Luận văn thạc sĩ: Vai trò của ASEAN trong hợp tác an ninh Đông Á giai đoạn 1991-2015

Luận văn thạc sĩ phân tích ussh vai trò của asean trong hợp tác an ninh đông á giai đoạn 1991 2015, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Bùi Hải Yến
• Người hướng dẫn: Ts. Trịnh Thị Hoa
• Trường học: Trường đại học khoa học xã hội và nhân văn
• Chuyên ngành: Quan hệ quốc tế
• Đề tài: Vai trò của ASEAN trong hợp tác an ninh Đông Á giai đoạn 1991-2015
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• BẢNG CHỮ VIẾT TẮT
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• 0.3. Mục đích nghiên cứu
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Cấu trúc của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN SỰ HÌNH THÀNH VAI TRÒ CỦA ASEAN TRONG HỢP TÁC AN NINH ĐÔNG Á SAU CHIẾN TRANH LẠNH
• 1.1. Nhân tố quốc tế
• 1.1.1. Trật tự thế giới sau Chiến tranh Lạnh
• 1.2. Các xu thế chủ yếu trên thế giới
• 1.3. Nhân tố khu vực Đông Á
• 1.3.1. Khái quát về khu vực Đông Á
• 1.3.2. Tình hình an ninh Đông Á sau chiến tranh Lạnh
• 1.4. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG HỢP TÁC AN NINH ĐÔNG Á CỦA ASEAN TỪ SAU CHIẾN TRANH LẠNH ĐẾN NĂM 2015
• 2.1. Giai đoạn 1991- 1999: Nỗ lực của ASEAN trong hợp tác tạo dựng cơ chế đối thoại và xây dựng lòng tin về an ninh ở Đông Á
• 2.1.1. Thành lập diễn đàn khu vực ASEAN (ARF)
• 2.1.2. Hình thành cơ chế hợp tác ASEAN +3
• 2.2. Giai đoạn 2000-2008: ASEAN tích cực và chủ động trong các cơ chế an ninh Đông Á
• 2.2.1. Vận hành các cơ chế để tạo ra thế cân bằng trong cuộc cạnh tranh của các nước lớn tại Đông Á
• 2.2.2. Đóng góp tích cực và chủ động vào giải quyết các vấn đề an ninh khu vực
• 2.3. Giai đoạn 2009- 2015: ASEAN đóng vai trò trung tâm trong cấu trúc khu vực Đông Á
• 2.3.1. Thúc đẩy hình thành một cấu trúc an ninh khu vực mới lấy ASEAN làm trung tâm
• 2.3.2. Vai trò trung tâm thể hiện trong nỗ lực giải quyết vấn đề Biển Đông
• 2.4. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: CƠ HỘI VÀ THÁCH THỨC CỦA ASEAN TRONG VIỆC GIỮ VỮNG VAI TRÒ TRONG HỢP TÁC AN NINH ĐÔNG Á HIỆN NAY
• 3.1. Cơ hội bên trong
• 3.2. Cơ hội bên ngoài
• 3.3. Thách thức
• 3.3.1. Thách thức từ bên trong ASEAN
• 3.3.2. Thách thức từ bên ngoài
• 3.4. Một số khuyến nghị cho ASEAN
• 3.4.1. Đối với nội bộ ASEAN
• 3.4.2. Đối với các cơ chế hợp tác trong khu vực
• 3.5. Tiểu kết chương 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về vai trò của ASEAN trong hợp tác an ninh Đông Á 1991 2015

Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) đã đóng một vai trò quan trọng trong việc duy trì hòa bình và ổn định ở khu vực Đông Á từ năm 1991 đến 2015. Sự ra đời của ASEAN vào năm 1967 đã tạo ra một nền tảng vững chắc cho các quốc gia trong khu vực hợp tác với nhau. Sau khi chiến tranh Lạnh kết thúc, ASEAN đã nhanh chóng thích ứng với những thay đổi trong bối cảnh quốc tế và khu vực, từ đó khẳng định vai trò của mình trong hợp tác an ninh. Các cơ chế như Diễn đàn khu vực ASEAN (ARF) đã được thành lập để thúc đẩy đối thoại và hợp tác giữa các quốc gia thành viên và các đối tác bên ngoài.

1.1. Tình hình an ninh Đông Á sau chiến tranh Lạnh

Sau khi chiến tranh Lạnh kết thúc, khu vực Đông Á đã trải qua nhiều biến động về an ninh. Các quốc gia trong khu vực đã phải đối mặt với nhiều thách thức như xung đột lãnh thổ, tranh chấp tài nguyên và sự can thiệp của các cường quốc bên ngoài. ASEAN đã đóng vai trò trung tâm trong việc xây dựng các cơ chế hợp tác nhằm giải quyết những vấn đề này.

