Head, Yee-Fui Ng, Margaret Hyland (2018) về pháp luật hành chính Úc; Tradition and Change in Administrative Law: An Anglo-German Comparison của Martina Künnecke (2007) so sánh cơ chế ban hành và kiểm soát quyết định hành chính giữa Anh và Đức; Luật hành chính của một số nước trên thế giới của Phạm Văn Lợi và Hoàng Thị Ngân (2006).
  • Bài viết và tham luận hội thảo: Nghiên cứu của Thomas Schmitz (2013) về tính hợp pháp trong pháp luật Đức và Châu Âu; bài viết của TS. Phạm Hồng Quang về kinh nghiệm của Đức, Nhật Bản, Hàn Quốc; các báo cáo khảo cứu luật thủ tục hành chính và quản trị công của Na Uy, Hà Lan, Đan Mạch, bang Colorado (Hoa Kỳ), Hungary, Trung Quốc.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án nhận diện: Các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào khái niệm quyết định hành chính hoặc thủ tục hành chính nói chung, tiếp cận kiểm soát ở khâu xử lý hậu quả thông qua xét xử của Tòa án hoặc khiếu nại, tố cáo mà chưa đi sâu vào cơ chế "kiểm soát trước" trong quy trình soạn thảo. Chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống, độc lập và toàn diện về khung pháp luật kiểm soát ban hành quyết định hành chính xuyên suốt từ khâu soạn thảo, thông qua đến tổ chức thi hành. Luận án lựa chọn giải quyết 6 vấn đề trọng tâm: (1) Xác lập hệ thống khái niệm, đặc điểm về quyết định hành chính và kiểm soát ban hành quyết định hành chính; (2) Làm rõ bản chất, chủ thể, phương thức và hậu quả pháp lý của hoạt động kiểm soát; (3) Khẳng định vai trò của kiểm soát ban hành quyết định hành chính trong việc duy trì pháp chế và bảo vệ quyền công dân; (4) Xây dựng tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện của hệ thống pháp luật; (5) Đánh giá toàn diện thực trạng pháp luật thực định Việt Nam; (6) Đề xuất hệ thống quan điểm và giải pháp đồng bộ, trong đó trọng tâm là xây dựng Luật Ban hành quyết định hành chính.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án được xây dựng dựa trên cơ sở lý thuyết về quyết định hành chính, kiểm soát quyền lực nhà nước, nguyên tắc pháp quyền xã hội chủ nghĩa và lý thuyết bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong quản lý hành chính nhà nước.

Về phương pháp luận, tác giả sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử Mác - Lênin để xem xét sự phát triển của các quy định pháp luật trong mối liên hệ mật thiết với bối cảnh kinh tế - xã hội và tiến trình cải cách hành chính tại Việt Nam.

Các phương pháp nghiên cứu cụ thể gồm:

  • Phương pháp khảo sát tài liệu: Thu thập, tổng hợp các văn kiện của Đảng, văn bản quy phạm pháp luật, báo cáo chuyên đề, đề tài nghiên cứu, sách chuyên khảo, bài báo khoa học trong và ngoài nước liên quan đến đề tài.
  • Phương pháp tổng kết thực tiễn: Thu thập và xử lý thông tin thực tiễn thi hành chính sách, pháp luật về ban hành và kiểm soát ban hành quyết định hành chính trong các lĩnh vực quản lý nhà nước.
  • Phương pháp thống kê: Hệ thống hóa, phân tích các dữ liệu thực tế về các vụ việc khiếu kiện hành chính, các quyết định hành chính bị hủy bỏ, sửa đổi nhằm phục vụ việc đánh giá thực trạng.
  • Phương pháp so sánh pháp luật: Đối chiếu, phân tích quy định pháp luật và mô hình kiểm soát quyết định hành chính của các quốc gia (Pháp, Đức, Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc, Hoa Kỳ...) nhằm rút ra bài học kinh nghiệm phù hợp cho Việt Nam.
  • Phương pháp phân tích - tổng hợp: Xâu chuỗi, đánh giá các thông tin lý luận và thực tiễn để xây dựng các luận cứ khoa học, bảo đảm tính logic cho các nhận định và kiến nghị hoàn thiện pháp luật.

