MỞ ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề tài Quá trình xã hội hóa cá nhân là một diễn tiến liên tục và toàn diện để giúp cho cá nhân đó dễ dàng thích ứng với xã hội và từ đó phát triển. Một con người trưởng thành không chỉ được đào tạo kiến thức chuyên môn, phẩm chất đạo đức mà còn được trang bị những kỹ năng để thích ứng và giải quyết các nhu cầu của bản thân. Đất nước ta đang trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế sâu sắc.
Tiến trình này đòi hỏi cần có một nguồn nhân lực trẻ, khỏe, có chất lượng. Lực lượng lao động dồi dào này trông cậy ở thanh niên, nhất là nhóm thanh niên có tri thức như học sinh, sinh viên. Yêu cầu của việc đào tạo nguồn nhân lực này là sự giáo dục có tính toàn diện đối với người học, tức là chương trình đào tạo không chỉ chú trọng đến việc trang bị kiến thức chuyên môn, tay nghề mà còn được chú trọng giáo dục về nhân cách và kỹ năng sống. Tuy nhiên, thực tiễn xã hội nước ta cho thấy những biểu hiện xuống cấp về lối sống của một bộ phận không nhỏ thanh niên đang ngày càng trở nên phổ biến.
Những biểu hiện như: sống buông thả, thiếu hoài bão, thiếu trách nhiệm với bản thân và gia đình, trọng tiêu dùng hưởng thụ, khả năng thích ứng kém, tỷ lệ nạo phá thai ở lứa tuổi thanh thiếu niên cao, hiện tượng tiêm chích ma túy, bạo lực học đường, tự tử. không phải là hiếm gặp trên các phương tiện truyền thông đại chúng. Tỷ lệ vi phạm pháp luật ở thanh thiếu niên ngày càng gia tăng không chỉ ngoài xã hội mà còn xâm nhập vào tận trường học cho thấy đã đến lúc cần kiểm chứng lại việc giáo dục kỹ năng cho người trẻ nói chung và học sinh, sinh viên nói riêng. Trong khi đó, chương trình giáo dục đại học ở Việt Nam hiện nay tuy đã có những đổi mới nhất định song phần lớn chỉ tập trung vào việc cung cấp kiến thức với khối lượng lớn mà ít chú trọng đến việc đào tạo về 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com kỹ năng cho người học.
Đứng trước thực tế đó, SV phải tự thân tích lũy kỹ năng một cách thụ động và thiếu bài bản; những trải nghiệm thực tiễn khi trang bị kỹ năng chưa đầy đủ dễ dẫn đến việc phải đối mặt với nguy cơ rủi ro cao, dễ bị lợi dụng, thua thiệt, thậm chí là vi phạm pháp luật. Ở trường Đại học Công đoàn, SV cũng có những biểu hiện của việc thiếu hụt KNS như: giữ gìn vệ sinh công cộng, việc ăn mặc khi đến trường, việc ứng xử với những người xung quanh. đến những vấn đề quan trọng hơn như: quản lý thời gian, tinh thần tự giác học tập, lối sống trọng tiêu dùng hưởng thụ, vi phạm quy chế thi hay tình trạng nhiều SV ra trường với tấm bằng loại ưu nhưng vẫn bị các nhà tuyển dụng lắc đầu với lý do ứng xử các tình huống còn yếu, kỹ năng giao tiếp, kỹ năng làm việc còn nhiều hạn chế. Đoàn TNCS Hồ Chí Minh với tư cách là một tổ chức đoàn thể xã hội rộng lớn đại diện cho đông đảo thanh niên, gần gũi với thanh niên bởi sự gắn bó lâu dài; đồng hành cùng thanh niên qua các hoạt động hỗ trợ, huấn luyện kỹ năng, tuyên truyền giáo dục, định hướng họ tới các giá trị sống cao đẹp.