1.2. Những thành tựu nổi bật của ASEAN trong hợp tác an ninh

Trong giai đoạn 1991-2015, ASEAN đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng trong hợp tác an ninh. Việc thành lập ARF vào năm 1994 là một bước ngoặt, đánh dấu sự khởi đầu của một cơ chế đối thoại đa phương về an ninh. ASEAN cũng đã khởi xướng nhiều sáng kiến hợp tác khác nhằm tăng cường lòng tin và giảm thiểu xung đột trong khu vực.

II. Các thách thức đối với vai trò của ASEAN trong hợp tác an ninh Đông Á

Mặc dù ASEAN đã đạt được nhiều thành tựu trong hợp tác an ninh, nhưng tổ chức này cũng phải đối mặt với nhiều thách thức. Các vấn đề như sự cạnh tranh giữa các cường quốc, xung đột lợi ích giữa các quốc gia thành viên và sự thiếu đồng thuận trong chính sách an ninh đã ảnh hưởng đến khả năng của ASEAN trong việc duy trì vai trò trung tâm.

2.1. Thách thức từ bên trong ASEAN

Bên trong ASEAN, sự khác biệt về chính trị, kinh tế và văn hóa giữa các quốc gia thành viên đã tạo ra những rào cản trong việc xây dựng một chính sách an ninh thống nhất. Sự thiếu đồng thuận trong các vấn đề quan trọng như Biển Đông cũng đã làm giảm hiệu quả của ASEAN trong vai trò trung tâm.

2.2. Thách thức từ bên ngoài khu vực

Sự can thiệp của các cường quốc bên ngoài như Mỹ, Trung Quốc và Nga vào các vấn đề an ninh khu vực đã tạo ra nhiều thách thức cho ASEAN. Các cường quốc này thường có những lợi ích riêng, dẫn đến sự cạnh tranh và xung đột lợi ích trong khu vực.

III. Phương pháp hợp tác an ninh của ASEAN trong giai đoạn 1991 2015

ASEAN đã áp dụng nhiều phương pháp khác nhau để thúc đẩy hợp tác an ninh trong khu vực. Các cơ chế đối thoại, hội nghị và diễn đàn đã được tổ chức thường xuyên nhằm tạo ra một môi trường thuận lợi cho việc trao đổi thông tin và xây dựng lòng tin giữa các quốc gia thành viên.

3.1. Cơ chế đối thoại đa phương

Cơ chế đối thoại đa phương như ARF đã trở thành nền tảng cho các cuộc thảo luận về an ninh khu vực. ARF không chỉ tạo ra một diễn đàn cho các quốc gia thành viên mà còn cho các đối tác bên ngoài tham gia vào các vấn đề an ninh chung.

3.2. Hợp tác an ninh đa phương

ASEAN đã khởi xướng nhiều sáng kiến hợp tác đa phương nhằm giải quyết các vấn đề an ninh khu vực. Các hội nghị cấp cao và các cuộc họp giữa các bộ trưởng quốc phòng đã được tổ chức để thảo luận về các vấn đề an ninh cấp bách.

IV. Ứng dụng thực tiễn của hợp tác an ninh ASEAN

Hợp tác an ninh của ASEAN đã mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho các quốc gia thành viên. Việc xây dựng lòng tin và tăng cường đối thoại đã giúp giảm thiểu xung đột và tạo ra một môi trường hòa bình hơn cho phát triển kinh tế và xã hội.

4.1. Tác động đến phát triển kinh tế

Hợp tác an ninh đã tạo ra một môi trường ổn định cho phát triển kinh tế trong khu vực. Các quốc gia thành viên có thể tập trung vào việc phát triển kinh tế mà không phải lo lắng về các vấn đề an ninh.

4.2. Tăng cường hợp tác quốc tế

Hợp tác an ninh của ASEAN cũng đã mở ra cơ hội cho các quốc gia thành viên tăng cường hợp tác với các đối tác quốc tế. Các sáng kiến hợp tác với các tổ chức quốc tế khác đã giúp ASEAN nâng cao vai trò của mình trên trường quốc tế.

V. Kết luận và tương lai của vai trò ASEAN trong hợp tác an ninh Đông Á

Vai trò của ASEAN trong hợp tác an ninh Đông Á từ năm 1991 đến 2015 đã chứng minh được tầm quan trọng của tổ chức này trong việc duy trì hòa bình và ổn định khu vực. Tuy nhiên, để tiếp tục phát huy vai trò này, ASEAN cần phải vượt qua những thách thức hiện tại và tìm ra những giải pháp hiệu quả.

5.1. Định hướng tương lai cho ASEAN

ASEAN cần phải tiếp tục củng cố vai trò của mình trong hợp tác an ninh khu vực bằng cách xây dựng một chính sách an ninh thống nhất và tăng cường đối thoại giữa các quốc gia thành viên.

