CHƯƠNG 1. MỘT SỐ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ CẦU, ƯỚC LƯỢNG VÀ DỰ BÁO CẦU 1. Một số lý luận cơ bản về cầu 1. Cầu và luật cầu Cầu Ngô Đình Giao (2008, tr.33) “Cầu là số lượng hàng hóa hoặc dịch vụ mà người mua có khả năng và sẵn sang mua ở các mức giá khác nhau trong một thời gian nhất định, với các điều kiện khác là không đổi” Phan Thế Công (2014, tr.50) “Cầu (D) là số lượng hàng hóa hoặc dịch vụ mà người mua muốn mua và có khả năng mua tại các mức giá khác nhau trong một khoảng thời gian nhất định, các yếu tố khác không đổi” Từ khái niệm trên, ta có thể thấy khi đề cập đến cầu ta cần hiểu rõ vào hai yếu tố là khả năng mua và sự sẵn sàng mua hàng hóa hay dịch vụ đó.
Khả năng mua tức là khả năng tài chính của người tiêu dùng. Nếu người tiêu dùng rất muốn mua hàng hóa, dịch vụ tuy nhiên không đủ khả năng tài chính thì không thể tạo thành cầu. Và ngược lại, sẵn sàng mua cũng thế. Sự sẵn sàng mua của người tiêu dùng thể hiện ở việc người đó có sẵn sàng chi tiền hay không.
Cầu khác với nhu cầu. Nhu cầu là những mong muốn và nguyện vọng vô hạn của con người. Cầu là nhu cầu có khả năng thanh toán, tức là nhu cầu được đảm bảo bằng một số lượng tiền tệ để có thể mua được số hàng hóa. Luật cầu Ngô Đình Giao (2003, Tr.38) “Luật cầu thể hiện mối quan hệ tỷ lệ nghịch giữa giá và lượng cầu, cụ thể là “số lượng hàng hóa hay dịch vụ được cầu trong khoảng thời gian đã cho tăng lên khi giá của hàng hóa hay dịch vụ giảm xuống hoặc ngược lại (các yếu tố khác không đổi)” Phan Thế Công (2014, Tr.51) “ Luật cầu là số lượng hàng hóa được cầu trong khoảng thời gian đã cho tăng lên khi giá của hàng hóa đó giảm xuống và ngược lại, giả định các yếu tố khác không thay đổi: P tăng thì QD giảm” Luật cầu được giải thích rõ qua hiệu ứng thay thế và hiệu ứng thu nhập.
Giá cả cao dẫn đến lượng cầu giảm bởi vì mỗi hàng hóa đều có thể được thay thế bởi hàng hóa khác. Khi giá hàng hóa này tăng lên, người tiêu dùng sẽ tìm mua sản phẩm thay thế để sử dụng. Đó là hiệu ứng thay thế. Còn hiệu ứng thu nhập tức là khi giá cả thay đổi làm cho thu nhập thực tế thay đổi.
Khi thu nhập thực tế thay đổi cũng làm cho lượng cầu về hàng hóa thay đổi theo. Giá cả giảm làm cho thu nhập thực tế tăng và làm cho cầu về hàng hóa tăng và ngược lại (đối với hàng hóa thông thường). 7 Luan van “Lượng cầu là hàng hóa và dịch vụ mà người mua sẵn sàng hoặc có khả năng mua ở mức giá đã cho trong một thời gian nhất định”. Để thể hiện lượng cầu, để cụ thể hóa mối quan hệ giữa giá và lượng cầu như thể hiện trong luật cầu, các nhà kinh tế học đã đưa ra khái niệm đường cầu, đồng thời đưa ra cả mô hình về hàm cầu.
Ví dụ 1: Cầu về sản phẩm gạch lỗ được trình bày trong bảng 1. Ta nhận thấy rằng hành vi của người tiêu dùng: Khi giá càng cao, lượng cầu của người tiêu dùng giảm đi. Chẳng hạn, ở mức giá là 1.900 đồng/ viên, người tiêu dùng A mua được 2 nghìn viên. Khi mức giá tăng lên 2.100 đồng/ viên, người tiêu dùng A không còn khả năng thanh toán hay người tiêu dùng A mua ít đi do cảm thấy đắt hơn nên từ bỏ ý định mua.
