MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Giáo dục cho thanh niên từ nhận thức chính trị đến giáo dục đạo đức, lối sống là một việc hết sức quan trọng và cần thiết trong bối cảnh toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế hiện nay. Giáo dục lối sống văn hóa cho thanh niên là một nội dung rất rộng, trong đó Đoàn Thanh niên cũng đóng vai trò quan trọng cùng với gia đình, nhà trƣờng giáo dục thanh niên. Đoàn Thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh là tổ chức chính trị-xã hội và là trƣờng học xã hội chủ nghĩa của thanh niên.
Nhiệm vụ cơ bản của Đoàn là chăm lo giáo dục, bồi dƣỡng lý tƣởng và đạo đức cách mạng để thanh niên trở thành công dân tốt và nguồn nhân lực chất lƣợng cao đáp ứng với thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nƣớc. Giáo dục lối sống cho thanh niên là một trong những nội dung quan trọng đƣợc tổ chức Đoàn quan tâm thông qua các hoạt động tuyên truyền, các phong trào hành động của thanh niên. Đại hội Đoàn lần thứ X đã xác định Đề án “Tăng cường công tác giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống cho thanh niên trong giai đoạn hiện nay” là một trong mƣời chƣơng trình, đề án quan trọng cần thực hiện tốt trong nhiệm kỳ 2012-2017 [5]. Trên thực tế, những sai lệch trong chuẩn mực, giá trị đạo đức và lối sống của thanh niên ngày càng diễn ra phổ biến.
Những sai lệch trong thanh niên xuất phát từ việc nhận thức chƣa đúng đắn dẫn đến có những biểu hiện sống chƣa tích cực, vi phạm chuẩn mực đạo đức, vi phạm pháp luật,. Giáo dục thanh niên là chủ đề đƣợc nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu trên các khía cạnh khác nhau, tuy nhiên, nghiên cứu về vai trò của Đoàn trong giáo dục lối sống cho thanh niên đô thị, đặc biệt là khía cạnh giáo dục ý thức chấp hành pháp luật trong thanh niên vẫn là một nội dung mới. Vấn đề trật tự an toàn giao thông, ùn tắc giao thông đã và đang là vấn đề gây bức xúc hiện nay. Những năm gần đây cùng với sự phát triển kinh tế ở mức cao, nhu cầu đi lại của ngƣời dân và số lƣợng phƣơng tiện cơ giới tăng nhanh đã làm cho tình hình trật tự an toàn giao thông trên toàn quốc trở nên phức tạp và nghiêm trọng, nhất là ở các đô thị lớn.
Tại Việt Nam, theo thống kê của Ủy ban An toàn Giao 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thông quốc gia, trung bình hàng ngày ƣớc tính có khoảng 30-35 ngƣời chết do tai nạn giao thông mà chủ yếu là tai nạn giao thông đƣờng bộ [58]. Có nhiều nguyên nhân gây đến tai nạn giao thông, tuy nhiên, yếu tố con ngƣời nhất là ý thức tham gia giao thông là vấn đề cần quan tâm nhất. Thống kê cho thấy hơn 80% vụ tai nạn giao thông xuất phát từ lỗi của ngƣời điều khiển phƣơng tiện giao thông và ngƣời đi bộ [58], điều này cho thấy yếu tố con ngƣời là yếu tố quan trọng nhất dẫn đến tình trạng tai nạn giao thông, do đó nâng cao hiểu biết và ý thức tham gia giao thông của ngƣời dân, hình thành văn hóa giao thông là nền tảng tạo nên một trật tự an toàn giao thông bền vững, một môi trƣờng giao thông thân thiện. Giáo dục văn hóa giao thông cho thanh niên, nhất là hình thành ý thức trách nhiệm trong việc chấp hành pháp luật sẽ góp phần hình thành một thế hệ thanh niên có lối sống tuân thủ pháp luật.