5.2. Khuyến nghị cho ASEAN

Để duy trì vai trò trung tâm trong hợp tác an ninh Đông Á, ASEAN cần phải tăng cường hợp tác với các cường quốc bên ngoài và xây dựng các cơ chế hợp tác hiệu quả hơn nhằm giải quyết các vấn đề an ninh chung.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trải qua 24 năm vận động và phát triển từ năm 1991 đến năm 2015, ASEAN đã ghi nhận bước chuyển mình lịch sử từ một hiệp hội gồm 6 quốc gia thành viên ban đầu mở rộng thành một tổ chức khu vực toàn diện quy tụ 10 quốc gia Đông Nam Á, đại diện cho quy mô dân số hơn 600 triệu người cùng tổng quy mô GDP đạt trên 2.500 tỷ USD vào thời điểm cuối năm 2015. Sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc năm 1991, trật tự địa chính trị toàn cầu rơi vào giai đoạn biến động sâu sắc với sự suy giảm ảnh hưởng của Liên Xô cũ và tham vọng xác lập trật tự đơn cực của Mỹ. Tại khu vực Đông Á, sự thiếu vắng một cấu trúc an ninh đa phương chính thức cùng sự tồn tại của hàng loạt điểm nóng nhạy cảm như vấn đề hạt nhân trên Bán đảo Triều Tiên, căng thẳng Eo biển Đài Loan và tranh chấp chủ quyền Biển Đông đã đặt ra thách thức nghiêm trọng đối với nền hòa bình khu vực.

Trước bối cảnh phức tạp đó, nghiên cứu tập trung làm rõ vai trò trung tâm và khả năng kiến tạo thể chế của ASEAN trong việc duy trì ổn định chiến lược tại Đông Á qua 3 giai đoạn lịch sử then chốt: giai đoạn 1991-1999 định hình cơ chế đối thoại và xây dựng lòng tin, giai đoạn 2000-2008 khẳng định thế cân bằng nước lớn, và giai đoạn 2009-2015 xác lập vai trò hạt nhân trong cấu trúc khu vực mới. Phạm vi nghiên cứu bao trùm không gian địa chiến lược Đông Á gồm 10 nước Đông Nam Á cùng các quốc gia Đông Bắc Á và các cường quốc toàn cầu có lợi ích đan xen như Mỹ, Nga, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và Ấn Độ. Công trình mang ý nghĩa học thuật và thực tiễn sâu sắc khi cung cấp hệ thống luận cứ khoa học để đo lường mức độ hiệu quả của một tổ chức gồm các quốc gia vừa và nhỏ trong việc dẫn dắt hơn 4 cơ chế an ninh đa phương hàng đầu thế giới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng của Chủ nghĩa Thể chế Mới và Thuyết Kiến tạo trong quan hệ quốc tế nhằm giải thích khả năng thiết lập trật tự an ninh thông qua các chuẩn mực thể chế và tiến trình xã hội hóa hành vi quốc gia. Mô hình Phương cách ASEAN được phân tích như một khung hành vi độc đáo, vận hành dựa trên các nguyên tắc bất di bất dịch: tôn trọng chủ quyền, không can thiệp vào công việc nội bộ, hiệp thương đồng thuận và giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp 4 khái niệm chuyên ngành cốt lõi gồm: Vai trò trung tâm của ASEAN, Ngoại giao phòng ngừa, Cấu trúc an ninh khu vực và An ninh phi truyền thống. Hệ thống chuẩn mực này được thể chế hóa vững chắc thông qua các văn kiện pháp lý mang tính nền tảng như Tuyên bố về Khu vực Hòa bình, Tự do và Trung lập năm 1971, Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác ở Đông Nam Á năm 1976, Hiệp ước Khu vực Đông Nam Á không có vũ khí hạt nhân năm 1995 và Hiến chương ASEAN có hiệu lực từ năm 2008.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được thu thập toàn diện từ hệ thống văn kiện sơ cấp gồm 100% các tuyên bố chung, hiệp ước, biên bản ghi nhớ của hơn 22 kỳ Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN, 27 kỳ Hội nghị Thượng đỉnh ASEAN, 22 kỳ Diễn đàn Khu vực ASEAN và 5 kỳ Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN mở rộng từ năm 1991 đến năm 2015. Bên cạnh đó, nghiên cứu khai thác dữ liệu thứ cấp từ hơn 100 công trình học thuật của các viện nghiên cứu chiến lược quốc tế uy tín.