Nguồn tư liệu, dữ liệu sử dụng trong luận án bao gồm: hệ thống văn bản quy phạm pháp luật của Việt Nam (Hiến pháp năm 2013, Luật Tổ chức Chính phủ, Luật Tổ chức chính quyền địa phương, Luật Khiếu nại, Luật Tố cáo, Luật Tố tụng hành chính, Luật Đất đai, Luật Xử lý vi phạm hành chính...); văn bản pháp luật hành chính của một số quốc gia; số liệu thống kê giải quyết khiếu nại, tố cáo và xét xử các vụ án hành chính của Tòa án nhân dân; các hồ sơ vụ việc thực tế điển hình (vụ việc thu hồi, cưỡng chế đất đai tại huyện Tiên Lãng - Hải Phòng; các văn bản quản lý đầu tư tại Khu đô thị mới Thủ Thiêm - TP. Hồ Chí Minh; Đề án cải tạo, thay thế cây xanh tại TP. Hà Nội).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Chương này tổng thuật toàn diện các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước theo từng nhóm vấn đề: lý luận về quyết định hành chính, tính hợp pháp, tính hợp lý, tính minh bạch, ủy quyền hành chính và các cơ chế kiểm tra, giám sát, tài phán hành chính. Tác giả chỉ ra rằng các nghiên cứu trong nước trước đây thường tiếp cận kiểm soát ban hành quyết định hành chính như một nội dung lồng ghép trong thủ tục hành chính hoặc xét xử hành chính, chưa định hình một khung pháp lý hoàn chỉnh cho hoạt động kiểm soát ban hành quyết định hành chính cá biệt. Nghiên cứu nước ngoài cung cấp kinh nghiệm về luật thủ tục hành chính thống nhất nhưng chủ yếu đặt trong hệ thống tài phán riêng biệt. Từ đó, chương 1 xác lập 6 vấn đề trọng tâm mà luận án kế thừa, phát triển và tập trung giải quyết.

Chương 2: Cơ sở lý luận của việc hoàn thiện pháp luật về kiểm soát ban hành quyết định hành chính

Tác giả phân tích các khái niệm nền tảng:

  • Quyết định hành chính: Là sản phẩm của chủ thể quản lý hành chính nhà nước có thẩm quyền mang tính quyền lực nhà nước, ban hành trên cơ sở ý chí quyền lực đơn phương nhằm làm phát sinh hậu quả pháp lý bắt buộc đối với đối tượng chịu sự quản lý bên ngoài.
  • Ban hành quyết định hành chính: Là quá trình thực hiện thẩm quyền của chủ thể quản lý nhà nước thông qua các trình tự, thủ tục nhất định để đưa ra quyết định hành chính có hiệu lực pháp luật.
  • Kiểm soát ban hành quyết định hành chính: Là hoạt động xem xét, đánh giá, theo dõi và xử lý của các chủ thể có thẩm quyền đối với quá trình soạn thảo, ban hành và thi hành quyết định hành chính nhằm bảo đảm tính hợp pháp, tính hợp lý, phòng ngừa vi phạm và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các bên liên quan.
  • Pháp luật về kiểm soát ban hành quyết định hành chính: Hệ thống các quy phạm pháp luật điều chỉnh thẩm quyền, tiêu chí, trình tự, thủ tục, biện pháp xử lý và trách nhiệm pháp lý trong việc kiểm soát tính hợp pháp, tính hợp lý của quyết định hành chính.