Thời gian qua, những vi phạm pháp luật của thanh niên, trong đó có vi phạm luật giao thông đƣờng bộ thể hiện rõ nét [58]. Với cơ sở hạ tầng giao thông hiện nay, nhất là mật độ tham gia giao thông ở đô thị ngày càng tăng trong khi cơ sở hạ tầng vẫn đang còn đang trong quá trình nâng cấp để đáp ứng nhu cầu của ngƣời tham gia giao thông, thì việc nâng cao ý thức tham gia giao thông của ngƣời dân là điều cần thiết. Điều đó cho thấy, giáo dục văn hóa giao thông cho thanh niên đô thị cũng là một trong những nội dung quan trọng góp phần nâng cao ý thức, trách nhiệm của thế hệ trẻ khi tham gia giao thông. Tổ chức Đoàn cũng thể hiện sự quan tâm của mình trong việc giáo dục văn hóa giao thông cho thanh niên.
Trong cuộc vận động thanh niên với văn hoá giao thông, Ban Bí thƣ Trung ƣơng Đoàn đã đƣa ra 27 tiêu chí “Thanh niên với văn hoá giao thông”, chủ yếu nhấn mạnh đến sự ứng xử một cách có ý thức tự giác của ngƣời trực tiếp tham gia giao thông. Vậy Đoàn Thanh niên đã thể hiện vai trò của mình nhƣ thế nào trong việc giáo dục văn hóa giao thông cho thanh niên đô thị? Những nội dung giáo dục của Đoàn đã mang đến sự chuyển biến gì trong nhận thức và hành động của thanh niên trong ứng xử có văn hóa khi tham gia giao thông? Qua những lý do trên, chúng tôi lựa chọn nghiên cứu đề tài: “Vai trò của Đoàn Thanh niên trong giáo dục văn hóa giao thông cho thanh niên đô thị hiện nay” (Nghiên cứu trƣờng hợp phƣờng Cầu Dền, quận Hai Bà Trƣng, Hà Nội). 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Tổng quan các nghiên cứu liên quan đến đề tài 2.
Nghiên cứu vai trò của Đoàn Thanh niên trong giáo dục thanh niên Tiếp cận các công trình nghiên cứu về vai trò của Đoàn trong giáo dục thanh niên là một cơ sở quan trọng để tác giả xây dựng định hƣớng, cách tiếp cận nghiên cứu đề tài. Các công trình nghiên cứu về vấn đề này đã đƣa ra luận cứ khoa học trong tiếp cận nghiên vai trò của Đoàn trong việc giáo dục thanh niên, đặc biệt là giáo dục lý tƣởng cách mạng, giáo dục pháp luật, giáo dục kỹ năng sống, giáo dục đạo đức, lối sống cho thanh niên. Có thể kể đến một số công trình tiêu biểu đề cập đến hƣớng tiếp cận nghiên cứu này nhƣ sau: Tác giả Đặng Cảnh Khanh (2006), trong cuốn “Xã hội học thanh niên” đã hệ thống nhóm các vấn đề lớn khi nghiên cứu về thanh niên nhƣ sau: Thứ nhất, nghiên cứu vị trí và vai trò của thanh niên cũng nhƣ các vấn đề thanh niên trong sự vận động và phát triển của đất nƣớc, mối quan hệ biện chứng giữa vấn đề thanh niên với những vấn đề kinh tế - xã hội. Thứ hai, nghiên cứu bản thân vấn đề thanh niên, cũng nhƣ thế hệ thanh niên trong nội hàm của nó; nghĩa là nghiên cứu, phân tích, lý giải các vấn đề của thanh niên, tâm lý, tâm trạng, nhu cầu và hành vi của thanh niên tƣơng đối độc lập với các vấn đề khác.