Do vậy lượng cầu lúc này giảm xuống còn 1 nghìn viên.1: Cầu đối với gạch lỗ Giá (1.000 đồng) Lượng cầu (trăm viên) Người tiêu dùng A Người tiêu dùng B 2,3 0 0 2,2 5 0 2,1 10 6 2,0 15 12 1,9 20 18 Nguồn: Tác giả xây dựng 1. Hàm cầu và đường cầu Hàm cầu Từ ví dụ 1 ta nhận thấy, nếu các yếu tố khác không đổi, lượng cầu của người tiêu dùng đối với một loại hàng hóa tỉ lệ nghịch và phụ thuộc vào giá của mặt hàng đó. Ta có thể biểu diễn số cầu đối với một hàng hóa nào đó như là một hàm số của giá của chính hàng hóa đó như sau: QD= f(Px) (1) Trong đó: QD: lượng cầu về hàng hóa X Px: giá của hàng hóa X Hàm số (1) được gọi là hàm cầu. Hàm cầu biểu diễn mối quan hệ giữa số cầu của một mặt hàng và giá của nó.
QD = a – bP (a ≥ 0, b ≥ 0) Trong đó: - a: Là hệ số chặn, khi hàng hóa này bằng 0 (P=0) thì lượng cầu sẽ ở giá trị lớn nhất là a đơn vị hàng hóa. 8 Luan van - b: Là hệ số biểu thị mối quan hệ giữa lượng cầu và giá; b<0, vậy hàm cầu đã phản ánh đúng theo luật cầu. Lượng cầu và giá tỉ lệ nghịch với nhau, khi P tăng 1 đơn vị thì Q sẽ giảm b đơn vị hàng hóa, dịch vụ và ngược lại (với giả định rằng các yếu tố khác không đổi). Đường cầu Với dạng hàm cầu như trên thì ta có đồ thị của hàm số cầu (đường cầu) có thể được vẽ như một đường thẳng.1: Đường cầu Đường cầu thường có hướng dốc xuống từ trái sang phải vì khi giá cả tăng lên và số cầu giảm đi.
Khi giá tăng từ PB đến PA thì khi đó lượng cầu giảm từ QB xuống QA. Đường cầu cá nhân là tập hợp các điểm phản ánh mối quan hệ giữa giá và lượng cầu cá nhân. Đường cầu thị trường là đường tổng hợp các đường cầu cá nhân và thể hiện lượng hàng hóa mà một nhóm người tiêu dùng có khả năng mua ở một vùng giá nhất định. Đường cầu thị trường thực hiện theo nguyên tắc cộng ngang các đường cầu cá nhân.1, ta biểu diễn mối quan hệ giữa giá và lượng cầu của người tiêu dùng A, B.2: Đồ thị hàm cầu cá nhân và hàm cầu thị trường 9 Luan van 1.
Các nhân tố ảnh hưởng đến cầu Đường cầu đối với một loại hàng hóa, dịch vụ nào đó sẽ dịch chuyển khi các yếu tố khác với giá ảnh hưởng đến cầu đối với loại hàng hóa, dịch vụ đó thay đổi. Số cầu của người tiêu dùng tại mỗi mức giá sẽ thay đổi khi các yếu tố này thay đổi. QD = f(P, I, Pr, N,…) hay Q = a + bP + cI + dPR + eN Giá cả của bản thân hàng hóa (P) Giá của bản thân hàng hóa ảnh hưởng trực tiếp tới lượng cầu về hàng hóa đó, nó thể hiện thông qua luật cầu. Khi giá của hàng hóa tăng lên trong khi ngân sách cho tiêu dùng không thay đổi, người tiêu dùng sẽ tìm cách tối đa hóa lợi ích của mình bằng việc giảm tiêu dùng hàng hóa đó mà sử dụng hàng hóa thay thế dẫn đến cầu hàng hóa đó giảm và ngược lại.