Phương pháp chọn mẫu được áp dụng là phương pháp chọn mẫu mục đích toàn diện đối với toàn bộ các cơ chế an ninh đa phương do ASEAN khởi xướng hoặc giữ vai trò đồng chủ trì tại Đông Á. Tác giả kết hợp chặt chẽ giữa phương pháp phân tích lịch sử nhằm tái hiện tiến trình 24 năm biến chuyển địa chính trị, phương pháp so sánh đối chiếu giữa các cơ chế an ninh, và phương pháp tổng hợp phân tích chính sách. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này nhằm bảo đảm tính khách quan, giúp xâu chuỗi logic các sự kiện lịch sử và lượng hóa chính xác mức độ can dự của các siêu cường vào cấu trúc an ninh khu vực.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, ASEAN đã thành công trong việc khởi xướng và mở rộng Diễn đàn Khu vực ASEAN từ 18 đối tác tham gia ban đầu vào năm 1994 lên 27 quốc gia thành viên vào năm 2015. Diễn đàn này đã trở thành cơ chế an ninh đa phương duy nhất tại châu Á - Thái Bình Dương lôi kéo được sự tham gia đồng thời của tất cả các cường quốc hạt nhân lớn và các bên xung đột trực tiếp, bao gồm việc kết nạp Triều Tiên vào năm 2000.

Thứ hai, ASEAN đã chuyển hóa thành công trọng tâm hợp tác từ kinh tế đơn thuần sang an ninh phi truyền thống thông qua khuôn khổ ASEAN Cộng Ba với Kế hoạch hướng dẫn đối phó tội phạm xuyên quốc gia trên 8 lĩnh vực trọng yếu từ năm 2004. Trong vấn đề Biển Đông, ASEAN đã tạo lập bước ngoặt khi buộc Trung Quốc chấp thuận ký kết Tuyên bố về ứng xử của các bên ở Biển Đông vào ngày 4 tháng 11 năm 2002 sau hơn 2 năm đàm phán kiên trì kể từ tháng 3 năm 2000.

Thứ ba, giai đoạn 2009-2015 đánh dấu sự hình thành cấu trúc an ninh vòng tròn đồng tâm lấy ASEAN làm trung tâm thông qua sự ra đời của Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN mở rộng năm 2010 tại Hà Nội với 18 bộ trưởng quốc phòng tham gia hợp tác trên 5 lĩnh vực thực chất. Đồng thời, việc mở rộng Hội nghị Thượng đỉnh Đông Á năm 2010 với sự gia nhập chính thức của cả Mỹ và Nga đã củng cố vị thế cầm lái của ASEAN. Số liệu thực tế ghi nhận từ năm 2002 đến năm 2007, Mỹ đã cùng các nước ASEAN thực hiện hơn 30 cuộc tập trận trên biển, chiếm khoảng 70% tổng số cuộc tập trận tại châu Á. Cùng giai đoạn 2002-2012, Nhật Bản đã giải ngân 23 tỷ USD vốn ODA cho các nước ASEAN, chiếm 30% tổng nguồn viện trợ ODA toàn cầu của quốc gia này để duy trì an ninh phát triển.

Thảo luận kết quả

Tiến trình củng cố vai trò của ASEAN được thúc đẩy bởi vị thế trung lập chiến lược và nguyên tắc không đe dọa vũ lực, biến tổ chức thành bên trung gian hòa giải đáng tin cậy giữa các nước lớn. Các dữ liệu về sự gia tăng số lượng cơ chế và mức độ cam kết của các đối tác lớn có thể được trình bày trực quan thông qua biểu đồ đường tiến trình thể hiện sự gia tăng số lượng cơ chế đa phương từ 1 diễn đàn năm 1994 lên 4 cơ chế trụ cột năm 2015, đi kèm bảng ma trận so sánh mức độ tham gia của 8 cường quốc đối tác.

Kết quả này củng cố quan điểm của một nghiên cứu quốc tế nổi tiếng vào năm 1996 về mô hình an ninh mở rộng của ASEAN, đồng thời làm sáng tỏ nhận định của một học giả hàng đầu vào năm 2007 về chủ nghĩa khu vực Đông Á. Nghiên cứu chỉ ra rằng dù ASEAN vẫn gặp rào cản khi chuyển từ giai đoạn xây dựng lòng tin sang ngoại giao phòng ngừa do sự bất đồng lợi ích nội khối, tổ chức đã phát huy xuất sắc vai trò người kiến tạo luật chơi, duy trì hòa bình khu vực trong suốt gần một phần tư thế kỷ.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện và linh hoạt hóa quy trình ra quyết định nội khối: Hội nghị Cấp cao ASEAN và Ban Thư ký ASEAN cần nghiên cứu áp dụng cơ chế đồng thuận linh hoạt đối với các vấn đề an ninh khẩn cấp, đặt mục tiêu rút ngắn thời gian ban hành tuyên bố chung từ 48 giờ xuống dưới 12 giờ khi xảy ra các sự cố đe dọa an ninh hàng hải, hướng tới mục tiêu duy trì 100% sự gắn kết lập trường nội khối giai đoạn 2016-2025.