Thứ ba, nghiên cứu những hoạt động của phong trào thanh niên, các tổ chức thanh niên trong quá trình đoàn kết, tập hợp thanh niên, vai trò của các cơ quan, chính quyền, đoàn thể, cộng đồng và gia đình trong việc quan tâm chăm sóc, rèn luyện, giáo dục thanh niên trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nƣớc [Đặng Cảnh Khanh, 2006:39] [34]. Nhƣ vậy, nghiên cứu về vai trò của tổ chức Đoàn trong giáo dục lối sống cho thanh niên cũng là một trong những nội dung đƣợc đề cập đến trong hƣớng tiếp cận xã hội học thanh niên. Giáo dục pháp luật cho thanh niên cũng là một trong những nội dung quan trọng đƣợc tác giả Đặng Cảnh Khanh (2006) đề cập đến trong chƣơng XVII, cuốn sách “Xã hội học thanh niên”, trong đó nhấn mạnh đến việc giáo dục ý thức luật pháp cho thanh niên. “Thanh thiếu niên là đối tƣợng quan trọng nhất của việc giáo 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com dục pháp luật…nếu nhận thức luật pháp là nền tảng cho việc thực thi luật pháp thì việc tăng cƣờng giáo dục luật pháp cho thanh thiếu niên có thể đƣợc coi là việc làm quan trọng, nhằm mở rộng phạm vi các hoạt động tự do và tự giác của họ trong khuôn khổ pháp luật” [Đặng Cảnh Khanh, 2006: 481].
Tác giả cũng cho rằng vấn đề cốt lõi của việc nâng cao nhận thức pháp luật cho thanh niên không chỉ ở nội dung giáo dục mà còn ở phƣơng thức để đƣa những nội dung này vào trong thực tiễn. Do đó, cần phải có những phƣơng thức hợp lý, năng động để xã hội hóa nội dung giáo dục. Đoàn Thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh và các tổ chức thanh niên cần trở thành lực lƣợng nòng cốt trong việc tổ chức, phối hợp, thực hiện phổ biến, giáo dục pháp luật cho thế hệ trẻ. Việc giáo dục pháp luật cho đối tƣợng thanh niên cần phải năng động, linh hoạt, tìm tòi các phƣơng thức mới mẻ, phù hợp và sát thực với từng đối tƣợng thanh thiếu niên cụ thể, kết hợp việc đào tạo đội ngũ cán bộ có trình độ chuyên môn làm nòng cốt, hạt nhân, thúc đẩy sự phát triển các phong trào tình nguyện trong việc tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật [Đặng Cảnh Khanh, 2006: 487].
Nhƣ vậy, giáo dục ý thức pháp luật, hay cụ thể hơn là giáo dục văn hóa giao thông có một ý nghĩa quan trọng đối với việc hình thành nếp văn hóa trong ứng xử của thanh niên khi tham gia giao thông. Tác giả Đỗ Ngọc Hà (2005) với nghiên cứu: “Đoàn Thanh niên với việc xây dựng lối sống cho thanh niên trong giai đoạn hiện nay” [27]. Trong đề tài này, tác giả đã nghiên cứu tính đặc trƣng về lối sống trên phƣơng diện lối sống - nếp sống văn hóa đƣợc biểu hiện trong định hƣớng giá trị, trong các hoạt động lao động, học tập, chính trị - xã hội, văn hóa, trong quan hệ giao tiếp, ứng xử và trong đời sống cá nhân của thanh niên và xác định nội dung, phƣơng thức giáo dục lối sống cho thanh niên của Đoàn, đánh giá về hiệu quả của công tác giáo dục lối sống cho thanh niên của Đoàn. Về mặt lý luận, đề tài đã chỉ rõ quan điểm tiếp cận nghiên cứu, thao tác các khái niệm về lối sống, khái niệm thanh niên, các quan điểm của Đảng của Đoàn về giáo dục lối sống văn hóa cho thanh niên.
Về kết quả nghiên cứu qua khảo sát thực tiễn, từ đánh giá các kết quả của công tác giáo dục lối sống cho thanh niên của Đoàn, tác giả đã đƣa ra các giải pháp nâng cao hiệu quả công tác xây dựng, giáo dục lối sống cho thanh niên bao gồm: Thống nhất các quan điểm xây dựng lối sống văn 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.