CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC DỰA THEO VẤN ĐỀ (PROBLEMBASED LEARNING) 1. Lịch sử vấn đề nghiên cứu Bất kỳ một phương pháp dạy học nào cũng trải qua ba giai đoạn chính: hình thành, phát triển và ổn định. Phương pháp dạy học “dựa theo vấn đề” (Problem Based Leaning PBL) được hình thành từ những năm 1980, phát triển và ổn định cho đến ngày hôm nay. Trên thế giới: Thuật ngữ phương pháp dạy học “dạy học nêu vấn đề” xuất phát từ thuật ngữ “Orixtic” hay còn gọi là phương pháp phát kiến, tìm tòi.
Phương pháp này còn có tên gọi là “ Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề”. Phương pháp này đã được nhiều nhà khoa học nghiên cứu như A. ERaicôp,… vào nhung năm 70 của thế kỉ XIX. Các nhà khoa học này đã nêu lên phương án tìm tòi, phát kiến trong dạy học nhằm hình thành năng lực nhận thức của học sinh bằng cách đưa học sinh vào hoạt động tìm kiếm ra tri thức, học sinh là chủ thể của hoạt động học, là người sáng tạo ra hoạt động học.
Đây có thể là một trong những cơ sở lí luận của phương pháp dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề. Vào những năm 50 của thế kỉ XX, xã hội bắt đầu phát triển mạnh, đôi lúc xuất hiện mâu thuẫn trong giáo dục đó là mâu thuẫn giữa yêu cầu giáo dục ngày càng cao, khả năng sáng tạo của học sinh ngày càng tăng với tổ chức dạy học còn lạc hậu. Chính vì vậy, phương pháp “dạy học nêu vấn đề” hay còn gọi là “ Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề” chính thức ra đời. PP này đặc biệt được chú trọng ở Ba Lan.
Okon – nhà giáo dục học Ba Lan đã làm sáng tỏ PP này thật sự là một phương pháp dạy học tích cực, tuy nhiên những nghiên cứu này chỉ dừng ở việc ghi lại những thực nghiệm thu được từ việc sử dụng PP này chứ chưa đưa ra đầy đủ cơ sở lí luận cho pp này. Những năm 70 của thế kỉ XX, M. I Mackmutov đã đưa ra đầy đủ cơ sở lí luận của PP dạy học giải quyết vấn đề. Trên 7 thế giới cũng có rất nhiều nhà khoa học, nhà giáo dục nghiên cứu PP này như Xcatlin, Machiuskin, Lecne [10] Từ 1980-1990 có rất nhiều tác giả nghiên cứu về Problem Based Learning với nhiều góc độ khác nhau.
Trong những năm đầu tiên các nhà nghiên cứu về phương pháp học tập dựa trên vấn đề đều cho rằng không chỉ sinh viên mà còn học rất hài lòng về phương pháp dạy học này, cũng có một số nghiên cứu cho rằng phương pháp dạy học này kích thích sinh viên xây dựng, hợp tác và tự điều chỉnh trong học tập. Từ những năm 2000 các nghiên cứu tập trung vào so sánh chương trình học truyền thống và chương trình học áp dụng phương pháp dựa theo vấn đề. Ngoài ra cũng có một số nghiên cứu trong thời gian này cũng tìm hiểu về hiệu quả của phương pháp dạy học theo vấn đề. Tuy nhiên, các nghiên cứu trong thời gian này chưa lý giải tại sao phương pháp dựa theo vấn đề không mang lại hiệu quả trong những hoàn cảnh nhất định.