Thu nhập của người tiêu dùng (I) Thu nhập là yếu tố quan trọng tác động đến cầu. Thu nhập ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng mua của người tiêu dùng. Khi thu nhập tăng, cầu đối với hầu hết các hàng hóa đều gia tăng vì với thu nhập cao hơn, người tiêu dùng thường có xu hướng mua hàng hóa và sử dụng dịch vụ nhiều hơn và ngược lại. Tuy nhiên phụ thuộc vào từng loại hàng hóa cụ thể mà mức thay đổi của cầu sẽ khác nhau.
Ta có đường Engel sau thể hiện cụ thể hơn mối quan hệ giữa thu nhập và cầu đối với hàng hóa Đồ thị 1.3: Đường Engel Từ đồ thị trên ta có thể thấy cầu đối với hàng hóa thông thường và xa xỉ tỉ lệ thuận với nhau. Cầu sẽ tăng khi thu nhập người tiêu dùng tăng vì khi đó khả năng thanh toán tăng nên nhu cầu về hàng hóa hay dịch vụ cũng tăng lên và ngược lại. Còn cầu đối với hàng hóa thứ cấp lại tỉ lệ nghịch với nhau, khi thu nhập tăng thì cầu về hàng hóa đó giảm đi và ngược lại. Tuy nhiên sự phân biệt hàng hóa thông thường, hàng hóa thứ cấp hay hàng hóa xa xỉ chỉ mang tính chất tương đối.
Nó còn phụ thuộc vào thời kì hay thị trường lúc đó, ở thời kì, thị trường khác nhau sẽ dẫn đến sự phân loại khác nhau. Ví dụ như khi trong thời 10 Luan van kỳ khó khăn, một gia đình có một chiếc tivi màu đen trắng thì được coi hàng hóa xa xỉ. Tuy nhiên hiện nay đời sống được cải thiện, kinh tế ngày càng phát triển thì chiếc tivi màu đen trắng được coi là hàng hóa thứ cấp vì bị thay thế bởi các sản phẩm tivi màu, tivi LED siêu mỏng… Giá cả của hàng hóa có liên quan (PR) Cầu đối với hàng hóa không chỉ phụ thuộc vào giá của bản thân hàng hóa mà còn phụ thuộc vào giá của hàng hóa có liên quan. Các hàng hóa này được chia làm hai loại: hàng hóa thay thế và hàng hóa bổ sung.
Hàng hóa thay thế: là những loại hàng hóa cùng thỏa mãn một nhu cầu (nhưng có thể mức độ thỏa mãn là khác nhau). Thông thường, hàng hóa thay thế là những loại hàng hóa cùng công dụng và cùng chức năng nên người tiêu dùng có thể chuyển từ mặt hàng này sang mặt hàng khác khi giá của các mặt hàng này thay đổi. Ví dụ, người tiêu dùng có thể thay thế sản phẩm gạch lỗ Hưng Nguyên với sản phẩm gạch lỗ Trung Thành khi giá một trong hai sản phẩm tăng lên và giá sản phẩm kia không đổi. Hàng hóa bổ sung: là những hàng hóa được sử dụng song hành với nhau để bổ sung cho nhau nhằm thỏa mãn một nhu cầu nhất định nào đó.
Trong thực tế có rất nhiều hàng hóa bổ sung. Ví dụ, xi măng là hàng hóa bổ sung cho gạch lỗ vì chúng ta không thể sử dụng gạch lỗ mà không có xi măng. Giá xi măng tăng có thể dẫn đến lượng cầu đối với gạch lỗ giảm xuống. Ta có đồ thị sau biểu thị cầu của hàng hóa thay thế và hàng hóa bổ sung: Đồ thị 1.4: Cầu hàng hóa thay thế Đồ thị 1.5: Cầu hàng hóa bổ sung Đồ thị 1.4 thể hiện cầu đối với gạch lỗ Hưng Nguyên khi giá của gạch lỗ Trung Thành tăng lên.
Lúc đấy người tiêu dùng sẽ thay thế gạch lỗ Hưng Nguyên bằng Trung Thành làm cho đường cầu của gạch lỗ Hưng Nguyên dịch chuyển song song sang bên phải.5 thể hiện cầu đối với gạch lỗ giảm khi giá xi măng tăng lên. Lúc đó cầu về mặt hàng gạch lỗ sẽ giảm làm cho đường cầu dịch chuyển song song sang trái.