Chương 2 xác định các phương thức kiểm soát (kiểm soát nội bộ hành chính, kiểm soát từ đối tượng chịu tác động, kiểm soát tư pháp, giám sát xã hội); tiêu chí kiểm soát (thẩm quyền, nội dung, trình tự, thủ tục, hình thức); tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện của pháp luật (tính toàn diện, thống nhất, đồng bộ, khả thi, minh bạch). Đồng thời, tác giả khảo cứu pháp luật của Pháp, Đức, Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc, Hoa Kỳ và rút ra bài học kinh nghiệm về việc pháp điển hóa quy trình ban hành quyết định hành chính trong một đạo luật chung, quy định rõ quyền tự định liệu và trách nhiệm giải trình.

Thành tố cơ bản của kiểm soát ban hành quyết định hành chính Nội dung xác định trong luận án
Chủ thể kiểm soát Cơ quan hành chính cấp trên, người đứng đầu, cơ quan thanh tra, cơ quan tư pháp (Tòa án), đối tượng chịu tác động, cơ quan dân cử và xã hội.
Tiêu chí kiểm soát Tính hợp pháp (thẩm quyền, căn cứ pháp lý, nội dung, trình tự, thủ tục, hình thức) và Tính hợp lý (mục đích quản lý, tính khả thi, mức độ tương xứng, quyền tự định liệu).
Thời điểm kiểm soát Kiểm soát trước (giai đoạn soạn thảo, lấy ý kiến, thẩm định) và Kiểm soát sau (thanh tra, xử lý khiếu nại, tố cáo, xét xử hành chính).
Hậu quả/Biện pháp xử lý Sửa đổi, bổ sung, hủy bỏ, bãi bỏ, đình chỉ thi hành, bồi thường thiệt hại và truy cứu trách nhiệm công vụ.

Chương 3: Thực trạng pháp luật về kiểm soát ban hành quyết định hành chính ở Việt Nam hiện nay

Chương 3 phân tích thực trạng pháp luật thực định thông qua 5 nhóm quy định:

  1. Nhóm quy định về chủ thể kiểm soát: Phân định giữa chủ thể kiểm soát bên trong hệ thống hành chính (thủ trưởng cơ quan, cấp trên trực tiếp, cơ quan thanh tra) và chủ thể kiểm soát bên ngoài (Quốc hội, Hội đồng nhân dân, Mặt trận Tổ quốc, Tòa án nhân dân, công dân).
  2. Nhóm quy định về tiêu chí kiểm soát tính hợp pháp, hợp lý: Pháp luật hiện hành quy định tương đối rõ về tiêu chí thẩm quyền và thủ tục nhưng thiếu vắng các chuẩn mực rõ ràng để đánh giá tính hợp lý, mức độ tương xứng và sự cân bằng lợi ích trong việc thực hiện quyền tự định liệu của cơ quan hành chính.
  3. Nhóm quy định về trình tự, thủ tục kiểm soát: Thủ tục kiểm soát trước trong giai đoạn soạn thảo chưa được quy định thống nhất mà tản mát trong nhiều luật chuyên ngành (đất đai, đầu tư, xử lý vi phạm hành chính); thủ tục kiểm soát sau qua giải quyết khiếu nại còn chồng chéo, hiệu quả chưa cao.
  4. Nhóm quy định về xử lý kết quả kiểm soát: Các biện pháp thu hồi, hủy bỏ, bãi bỏ quyết định hành chính trái pháp luật chưa được quy chuẩn hóa thống nhất về điều kiện và hệ quả pháp lý đối với các quyền lợi đã phát sinh của bên thứ ba ngay tình.
  5. Nhóm quy định về trách nhiệm của các chủ thể: Quy định về trách nhiệm bồi thường nhà nước, trách nhiệm kỷ luật đối với người ban hành quyết định hành chính sai trái còn thiếu chế tài nghiêm khắc và khó thực thi.