Vậy đứng trước thực trạng thanh niên sinh viên thiếu hụt kỹ năng sống, vai trò của tổ chức Đoàn TNCS Hồ Chí Minh là như thế nào? Các quy định của điều lệ và hoạt động thực tiễn đã cho thấy rõ sứ mệnh của tổ chức Đoàn. Tuy nhiên, trong giai đoạn hiện nay hoạt động đoàn tại các trường đại học cao đẳng nói chung và tại trường Đại học Công đoàn nói riêng đang phải đối mặt với nhiều khó khăn thách thức, nếu không có biện pháp hữu hiệu sẽ ảnh hưởng rất lớn đến vai trò của tổ chức đối với thanh niên SV. Việc đào tạo theo học chế tín chỉ đã tạo ra thay đổi lớn về phương thức học tập, sinh hoạt cũng như cơ chế quản lý SV. Sự cuốn hút của mạng Internet với sự thuận lợi, tính chất mở và tính tương tác lớn đang thu hút ngày càng đông đảo SV tham gia.
Điều đó giúp ích cho việc học tập, sinh 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hoạt và giải trí của SV song cũng khiến cho thời gian dành cho các hoạt động thực trong đó có hoạt động phong trào của Đoàn Thanh niên bị thu hẹp, gây ra nhiều khó khăn cho việc tập hợp vận động đoàn viên SV. Tổ chức cho SV tham gia hưởng ứng các phong trào của Đoàn để từ đó định hướng giá trị, đẩy mạnh giáo dục, đặc biệt là giáo dục KNS cho thanh niên đáp ứng yêu cầu của xã hội sẽ góp phần khẳng định vai trò của tổ chức đoàn đối với TN nói chung và SV nói riêng. Tuy nhiên, vai trò đó được khẳng định ra sao qua việc tập hợp giáo dục KNS cho SV, qua những mong muốn của SV đối với các hoạt động của đoàn? giải pháp nào để trang bị tốt nhất KNS cho họ? các yếu tố tác động đến tổ chức đoàn khi tiến hành giáo dục KNS cho SV. lại là một vấn đề thực tiễn đặt ra.
Vì vậy, tôi lựa chọn đề tài: “Vai trò của Đoàn thanh niên trong giáo dục kỹ năng sống cho sinh viên” (qua khảo sát tại trường Đại học Công đoàn) để góp phần làm sáng tỏ những vấn đề trên. Tổng quan vấn đề nghiên cứu: Ở ngoài nước, vào cuối những năm 1960, KNS được một số nhà tâm thần học thực hành đề cập đến. Tiếp đó là những nghiên cứu ứng dụng đưa giáo dục KNS vào nhà trường như: Ở Mỹ, Gillbert Botvin (1979) đã công bố chương trình đào tạo KNS có hiệu quả cao cho thanh thiếu niên từ lớp 7 tới lớp 9, tại Mỹ Latinh (Costa Rica – 1996), hội thảo thông qua giáo dục sức khỏe thông qua giáo dục KNS trong các trường học được tổ chức; Ở Châu Á, chương trình giáo dục KNS được triển khai rộng khắp do có sự tài trợ của các tổ chức quốc tế, đặc biệt là UNICEF, UNESCO. Ở trong nước, thuật ngữ “kỹ năng sống” bắt đầu được biết đến ở Việt Nam qua các dự án của UNICEF với Bộ Giáo dục đào tạo cùng Hội chữ thập đỏ Việt Nam qua các chương trình bảo vệ sức khỏe và phòng chống HIV/AIDS cho thanh thiếu niên từ những năm 1995 – 1996.
Năm 2003 – 2004, Viện khoa học giáo dục Việt Nam đã trình bày một cách tổng 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quan về nhận thức, thực trạng và định hướng giáo dục KNS ở Việt Nam. Hiện nay, trước những biểu hiện lệch lạc về lối sống của thanh niên, vấn đề KNS cũng như giáo dục KNS đã có nhiều tác giả trong nước quan tâm nghiên cứu trên nhiều bình diện, nhiều lĩnh vực và mức độ khác nhau. Cùng chủ đề này có nghiên cứu Giáo dục lối sống mới cho sinh viên Cao đẳng công nghiệp Thái Nguyên trong giai đoạn hiện nay của tác giả Lâm Thị Yên (2009). Công trình đã làm rõ khái niệm lối sống và vai trò của giáo dục lối sống đối với sự hình thành nhân cách cho SV nói chung và SV ở trường cao đẳng công nghiệp Thái Nguyên nói riêng.