Tuy vậy, phương pháp PBL lần đầu tiên được áp dụng tại đại học y khoa (Case Western University – Hoa Kỳ) vào thập niên 50 của thế kỷ 20 và sau đó là học viện y học (đại học McMasters, Hamilton, Canada) và một số cơ sở đào tạo quốc tế áp dụng như Đại học Erasmus (Hà Lan), Đại học Yog Jakarta (Indonesia), Đại học Walailak (Thái Lan). Tại Việt Nam Ở Việt Nam (Problem Based Learning) chưa được áp dụng rộng rãi và trong khối các trường đại học Y Dược chỉ được biết đến từ năm 2004 do khoa Y tế công cộng (Đại học Y Hà Nội) áp dụng. Trong khuôn khổ Dự án “Chương trình nâng cao nguồn nhân lực y tế” thuộc Vụ Khoa học và Đào tạo (Bộ Y tế) sáng ngày 25/12/2008 tại Hà Nội đã khai mạc “Hội thảo chia sẻ kinh nghiệm phương pháp học tập dựa trên vấn đề” với sự tham gia của đại diện 10 trường Đại học Y, Điều dưỡng và Kỹ thuật y học trên cả nước. Mục tiêu của Hội thảo nhằm giới thiệu tổng quan về phương pháp học tập dựa trên vấn đề và giới thiệu quá trình chuẩn bị, triển khai, đánh giá việc áp dụng thí điểm phương pháp học tập dựa trên vấn đề của trường Đại Học Y Tế Công Cộng và Đại học Y Hà Nội.
Cũng tại Hội thảo lần này, trường Đại Học Y Tế Công Cộng và trường Đại học Y Hà Nội là hai cơ sở đào tạo chính chia sẻ những kinh 8 nghiệm áp dụng phương pháp học tập dựa trên vấn đề với một số trường Đại học Y, Điều dưỡng và Kỹ thuật y học của Việt Nam, góp phần nâng cao hiệu quả đào tạo trong các trường Đại học. 16 Trường đại học Hoa Sen, phối hợp với trường đại học An Giang tổ chức hội thảo quốc tế “Nhận thức về nhu cầu bảo vệ môi trường: Vai trò của giáo dục đại học “ diễn ra vào ngày 21 và ngày 23 tháng 7 năm 2010 tại TP.HCM và An Giang.[16] Trong tham luận của tác giả Vũ Hải Yến đã khẳng định áp dụng phương pháp (Problem Based Learning) đã giúp sinh viên biết cách tổ chức việc học của mình tốt hơn, chủ động hơn trong tìm kiếm tài liệu để nghiên cứu và thảo luận hiệu quả hơn. Trong quyển A Study of the Implementationof a Problem–Based- Learning Aroach in University Classes in Vietnam của tác giả Nguyễn Danh Đức[1] phương pháp dựa trên kết quả khảo sát đã khẳng định rằng phần lớn giảng viên và học viên Việt Nam sẳn sàng chấp nhận dạy và học bằng phương pháp dạy học dựa theo vấn đề mặc dù họ phải đối mặt với nhiều khó khăn. 1 Trong luận văn thạc sĩ ngành giáo dục học của trường đại học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh.
Nguyễn Thị Thu Thủy bảo vệ năm 2009 đã nghiên cứu về đề tài “ Phương pháp dạy học dựa trên vền đề (Problem Based Lreaning PBL) và vận dụng vào thiết kế giảng dạy chương VII “Mắt và các dụng cụ quang học” Vật lý 11-nâng cao” tác giả Nguyễn Thị Thu Thủy đã nhận định “dạy học dựa trên vấn đề Problem based learning” đã góp phần “khơi dậy và phát huy tối đa năng lực tự học, sáng tạo của người học”, đáp ứng các mục tiêu trong thời kỳ đổi mới với chất lượng và hiệu quả quả tốt hơn”. [26] Trong luận văn thạc sĩ ngành giáo dục học của Trường đại học Sư Phạm Kỹ Thuật Thành Phố Hồ Chí Minh. Trần Thị Thanh Tịnh bảo vệ tháng 10 năm 2012 đã nghiên cứu về đề tài “Áp dụng phương pháp học tập dựa trên vấn đề (Problem Based Lreaning) cho môn gây mê gây tê cơ bản 1 tại đại học Y Dược Thành Phố Hồ Chí Minh.” Tác giả Trần Thị Thanh Tịnh đã nhận định việc học tập bằng phương pháp PBL là một lựa chọn tốt để nâng cao năng lực giải quyết các vấn đề cho học sinh.[27] 9 Tóm lại các nhà nghiên cứu về phương pháp dạy học dựa theo vấn đề trên thế giới và ở Việt Nam đều cho rằng nó là một phương pháp dạy học tích cực giúp sinh viên biết cách tổ chức việc học của mình tốt hơn, chủ động hơn trong tìm kiếm tài liệu để nghiên cứu và thảo luận hiệu quả hơn và được nhiều trường đại học có tiếng trên thế giới áp dụng giảng dạy cho một số môn học. Trong tương lai “cần có những nghiên cứu sâu hơn về lý thuyết và nội và phạm vi ứng dụng của phương pháp (Problem-Based Learning”.