Thứ hai, đẩy nhanh tiến trình đàm phán Bộ quy tắc ứng xử ở Biển Đông: Các nước thành viên ASEAN và Bộ Ngoại giao Trung Quốc cần thiết lập lộ trình đàm phán thực chất với chỉ tiêu hoàn thành văn bản mang tính ràng buộc pháp lý trong khung thời gian từ 3 đến 5 năm, lấy Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982 làm nền tảng cốt lõi.

Thứ ba, chuẩn hóa và mở rộng phạm vi hợp tác quốc phòng thực địa: Bộ Quốc phòng 18 nước thành viên khuôn khổ ADMM+ cần mở rộng các lĩnh vực hợp tác ưu tiên từ 5 lên 7 lĩnh vực tác chiến thông qua việc bổ sung an ninh không gian mạng và công nghiệp quốc phòng, đồng thời tăng tần suất các cuộc diễn tập thực địa chung từ định kỳ 2 năm một lần lên 1 năm một lần trước năm 2020.

Thứ tư, thành lập mạng lưới cảnh báo sớm và điều phối an ninh phi truyền thống: Diễn đàn Hàng hải ASEAN và Nhóm Công tác Chuyên gia an ninh biển cần xây dựng trung tâm chia sẻ dữ liệu tình báo an ninh hàng hải chung, phấn đấu giảm 50% số vụ cướp biển và hoạt động buôn lậu vũ khí, ma túy xuyên biên giới trong vòng 5 năm triển khai.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là các nhà hoạch định chính sách ngoại giao và an ninh quốc phòng tại Bộ Ngoại giao và Bộ Quốc phòng, những người có thể ứng dụng các bài học cân bằng nước lớn và xây dựng thể chế an ninh đa phương để phục vụ nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền lãnh thổ trong tình hình mới.

Nhóm thứ hai là đội ngũ giảng viên, nghiên cứu viên chuyên ngành Quan hệ quốc tế, Ngoại giao học và Đông Á học, sử dụng công trình như một khung tham chiếu khoa học hoàn chỉnh để giảng dạy về cấu trúc an ninh khu vực và tiến trình thể chế hóa của ASEAN.

Nhóm thứ ba là học viên cao học và sinh viên các khối ngành Khoa học xã hội, Luật quốc tế và An ninh phi truyền thống, những người cần tiếp cận phương pháp luận phân tích lịch sử ngoại giao và hệ thống dữ liệu thực chứng chuẩn xác về các văn kiện pháp lý khu vực.

Nhóm thứ tư là các chuyên gia phân tích rủi ro địa chính trị tại các tổ chức quốc tế và doanh nghiệp đa quốc gia, những người cần đánh giá mức độ ổn định hàng hải, an ninh năng lượng và môi trường đầu tư chiến lược tại thị trường Đông Nam Á và Đông Á.

Câu hỏi thường gặp

Cơ chế nào giúp một tổ chức gồm các quốc gia vừa và nhỏ như ASEAN giữ vai trò trung tâm trước các cường quốc? ASEAN giữ vai trò trung tâm nhờ tính trung lập chính trị, sức mạnh chuẩn mực dựa trên Hiệp ước Thân thiện và Hợp tác ở Đông Nam Á và phương thức ngoại giao đồng thuận, giúp các siêu cường như Mỹ và Trung Quốc tin tưởng chọn ASEAN làm cầu nối đối thoại thay vì đối đầu trực diện.

Diễn đàn Khu vực ASEAN đã đạt được kết quả cụ thể nào trong việc giải tỏa căng thẳng tại các điểm nóng an ninh? Diễn đàn Khu vực ASEAN đã thành công trong việc tạo dựng kênh đối thoại 27 bên, đưa vấn đề Biển Đông ra bàn thảo quốc tế từ năm 1995, buộc các bên công nhận Công ước Luật Biển năm 1982 và duy trì kênh tiếp xúc ngoại giao duy nhất có sự góp mặt của Triều Tiên từ năm 2000.

Cơ chế Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN mở rộng khác biệt như thế nào so với các diễn đàn an ninh trước đây? Cơ chế này đánh dấu bước chuyển từ đối thoại ngoại giao thuần túy sang hợp tác quân sự thực chất giữa 18 bộ trưởng quốc phòng, triển khai diễn tập thực địa trên 5 lĩnh vực gồm cứu trợ thảm họa, an ninh biển, quân y, chống khủng bố và gìn giữ hòa bình.

Tuyên bố về ứng xử của các bên ở Biển Đông năm 2002 có giá trị thực tiễn ra sao đối với hòa bình khu vực? Văn kiện này là thỏa thuận đa phương đầu tiên giữa ASEAN và Trung Quốc về Biển Đông, tạo khuôn khổ pháp lý ngăn chặn xung đột vũ trang quy mô lớn, khẳng định nguyên tắc tự kiềm chế và đặt nền móng cho tiến trình đàm phán Bộ quy tắc ứng xử chính thức.