Đánh giá tổng thể, tác giả chỉ ra các hạn chế lớn: hệ thống pháp luật thiếu một đạo luật khung điều chỉnh thống nhất; tồn tại khoảng trống về kiểm soát trước; quyền tham gia, tiếp cận thông tin và giải trình của người dân chưa được bảo đảm thực chất. Thực tiễn các vụ việc khiếu kiện đất đai tại Tiên Lãng, Thủ Thiêm hay dự án cây xanh tại Hà Nội là minh chứng cho việc thiếu kiểm soát chặt chẽ quy trình ban hành quyết định hành chính.

Chương 4: Quan điểm và giải pháp hoàn thiện pháp luật về kiểm soát ban hành quyết định hành chính ở Việt Nam

Tác giả đề xuất 5 quan điểm định hướng hoàn thiện:

  1. Thể chế hóa đầy đủ đường lối, chủ trương của Đảng về cải cách hành chính, xây dựng nền hành chính trong sạch, vững mạnh, hiệu lực, hiệu quả.
  2. Cụ thể hóa quy định của Hiến pháp năm 2013 về kiểm soát quyền lực nhà nước, bảo đảm quyền tham gia quản lý nhà nước và xã hội của công dân.
  3. Tạo lập khuôn khổ pháp lý chung, bảo đảm tính đồng bộ, nhất quán trong hệ thống pháp luật về kiểm soát ban hành quyết định hành chính.
  4. Thiết lập nguyên tắc công khai, minh bạch và tăng cường trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước trong ban hành quyết định hành chính.
  5. Bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội của Việt Nam và hội nhập quốc tế.

Hệ thống giải pháp được cấu trúc gồm:

  • Các giải pháp chung: Đẩy mạnh nghiên cứu toàn diện về kiểm soát ban hành quyết định hành chính; nâng cao hiệu quả công tác theo dõi thi hành pháp luật; thực hiện thường xuyên việc rà soát, hệ thống hóa văn bản quy phạm pháp luật.
  • Các giải pháp cụ thể:
    • Xây dựng và ban hành Luật Ban hành quyết định hành chính nhằm tạo hành lang pháp lý thống nhất điều chỉnh các nguyên tắc, thẩm quyền, ủy quyền, trình tự, thủ tục soạn thảo, thẩm định, lấy ý kiến đối tượng tác động, ban hành và công khai quyết định hành chính.
    • Hoàn thiện các quy định về kiểm soát trong giai đoạn tổ chức thi hành: chuẩn hóa thủ tục đình chỉ, hủy bỏ, bãi bỏ quyết định hành chính; hoàn thiện cơ chế giải quyết khiếu nại, tố cáo; mở rộng thẩm quyền và nâng cao hiệu quả xét xử của Tòa hành chính.
  • Các giải pháp hỗ trợ khác: Tăng cường kỷ luật công vụ, nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ, công chức; ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý và công khai quyết định hành chính.

Kết quả và những đóng góp mới

Về mặt lý luận, luận án đã xây dựng và hoàn thiện hệ thống khái niệm chuyên sâu về quyết định hành chính, ban hành quyết định hành chính, kiểm soát ban hành quyết định hành chính và pháp luật về kiểm soát ban hành quyết định hành chính. Luận án đã luận giải bản chất, đặc điểm, nội dung và xác lập bộ tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện của hệ thống pháp luật trong lĩnh vực này, đồng thời tổng hợp có hệ thống các bài học kinh nghiệm quốc tế theo từng trục nội dung pháp lý.

Về mặt thực tiễn, luận án đã phân tích toàn diện thực trạng pháp luật thực định Việt Nam theo 5 nhóm quy định cốt lõi; nhận diện chính xác các khoảng trống pháp lý, sự phân tán, chồng chéo của các quy định hiện hành và phân tích nguyên nhân gắn liền với thực tiễn các vụ việc quản lý nhà nước điển hình.

