phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, gồm 3 chương và 8 tiết. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ NHÀ NƢỚC, KINH TẾ THỊ TRƢỜNG VÀ CÁC TỔ CHỨC XÃ HỘI DÂN SỰ 1. Một số vấn đề lý luận về mối quan hệ giữa nhà nƣớc và kinh tế thị trƣờng 1. Một số vấn đề lý luận về nhà nước và kinh tế thị trường Bản chất và chức năng của nhà nước Học thuyết Marx - Lenin đã giải thích một cách đúng đắn và khoa học về bản chất của nhà nước.
Khi nghiên cứu về nguồn gốc và sự ra đời của nhà nước, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Marx - Lenin đã chỉ rõ, nhà nước chỉ sinh ra và tồn tại trong xã hội có giai cấp, và chính vì thế nhà nước luôn luôn mang bản chất giai cấp sâu sắc. Theo đó, chúng ta có thể xác định bản chất của nhà nước như sau: nhà nước là một tổ chức đặc biệt của quyền lực chính trị trong xã hội có giai cấp, thực hiện chuyên chính giai cấp và chức năng quản lý đặc biệt nhằm bảo vệ lợi ích của giai cấp thống trị trong xã hội, duy trì trật tự xã hội và phục vụ những nhu cầu thiết yếu của đời sống cộng đồng [18, tr. Có nhiều cách tiếp cận và xác định chức năng cơ bản của nhà nước. Theo tiêu chí căn cứ vào phạm vi hoạt động của nhà nước, các chức năng của nhà nước được chia thành chức năng đối nội và chức năng đối ngoại.
Chức năng đối nội là những phương diện hoạt động chủ yếu của nhà nước trong nội bộ đất nước như: bảo vệ trật tự xã hội, trấn áp những phần tử chống đối chế độ, bảo vệ và phát triển chế độ kinh tế, văn hoá. Chức năng đối ngoại thể hiện vai trò của nhà nước trong quan hệ với các nhà nước và dân tộc khác như: phòng thủ đất nước, chống sự xâm lược từ bên ngoài, thiết lập mối quan hệ với các quốc gia khác. Các chức năng này có mối quan hệ mật thiết với nhau, tác động, ảnh hưởng lẫn nhau. Căn cứ vào lĩnh vực hoạt động của nhà nước, có thể chia các chức năng của nhà nước thành các loại: chức năng kinh tế nhằm điều tiết, quản lý nền kinh tế của đất nước; chức năng xã hội nhằm giải quyết những vấn đề chung vì sự phát triển của xã hội như: phát triển văn hoá, ý tế, giáo dục, cơ sở hạ tầng, cung cấp dịch vụ 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.; chức năng trấn áp nhằm bảo vệ địa vị và quyền thống trị của giai cấp thống trị, giữ vững an ninh, trật tự, an toàn xã hội; chức năng quốc phòng để chống xâm lược, bảo vệ độc lập, chủ quyền của đất nước; chức năng thiết lập các mối quan hệ ngoại giao, hữu nghị và hợp tác quốc tế.
Căn cứ vào mục đích hoạt động của nhà nước, có thể chia chức năng của nhà nước thành hai loại là chức năng tổ chức và quản lý, bao gồm một số chức năng cụ thể như: chức năng kinh tế, xã hội, thiết lập các mối quan hệ hữu nghị và hợp tác quốc tế.; chức năng bảo vệ như bảo vệ tổ quốc, bảo vệ an ninh chính trị, trật tự, an toàn xã hội. Tuy nhiên, mỗi kiểu nhà nước có bản chất riêng, nên chức năng của các nhà nước và việc tổ chức bộ máy để thực hiện các chức năng đó cũng có những đặc điểm riêng. Nhà nước là một phạm trù lịch sử, luôn vận động, thay đổi phụ thuộc vào các yếu tố như kinh tế, xã hội, chính trị, văn hoá, lịch sử. Lịch sử phát triển xã hội loài người đã chỉ rõ, nhà nước được hình thành và bị quy định bởi cơ sở hạ tầng, nghĩa là toàn bộ những quan hệ sản xuất hợp thành cơ cấu kinh tế của xã hội.
Các kiểu nhà nước khác nhau đều dựa trên cơ cấu kinh tế của xã hội ở những trình độ phát triển khác nhau. Nhà nước phải được hình thành và phát triển trên nền tảng cơ cấu kinh tế thị trường và xã hội dân sự. Kinh tế thị trường và những đặc trưng cơ bản của nó Kinh tế thị trường là sản phẩm của nền văn minh nhân loại, nó cũng có một quá trình phát triển lâu dài, có những nét đặc thù ở mỗi quốc gia và mỗi chế độ xã hội. Chỉ khi nào lực lượng sản xuất và phân công đạt tới trình độ cao, sản xuất hàng hoá phát triển mạnh, trao đổi trở nên phổ biến và thị trường mở rộng, các quan hệ thị trường và thể chế được hoàn thiện, các loại hình thị trường hình thành đồng bộ và vận hành thông suốt thì mới có kinh tế thị trường.
Trong lịch sử nhân loại, kinh tế thị trường ra đời khi xuất hiện phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa. Chủ nghĩa tư bản là xã hội đầu tiên sử dụng kinh tế thị trường phục vụ cho mục tiêu tạo ra của cải, lợi nhuận và tăng tích luỹ. Có kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa và kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa. Trong đó, nền kinh tế tư bản chủ nghĩa chính là nền kinh tế thị trường 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com phát triển đến trình độ phổ biến và hoàn chỉnh.