Nguyên tắc đồng thuận mang lại những thuận lợi và thách thức gì cho ASEAN trong hợp tác an ninh? Nguyên tắc đồng thuận bảo vệ lợi ích bình đẳng của mọi quốc gia thành viên và ngăn ngừa sự can thiệp từ bên ngoài, nhưng đồng thời làm giảm tốc độ ra quyết định khẩn cấp và tạo nguy cơ chia rẽ nội khối khi các nước lớn gia tăng sức ép ngoại giao.

Kết luận

• Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện 24 năm lịch sử xác lập và khẳng định vai trò trung tâm của ASEAN trong hợp tác an ninh Đông Á giai đoạn 1991-2015.
• Đánh giá sâu sắc hiệu quả vận hành của 4 cơ chế thể chế trụ cột gồm Diễn đàn Khu vực ASEAN, ASEAN Cộng Ba, Hội nghị Thượng đỉnh Đông Á và Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng ASEAN mở rộng.
• Làm rõ nghệ thuật ngoại giao cân bằng nước lớn của ASEAN trong việc kiềm chế nguy cơ xung đột vũ trang và thúc đẩy hợp tác an ninh phi truyền thống.
• Đóng góp hệ thống giải pháp thực tiễn nhằm tối ưu hóa nguyên tắc đồng thuận và thúc đẩy tiến trình đàm phán Bộ quy tắc ứng xử ở Biển Đông.
• Lộ trình tiếp theo đòi hỏi ASEAN cần tăng cường tính tự cường chiến lược và hoàn thiện Cộng đồng Chính trị - An ninh giai đoạn 2016-2025.

Công trình là nguồn tài liệu học thuật giá trị cao, thúc đẩy các nhà nghiên cứu và hoạch định chính sách tiếp tục đào sâu các giải pháp nâng cao vị thế ngoại giao đa phương của Việt Nam trong ngôi nhà chung ASEAN.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Nhân tố tác động đến sự hình thành vai trò của ASEAN trong hợp tác an ninh Đông Á sau chiến tranh Lạnh Chương 2: Quá trình xây dựng hợp tác an ninh Đông Á của ASEAN từ sau chiến tranh Lạnh đến năm 2015. Chương 3: Cơ hội và thách thức đối với vai trò của ASEAN trong việc giữ vững vai trò trong hợp tác an ninh Đông Á hiện nay. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] PHẦN NỘI DUNG CHƢƠNG 1. NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN SỰ HÌNH THÀNH VAI TRÒ CỦA ASEAN TRONG HỢP TÁC AN NINH ĐÔNG Á SAU CHIẾN TRANH LẠNH 1.1Nhân tố quốc tế 1.1 Trật tự thế giới sau Chiến tranh Lạnh Năm 1991, sau khi chế độ XHCN ở Đông Âu bị xóa bỏ, Liên Xô tan rã dường như đã diễn ra một giai đoạn chuyển tiếp với nhiều sự xáo động, quan hệ quốc tế mới chưa định hình.

Đây cũng là thời cơ “ngàn năm có một” để Mỹ thực hiện giấc mơ bá chủ toàn cầu. Nước Nga bị suy yếu và mất dần vùng ảnh hưởng xung quanh mình, vai trò là vị trí cường quốc lu mờ; EU đã mở rộng về phía Đông lấn lướt Nga, vừa tiếp tục gắn kết với Mỹ, vừa tỏ ra độc lập hơn với Mỹ. Như vậy, quá trình hình thành trật tự thế giới mới chứa đựng nhiều yếu tố bất ổn, khó lường. Trong đó nổi lên hai khuynh hướng đối nghịch nhau: Mỹ tham vọng thiết lập một trật tự thế giới đơn cực trong khi Nga, Trung Quốc và một số nước lớn khác đấu tranh cho một trật tự thế giới đa cực.

Khuynh hướng đơn cực và đa cực diễn ra gay gắt với ưu thế rõ nét của khuynh hướng đa cực, đa phương. Các khu vực trên thế giới đang vận động mạnh mẽ trong xu hướng mở rộng ảnh hưởng và vai trò của các khu vực được chú ý, trong đó có khu vực châu Á- Thái Bình Dương nói chung và Đông Á nói riêng. Khu vực này đã trở thành một khu vực địa - kinh tế, địa - chính trị quan trọng và thu hút sự quan tâm của nhiều cường quốc trên thế giới. Nền hòa bình thế giới được củng cố, nguy cơ chiến tranh thế giới bị đẩy lùi rõ rệt, nhưng nền an ninh ở nhiều khu vực vẫn còn bị đe dọa, thậm chí ở nhiều nơi xung đột quân sự, nội chiến diễn ra ác liệt.