Hệ thống kiến nghị, giải pháp do luận án đề xuất mang tính đồng bộ, bao quát từ quan điểm chỉ đạo đến các giải pháp cụ thể. Đóng góp thực tiễn nổi bật là luận chứng khoa học về sự cần thiết và cấu trúc nội dung cơ bản của việc xây dựng đạo luật riêng - Luật Ban hành quyết định hành chính, nhằm chuẩn hóa trình tự, thủ tục ban hành và thiết lập cơ chế kiểm soát trước lẫn kiểm soát sau đối với quyết định hành chính tại Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế của luận án:

  • Phạm vi nghiên cứu của luận án chỉ tập trung vào các quyết định hành chính cá biệt được ban hành dưới hình thức văn bản, chưa bao quát các quyết định hành chính thể hiện dưới hình thức phi văn bản (như hành vi hành chính, mệnh lệnh trực tiếp bằng lời nói) do tính chất khó định hình bằng quy phạm thủ tục.
  • Do trọng tâm đề tài hướng vào việc hoàn thiện pháp luật về quy chuẩn và quy trình ban hành quyết định hành chính, luận án chưa đi sâu phân tích toàn diện cơ chế kiểm soát tư pháp thông qua hoạt động xét xử các vụ án hành chính của Tòa án nhân dân.
  • Nguồn dữ liệu thực tiễn chủ yếu tập trung vào các lĩnh vực phát sinh nhiều tranh chấp như đất đai, đầu tư, xử lý vi phạm hành chính trong giai đoạn 2010 - 2020.

Hướng nghiên cứu tiếp:

  • Mở rộng nghiên cứu cơ chế kiểm soát đối với các hình thức quyết định hành chính phi văn bản và các quyết định hành chính tự động hóa trong bối cảnh xây dựng Chính phủ điện tử và chuyển đổi số.
  • Nghiên cứu chuyên sâu về mối quan hệ giữa kiểm soát nội bộ hành chính và kiểm soát tư pháp của Tòa án nhân dân đối với các quyết định hành chính có sử dụng quyền tự định liệu.
  • Tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện các quy chuẩn kiểm soát chuyên biệt trong các lĩnh vực quản lý nhà nước đặc thù khi Luật Ban hành quyết định hành chính được ban hành.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn đối với nhiều nhóm đối tượng:

  • Đối với cơ quan xây dựng pháp luật (Quốc hội, Bộ Tư pháp): Cung cấp luận cứ khoa học, căn cứ thực tiễn và định hướng cấu trúc điều luật phục vụ trực tiếp cho việc soạn thảo dự án Luật Ban hành quyết định hành chính hoặc hoàn thiện các quy định về thủ tục hành chính trong các luật chuyên ngành.
  • Đối với cơ quan hành chính nhà nước các cấp: Giúp người có thẩm quyền ban hành quyết định hành chính nhận thức rõ các tiêu chuẩn về tính hợp pháp, tính hợp lý, quy trình thẩm định, lấy ý kiến và trách nhiệm giải trình nhằm phòng ngừa sai phạm trong quá trình quản lý.
  • Đối với cơ sở đào tạo và nghiên cứu: Phục vụ trực tiếp cho hoạt động giảng dạy, nghiên cứu khoa học chuyên ngành Luật Hiến pháp và Luật Hành chính, Quản lý công, Lý luận về nhà nước và pháp luật.
  • Các nội dung đáng tham khảo nhất: Khung lý luận và tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thiện pháp luật tại Chương 2; Đánh giá 5 nhóm quy phạm thực trạng tại Chương 3; Hệ thống quan điểm và đề xuất cấu trúc Luật Ban hành quyết định hành chính tại Chương 4.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao luận án không nghiên cứu quyết định hành chính dưới hình thức không văn bản (ví dụ hình thức miệng)?
Quyết định hành chính bằng văn bản là hình thức phổ biến, có tính xác định cao, tạo điều kiện để pháp luật quy định cụ thể về thẩm quyền, nội dung, trình tự, thủ tục và dễ dàng thiết lập cơ chế kiểm soát việc tuân thủ. Ngược lại, quyết định hành chính bằng miệng rất khó quy định cụ thể về nội dung, hình thức và phức tạp trong việc kiểm soát, lưu trữ chứng cứ pháp lý, do đó tác giả giới hạn phạm vi nghiên cứu ở quyết định hành chính bằng văn bản.