Nghiên cứu, đánh giá thực trạng giáo dục lối sống cho sinh viên nhà trường trong những năm qua, phân tích nguyên nhân của thực trạng đó. Phân tích những bất cập, hạn chế cần khắc phục trong việc giáo dục lối sống mới cho sinh viên, nêu những vấn đề đặt ra cho công tác này, đó là vấn đề xã hội hóa, dân chủ hóa, hiện đại hóa trong công tác giáo dục, vấn đề phương Tây hóa trong lối sống. từ đó đề xuất các giải pháp chủ yếu: xây dựng môi trường sống lành mạnh ở nhà trường, gia đình và xã hội; phát huy vai trò của Đoàn Thanh niên, Hội Sinh viên và các tổ chức trong nhà trường; phát huy tính tích cực, tự giác của sinh viên; thực hiện tốt phương châm “học đi đôi với hành”; nêu gương người tốt, việc tốt nhằm xây dựng lối sống đẹp, nâng cao chất lượng trong giáo dục lối sống mới cho SV nhà trường [27]. Công trình nghiên cứu luận văn Tiến sĩ chuyên ngành Lí luận và lịch sử giáo dục của tác giả Nguyễn Thị Thu Hằng về Giáo dục kĩ năng sống cho học sinh dân tộc thiểu số khu vực miền núi phía Bắc Việt Nam (qua các môn Tự nhiên, Xã hội và Khoa học năm 2013) đã góp phần làm rõ khái niệm giáo dục KNS cũng như tầm quan trọng của việc giáo dục KNS cho học sinh tiểu học, nhấn mạnh sự hình thành của KNS thông qua quá trình tương tác và trải nghiệm gắn với những vấn đề cụ thể liên quan đến cuộc sống hằng ngày.
Luận văn đi vào chứng minh việc áp dụng môn Tự nhiên và Xã hội, 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Khoa học là phù hợp với việc thực hiện giáo dục KNS cho học sinh tiểu học người dân tộc thiểu số. Nghiên cứu giáo dục KNS cho về nhóm trẻ vị thành niên có công trình: Giáo dục kỹ năng sống cho trẻ vị thành niên tại các gia đình hiện nay (nghiên cứu trường hợp xã Minh Khai – huyện Từ Liêm – Thành phố Hà Nội, 2013). Luận văn thạc sĩ Xã hội học của tác giả Phạm Thị Yến đã xây dựng cơ sở lý luận nghiên cứu giáo dục kỹ năng giao tiếp và làm chủ cảm xúc trong quá trình giao tiếp với trẻ vị thành niên tại các gia đình, làm rõ các khái niệm công cụ, khái niệm KNS cơ bản cần giáo dục cho lứa tuổi vị thành niên, các thành phần cấu trúc của giáo dục kỹ năng giao tiếp thông qua gia đình. Xác định các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình giáo dục kỹ năng giao tiếp và làm chủ cảm xuc trong quá trình giao tiếp với trẻ vị thành niên thông qua gia đình tại địa bàn nghiên cứu.
Như vậy, mặc dù đề tài nghiên cứu vấn đề xã hội nhưng lại tập trung nghiên cứu tâm lý, hành vi trong giáo dục KNS, đề tài cũng giới hạn nghiên cứu KNS ở việc tập trung vào kỹ năng giao tiếp. [28] Các công trình nghiên cứu của Đoàn TN về kỹ năng xã hội nói chung gần đây có công trình nghiên cứu của Viên nghiên cứu thanh niên (trực thuộc Trung ương Đoàn) về giáo dục kỹ năng xã hội cho đoàn viên thanh niên (năm 2010) tại một số trường đại học cao đẳng, trong đó có khảo sát trường Đại học Công đoàn.