Đó là các mâu thuẫn về sắc tộc, tôn giáo, tranh chấp lãnh thổ,. vốn bị che đậy dưới thời chiến tranh Lạnh nay bộc lộ thành xung đột gay gắt. Chủ nghĩa dân tộc, chủ nghĩa khu vực dâng cao cũng tạo ra nhiều biến động cho nền an ninh thế giới.Trước những biến động của tình hình thế giới như vậy, các quốc gia đã bắt đầu thay đổi nhận thức và chiến 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] lược của mình để chống lại các thách thức về kinh tế, chính trị, xã hội,.2 Các xu thế chủ yếu trên thế giới Sau chiến tranh Lạnh, các nước trên thế giới đã có nhiều nhìn nhận, quan điểm các nhau về con đường phát triển đất nước, về chính sách đối ngoại và cả sức mạnh quốc gia. Các quan điểm đó hình thành nên các xu thế mới trên thế giới, bao gồm:  Xu hướng hòa bình, hợp tác và phát triển Xu thế chung của nhân dân các dân tộc trên thế giới từ khi chiến tranh Lạnh khép lại là mong muốn xây dựng một thế giới hòa bình, dân chủ và phát triển.

Các quốc gia, đặc biệt là các quốc gia vừa và nhỏ có ý thức cấu kết, hợp tác với nhau để cùng phát triển và tránh khỏi sự chi phối của các cường quốc. Nhiều tổ chức quốc tế và khu vực ra đời để thể hiện cho sự cấu kết ngày càng tăng đó, có thể kể đến như: Sự ra đời của Diễn đàn hợp tác kinh tế châu Á- Thái Bình Dương (APEC) năm 1989, Liên minh châu Âu (EU) và quá trình nhất thể hóa châu Âu trong thập niên 90 của thế kỷ XX, Diễn đàn Khu vực ASEAN (ARF) năm 1994, Diễn đàn hợp tác Á - Âu (ASEM) năm 1996,. Sau chiến tranh Lạnh, tất cả các quốc gia đều đang ra sức điều chỉnh chiến lược phát triển và tập trung mọi sức lực vào ưu tiên phát triển kinh tế. Kinh tế trở thành trọng điểm trong quan hệ quốc tế, cạnh tranh sức mạnh tổng hợp quốc gia thay thế cho chạy đua vũ trang đã trở thành hình thức chủ yếu trong đọ sức giữa các cường quốc.

Các quốc gia lớn, nhỏ đều tham ngày càng nhiều vào quá trình hợp tác và liên kết khu vực, liên kết quốc tế về kinh tế, thương mại và nhiều lĩnh vực khác. Hợp tác ngày càng tăng nhưng cạnh tranh cũng càng gay gắt. Vì vậy, hội nhập quốc tế tạo điều kiện để liên kết tốt hơn, giúp các nước đứng vững trong cạnh tranh và phát triển.Cùng với việc khắc phục khó khăn để phát triển kinh tế- xã hội, nhiều nước đang cố gắng giữ ổn định về chính trị, tạo môi trường thực hiện chính sách hòa giải, hòa hợp dân tộc, chủ động hội nhập quốc tế, góp phần xây dựng một trật tự thế giới công bằng, bình đẳng và hợp lý. Các nước có chế độ chính trị- xã 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hội và trình độ phát triển khác nhau cùng tồn tại, vừa hợp tác, vừa cạnh tranh gay gắt vì lợi ích quốc gia, dân tộc.

Hợp tác và đấu tranh là hai mặt trong quan hệ quốc tế, chi phối phương thức quan hệ giữa các nước. Đấu tranh và hợp tác trong môi trường hòa bình là nguyên tắc và phương pháp xử lý quan hệ quan hệ đối ngoại hiện nay của mỗi quốc gia. Hòa bình, hợp tác và phát triển là xu hướng chủ đạo, nổi trội hơn cả trong thời kỳ hậu Chiến tranh Lạnh.  Các nước lớn điều chỉnh quan hệ với nhau Đây là đặc điểm chủ yếu và nổi bật của quan hệ giữa các nước lớn trong thời kỳ sau chiến tranh Lạnh.