2. Tại sao luận án không đi sâu vào hoạt động xét xử của Tòa án như một phương thức kiểm soát quyết định hành chính?
Xét xử của Tòa án là phương thức kiểm soát khách quan và bảo đảm pháp chế. Tuy nhiên, đề tài của luận án tập trung chuyên sâu vào hoàn thiện pháp luật về kiểm soát ban hành quyết định hành chính (đặc biệt là khâu thiết lập quy chuẩn và kiểm soát trong quy trình ban hành), do đó hoạt động xét xử hành chính chỉ được xem xét với tư cách là một trong các phương thức kiểm soát sau mà không đi sâu phân tích toàn diện thủ tục tố tụng tư pháp.

3. Tiêu chí đánh giá tính hợp pháp và tính hợp lý của quyết định hành chính được luận án xác định như thế nào?
Tính hợp pháp được đánh giá qua các tiêu chí: đúng thẩm quyền, có căn cứ pháp lý, nội dung phù hợp với quy định của pháp luật, tuân thủ đúng trình tự, thủ tục và hình thức văn bản. Tính hợp lý là tiêu chí mang tính định tính, linh hoạt, gắn liền với mục đích quản lý công, sự phù hợp với điều kiện thực tế, bảo đảm nguyên tắc tương xứng và cân bằng hài hòa lợi ích giữa Nhà nước và tổ chức, cá nhân.

4. Dự thảo Luật Ban hành quyết định hành chính có thể bao quát hết các hoạt động kiểm soát ban hành quyết định hành chính hay không?
Luật Ban hành quyết định hành chính không thể thay thế toàn bộ các phương thức kiểm soát riêng biệt (như thanh tra, xét xử của Tòa án), nhưng luật này sẽ đóng vai trò là đạo luật khung, quy định những tiêu chuẩn, nguyên tắc và thủ tục chung nhất của quá trình ban hành. Các quy định của luật này sẽ trở thành căn cứ pháp lý chuẩn mực để Tòa án, cơ quan giải quyết khiếu nại hoặc cơ quan thanh tra đối chiếu, xem xét và phán quyết quyết định hành chính đúng hay sai.

5. Luật Ban hành quyết định hành chính sẽ giải quyết được những nội dung cốt lõi nào?
Luật sẽ giải quyết các vấn đề cơ bản nhất của hoạt động ban hành quyết định hành chính, bao gồm: xác lập các nguyên tắc ban hành; thẩm quyền và ủy quyền hành chính; trách nhiệm của cơ quan, người có thẩm quyền ban hành; quy trình chung về soạn thảo, thẩm định, lấy ý kiến, ban hành và công khai quyết định; đồng thời quy định cơ chế giám sát, xử lý các quyết định hành chính trái pháp luật.

Kết luận

Luận án của tác giả Nguyễn Quỳnh Liên là công trình nghiên cứu hệ thống và toàn diện về pháp luật kiểm soát ban hành quyết định hành chính tại Việt Nam. Luận án đã xây dựng khung lý luận vững chắc, đánh giá sâu sắc thực trạng pháp luật thực định cùng những bất cập trong thực tiễn quản lý nhà nước giai đoạn 2010 - 2020. Hệ thống quan điểm và giải pháp được đề xuất, đặc biệt là kiến nghị xây dựng Luật Ban hành quyết định hành chính, có giá trị khoa học và giá trị thực tiễn cao, đóng góp thiết thực cho công cuộc cải cách hành chính và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa tại Việt Nam.