Khái niệm liện quan 1. Vấn đề (Problem) Từ “vấn đề” theo từ điển tiếng Việt có nghĩa là điều cần được nghiên cứu, giải quyết. Trong phương pháp dạy học dựa theo vấn đề (Problem Based Learning), một vấn đề được hiểu như một nhiệm vụ hay một tình huống, những vấn đề sử dụng trong phương pháp (Problem Based Learning) là những mô tả lại các hiện tượng, các sự kiện nào đó, các hiện tượng, sự kiện này có thể thuộc về lĩnh vực sinh học, lý học, sinh lý học, tâm lý học, xã hội học,… và đều chứa đựng những điều cần giải quyết. Dạy học dựa theo vấn đề (Problem Based Learning) - Phương pháp dạy học dựa theo vấn đề (PBL problem based learning) khi sử dụng ở Việt Nam được một số tác giả gọi là “học tập dựa trên vấn đề”.
Trong giới hạn của đề tài, người nghiên cứu gọi tên phương pháp là “dạy học dựa theo vấn đề”Cách gọi là “học tập” thay bằng cách gọi “dạy học” nhằm nhấn mạnh đến phương pháp giảng dạy của giảng viên là lấy sinh viên làm trung tâm trong quá trình học tập. Tuy vậy cách hiểu về phương pháp này hoàn toàn giống nhau. Cho dù tên gọi là “học tập dựa trên vấn đề” hay “dạy học dựa theo vấn đề” thì cũng bao gồm quá trình dạy và quá trình học 1. Cơ sở lý luận về phương pháp dạy học.
Phương pháp dạy học.Banxki: phương thức dạy học là cách thức tương tác giữa thầy và trò nhằm giải quyết các nhiệm vụ giáo dưỡng, giáo dục và phát triển trong quá trình dạy học.Lec1ne: phương pháp dạy học là hệ thống những hành động có mục 10 đích của giảng viên, nhằm tổ chức hoạt động nhận thức và thực hành của học sinh đảm bảo cho học sinh lĩnh hội nội dung học vấn.2 tr 62 Theo tài liệu bài giảng lý luận dạy học của PGS.TS Nguyễn Văn Tuấn. Trường Đại học Sư Phạm Kỹ Thuật Thành Phố Hồ Chí Minh thì phương pháp dạy học có nêu khái niệm như sau “cho đến nay phương pháp dạy học vẫn đang là một phạm trù được các nhà lý luận dạy học quan tâm. Có nhiều ý kiến khác nhau về khái niệm cấu trúc sự phân loại xu thế phát triển…Nói chung lý luận về phương pháp dạy học đã được phát triển ngày càng hoàn thiện trên cơ sở kế thừa có phê phán và chọn lọc những thành tựu về tâm lý sư phạm và lý luận dạy học, đặc biệt là những tư tưởng mới về dạy học và phát triển tích cực hóa, tối ưu hóa quá trình dạy học. Sau đây là một số định nghĩa về phương pháp dạy học: Bách khoa toàn thư của Liên Xô năm 1965 “Phương pháp dạy học là cách thức làm việc của giảng viên và học sinh, nhờ đó mà học sinh nắm vững kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo, hình thành thế giới quan, phát triển năng lực nhận thức”.