Xuất phát từ lợi ích chiến lược căn bản của mình, các cường quốc tiến hành điều chỉnh lại chính sách đối ngoại để tìm chỗ đứng tốt nhất, xây dựng khuôn khổ quan hệ mới ổn định lâu dài, xác lập các điều kiện quốc tế có lợi hơn, mở rộng hệ thống an ninh quốc gia. Mỹ tự nhận mình là kẻ chiến thắng trong cuộc chiến tranh Lạnh, là cường quốc duy nhất sở hữu cả quyền lực cứng lẫn quyền lực mềm và Mỹ muốn tận dụng ưu thế đó vươn lên làm “bá chủ toàn cầu”. Trong chính sách đối ngoại của mình, Tây Âu vẫn là nơi tập trung lợi ích kinh tế và lợi ích chiến lược của Mỹ, là đồng minh quan trọng nhất của Mỹ và NATO là liên minh chiến lược chính trị - quân sự lớn nhất do Mỹ lãnh đạo2.Tuy nhiên, Mỹ cũng đồng thời hướng sự quan tâm sang châu Á- Thái Bình Dương- khu vực được Mỹ xem là “cửa ngõ”, “yết hầu” nối Mỹ với thế giới. Tham vọng toàn cầu của Trung Quốc thời kỳ này được dấu kín dưới thuyết “trỗi dậy hòa bình”(hòa bình quật khởi), Trung Quốc tập trung mọi nguồn lực cho phát triển kinh tế và thực hiện phương châm “dấu mình chờ thời cơ”.

Trung Quốc lần lượt xác định bộ khung cơ bản của các quan hệ bạn bè chiến lược, phát triển hướng tới thế kỷ XXI với các nước trên thế giới trong đó có Mỹ, Nhật, Nga. Đây là hành động chiến lược quan trọng thúc đẩy mối quan hệ giữa các nước lớn và thúc đẩy đa cực hóa thế giới. Chiến lược của Nga trong thời kỳ hậu Xô viết là sắp xếp lại lực lượng đã thu 2 Trần Nam Tiến (2008), Lịch sử quan hệ quốc tế hiện đại (1945- 2000), NXB Giáo dục, tr 443. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] hẹp của mình, xác định những trọng tâm và ưu tiên chiến lược mới.

Sau những cố gắng “quay trở lại châu Âu” không thành công xuất phát từ niềm kiêu hãnh của nước Nga lẫn nội bộ phương Tây, Nga quyết tâm xây dựng một hệ thống quan hệ quốc tế đa cực, trong đó Nga là một trong những trung tâm sức mạnh của thế giới đó. Nga bắt đầu chuyển sang định hướng không gian Á- Âu, xác định cho mình một vùng ảnh hưởng riêng và một vị thế độc lập giữa các nước lớn trên thế giới. Nhật Bản có khuynh hướng “trở về châu Á” và coi trọng khu vực châu Á- Thái Bình Dương. Các hoạt động ngoại giao của Nhật Bản đều lấy kinh tế làm hậu thuẫn, mở rộng quan hệ với các nước trong Đông Á, đặc biệt là Đông Nam Á.

Nhật cũng củng cố quan hệ đồng minh thân cận với Mỹ nhưng đồng thời cũng cố gắng tìm kiếm vị trí chính trị tương xứng hơn với tiềm lực vốn có của mình. Có thể nhận thấy đặc điểm nổi bật trong các quan hệ điều chỉnh giữa các nước lớn là tính hai mặt. Sự khác nhau về ý thức hệ và chạy đua về lợi ích, tranh giành ảnh hưởng quyết định tính hai mặt trong chính sách đối ứng, quyết định sự tồn tại song song giữa hợp tác và cạnh tranh, giữa mâu thuẫn và hài hòa, giữa tiếp xúc và kiềm chế.  Xu thế quốc tế hóa, toàn cầu hóa Đến giữa thập niên 90, quá trình toàn cầu hóa diễn ra trên mọi mặt của đời sống kinh tế- xã hội của các quốc gia trên thế giới.

Quá trình này không chỉ là một xu thế mà đã trở thành một thực tế sinh động, tác động đến tiến trình phát triển của toàn cầu. Trong đó, toàn cầu hóa thương mại quốc tế thương mại quốc tế ngày càng thu hút mọi quốc gia, gồm cả những nước phát triển và đang phát triển. Sự phát triển của các công ty xuyên quốc gia (TNCs) và đa quốc gia (MNCs) là biểu hiện nổi bật của kinh tế thế giới thời kỳ này. Cùng với sự phát triển của công nghệ thông tin và các thành tựu khoa học kỹ thuật khác, toàn cầu hóa đã lan rộng ra khắp thế giới với tốc độ chóng mặt.

Toàn cầu hóa đã tạo ra nhiều cơ hội cho sự phát triển của mọi quốc gia, dân tộc về mọi lĩnh vực đồng thời thúc đẩy sâu rộng các quan hệ kinh tế quốc tế, góp phần cho các nước tận 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] dụng được thị trường thế giới, đẩy mạnh các hoạt động sản xuất kinh doanh để phát triển kinh tế- xã hội. Vì vậy các quốc gia đều tăng cường cải cách, hội nhập vào môi trường toàn cầu hóa, phát triển những lĩnh vực có lợi thế xuất khẩu.