Nấc thang phát triển cao hơn của kinh tế thị trường chính là nền kinh tế cộng sản chủ nghĩa mà giai đoạn đầu là nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa. Để phát triển lên nấc thang này, nền kinh tế thị trường phải phát triển hết mức, phải trở thành phổ biến trong đời sống kinh tế - xã hội. Như vậy, kinh tế thị trường được xác định là một nấc thang tất yếu, mang tính phổ biến trong quá trình phát triển của lịch sử nhân loại. Sự khác biệt giữa kinh tế thị trường so với kinh tế tự nhiên và kinh tế hàng hoá giản đơn không chỉ ở chỗ chúng biểu hiện cho những giai đoạn phát triển kinh tế thị trường mà còn chủ yếu là ở bản chất xã hội hoá.
Nếu xét về nội dung và bản chất, kinh tế thị trường được hiểu là quan hệ sản xuất và quan hệ kinh tế đặc trưng cho xã hội hoá, là kiểu tổ chức xã hội và sự kết hợp xã hội các quá trình kinh tế. Kinh tế thị trường là quan hệ đặc biệt gắn kết lao động cá nhân và lao động xã hội, là quan hệ phân công lao động xã hội và quan hệ giữa các giá trị xã hội, là quan hệ giá trị nhằm tạo ra giá trị thặng dư và giá trị gia tăng ngày càng cao. Nếu xét về mặt nội dung, kinh tế thị trường khác với kinh tế truyền thống ở chỗ nó là kinh tế hàng hoá tích luỹ và tăng trưởng, gắn với tính hiệu quả và quá trình tái sản xuất mở rộng, luôn cách mạng hoá ngay chính trong cơ sở công nghệ và kinh tế [1, tr. Kinh tế thị trường nói chung bao gồm một số đặc trưng cơ bản như sau: Thứ nhất, quá trình lưu thông những sản phẩm vật chất và phi vật chất từ sản xuất đến tiêu dùng phải được thực hiện chủ yếu bằng phương thức mua - bán.
Do có sự phân công chuyên môn hoá trong việc sản xuất ra sản phẩm xã hội ngày càng cao dẫn đến có sự luân chuyển vật chất trong nền kinh tế, sản phẩm trước khi đến với người tiêu dùng cần được gia công qua nhiều khâu chuyển tiếp nhau. Bên cạnh đó, giữa những người sản xuất, xuất hiện tình trạng thừa hoặc thiếu sản phẩm, do đó cần có sự trao đổi cho nhau. Sự luân chuyển vật chất trong quá trình sản xuất có thể được thực hiện bằng nhiều phương thức khác nhau: luân chuyển nội bộ, luân chuyển qua mua - bán. Trong nền kinh tế thị trường, sản phẩm được sản xuất ra chủ yếu để trao đổi thông qua thị trường.
13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Thứ hai, trong nền kinh tế thị trường, các chủ thể kinh tế độc lập với nhau Nền kinh tế thị trường đòi hỏi sự tồn tại của các chủ thể kinh tế độc lập dưới nhiều hình thức sở hữu khác nhau. Các chủ thể trong nền kinh tế thị trường hoàn toàn độc lập, tự chủ trong việc quyết định: Sản xuất cái gì? Sản xuất cho ai? Sản xuất như thế nào? Họ có quyền tự quyết định sản xuất kinh doanh và chịu trách nhiệm đối với quyết định đó. Trong kinh tế thị trường, sở hữu tư nhân luôn luôn là thành tố tất yếu. Bên cạnh sở hữu tư nhân, trong kinh tế thị trường còn tồn tại các dạng sở hữu khác như sở hữu nhà nước, sở hữu tập thể, các dạng đồng sở hữu của các chủ thể khác.
Về nguyên tắc, các chủ sở hữu và các hình thức sở hữu trong nền kinh tế thị trường là độc lập và bình đẳng với nhau trong hoạt động kinh doanh và trước pháp luật. Mỗi hình thức sở hữu và chủ thể sở hữu có vai trò, chức năng khác nhau trong nền kinh tế thị trường. Thứ ba, sự hoạt động của kinh tế thị trường phải dựa trên cơ sở cơ chế thị trường và các quy luật thị trường Cơ chế thị trường đảm bảo sự vận hành của hệ thống kinh tế thị trường. Cơ chế vận hành hệ thống kinh tế thị trường là cơ chế về mối liên hệ và tác động qua lại giữa các bộ phận chủ yếu của thị trường là cung, cầu và giá cả.
Cơ chế thị trường thực hiện vai trò phối hợp hoạt động giữa các chủ thể kinh tế riêng và tự điều tiết sự phân bổ các phúc lợi cũng như nguồn lực trong nền kinh tế thông qua các quy luật kinh tế thị trường. Các quy luật kinh tế thị trường là một hệ thống bao gồm quy luật giá trị, quy luật giá trị thặng dư, quy luật cung - cầu, quy luật lưu thông tiền tệ. Quy luật giá trị là quy luật chung của kinh tế hàng hoá. Quy luật này yêu cầu sản xuất và trao đổi hàng hoá trên cơ sở hao phí lao động xã hội cần thiết.
Quy luật giá trị thặng dư là quy luật kinh tế cơ bản của nền kinh tế thị trường phát triển. Thực chất, quá trình sản xuất giá trị và giá trị thặng dư là thống nhất trong nền kinh tế. Tuy nhiên, trong điều kiện sản xuất tư bản chủ nghĩa, quy luật này lại mang bản chất tư bản chủ nghĩa, nhằm phục vụ cho mục tiêu chiếm đoạt giá trị thặng dư, tăng lợi nhuận của nhà tư bản. Quy luật cạnh tranh là quy luật quan trọng, đặc trưng cho sự vận hành 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.