chương I, Luật Giáo dục 2005 quy định: “Mục tiêu giáo dục là đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khoẻ, thẩm mỹ và nghề nghiệp, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” Đào tạo nguồn nhân lực phục vụ cho sự nghiệp phát triển kinh tế-xã hội 14 cũng chính là nhiệm vụ chủ yếu của hệ thống giáo dục nghề nghiệp, một bộ phận cấu thành quan trọng của hệ thống giáo dục quốc dân, nó không chỉ đào tạo đội ngũ công nhân kỹ thuật lành nghề và kỹ thuật viên có trình độ cao, có đủ năng lực tiếp cận với khoa học và công nghệ mới góp phần thúc đẩy nhanh sự tăng trưởng kinh tế mà còn phải mở rộng các loại hình đào tạo ngắn hạn, để từng bước phổ cập nghề cho mọi người lao động, giúp họ có khả năng giải quyết được việc làm, ổn định cuộc sống và đóng góp tích cực cho xã hội và điều này đã được nêu cụ thể trong chiến lược phát triển giáo dục 2001-2010 của Thủ tướng Chính phủ QĐ 2001/2001/QĐ-TTg đối với giáo dục nghề nghiệp là: “Đặc biệt quan tâm nâng cao chất lượng dạy nghề gắn với nâng cao ý thức kỹ thuật lao động và tác phong lao động hiện đại. Gắn đào tạo với nhu cầu sử dụng, với việc làm trong quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế, cơ cấu lao động, đáp ứng nhu cầu các khu công nghiệp, khu chế xuất, khu vực nông thôn các ngành kinh tế mũi nhọn và xuất khẩu lao động, mở rộng đào tạo kỹ thuật viên, nhân viên nghiệp vụ có kiến thức kỹ năng nghề nghiệp ở trình độ trung cấp dựa trên nền học vấn trung học phổ thông. Hình thành hệ thống đào tạo kỹ thuật thực hành đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế xã hội, trong đó chú trọng đào tạo nghề ngắn hạn và đào tạo công nhân kỹ thuật, kỹ thuật viên, nhân viên nghiệp vụ có trình độ cao” 1. Phát triển giáo dục nghề nghiệp Trong đường lối phát triển đến năm 2010 và tầm nhìn đến năm 2020, Đảng và Nhà nước coi việc phát triển dạy nghề có vị trí quan trọng trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực của đất nước.
Chiến lược phát triển kinh tế xã hội 2001-2010 đã xác định mục tiêu phát triển đối với nguồn nhân lực và khoa học công nghệ là: đẩy nhanh quá trình đổi mới kỹ thuật, công nghệ trong sản xuất, mở rộng các khu công nghệ, khu chế xuất, đưa nước ta trở thành một nước có trình độ kỹ thuật công nghệ ở mức trung bình tiên tiến so với các nước trong khu vực, chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng tăng tỷ trọng của công nghiệp và dịch vụ, giảm tỷ trọng của nông nghiệp trong tổng sản phẩm quốc nội (GDP-Gross Domestic Product) đồng thời điều chỉnh cơ cấu lao động để đến năm 2010: lao động trong lĩnh vực nông 15 nghiệp là 50%, lao động trong lĩnh vực dịch vụ là 26%-27%, hiện đại hoá một số trường dạy nghề, góp phần nâng cao tỷ lệ lao động qua đào tạo khoảng 30% năm 2005 lên 40% vào năm 2010. Chiến lược phát triển giáo dục 2001-2010 đã cụ thể hoá mục tiêu phát triển đối với dạy nghề trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá: đặc biệt là quan tâm nâng cao chất lượng dạy nghề với nâng cao ý thức kỷ luật lao động và tác phong lao động hiện đại. Gắn đào tạo với nhu cầu sử dụng với việc làm trong quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế, cơ cấu lao động, đáp ứng nhu cầu của các khu công nghiệp, khu chế xuất, khu vực nông thôn, các ngành kinh tế mũi nhọn và xuất khẩu lao động. Quan điểm chỉ đạo phát triển lao động nghề ở Việt Nam đáp ứng yêu cầu chuyển dịch cơ cấu kinh tế và lao động Để đạt những mục tiêu trên, quan điểm chủ đạo trong việc phát triển giáo dục nghề nghiệp được nhấn mạnh vào một số điểm cụ thể sau đây: Thực sự coi phát triển giáo dục và đào tạo (trong đó có dạy nghề) là quốc sách hàng đầu.
Dạy nghề góp phần đáp ứng lực lượng lao động kỹ thuật có chất lượng cho sự nghiệp công nghiệp hoá-hiện đại hoá và phổ cập nghề cho người lao động. Dạy nghề gắn với việc làm, giải quyết tình trạng thất nghiệp, góp phần đáp ứng nhu cầu chuyển dịch cơ cấu lao động, đặc biệt là từ khu nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ, rút ngắn khoảng cách giữa nông thôn và thành thị, giải quyết việc làm tại chỗ và nâng cao quỹ thời gian sử dụng lao động trong nông thôn. Dạy nghề là sự nghiệp của toàn xã hội, đầu tư cho dạy nghề là đầu tư cho sự phát triển bền vững. Nhà nước giữ vai trò chủ đạo trong việc đầu tư cơ sở vật chất và trang thiết bị ban đầu cho các cơ sở dạy nghề, đặc biệt là với các ngành nghề mũi nhọn, đồng thời tạo điều kiện và môi trường để mọi tổ chức và cá nhân trong và ngoài nước tham gia phát triển dạy nghề, đặc biệt là những ngành nghề phục vụ sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn.
16 Mở rộng quy mô đi đôi với nâng cao chất lượng đào tạo thông qua việc chuẩn hoá các điều kiện đảm bảo chất lượng. Song song phát triển dạy nghề theo hai hướng trọng điểm và đại trà. Tập trung xây dựng một số trường trọng điểm, một số nghề sử dụng kỹ thuật và công nghệ tiên tiến để đào tạo đội ngũ công nhân kỹ thuật có trình độ cao cho các ngành kinh tế mũi nhọn, khu công nghiệp, khu chế xuất và xuất khẩu lao động. Đồng thời chú trọng đào tạo nghề phục vụ phát triển nông nghiệp, nông thôn, miền núi.
Gắn đào tạo nghề với các chương trình phát triển kinh tế xã hội của từng vùng, từng địa phương. Phát triển đào tạo nghề trên cơ sở liên thông, mềm dẻo và linh hoạt, thực hiện việc đào tạo công nhân kỹ thuật theo các cấp trình độ: sơ cấp nghề, trung cấp nghề và cao đẳng nghề. Lao động kỹ thuật, đào tạo và chuyển dịch cơ cấu lao động Lao động kỹ thuật: Đề án nghiên cứu tổng thể về giáo dục-đào tạo và phân tích nguồn nhân lực Việt Nam (VIE/89/022) do UNESCO ( United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) và Bộ Giáo dục & Đào tạo thực hiện đã đưa ra khái niệm về “Lao động kỹ thuật” và cho rằng lao động kỹ thuật là lao động qua đào tạo được cấp bằng hoặc chứng chỉ của các bậc đào tạo trong hệ thống giáo dục quốc dân thống nhất. Người lao động được xếp vào loại lao động kỹ thuật nếu đủ 2 điều kiện: - Được đào tạo trong hệ thống giáo dục quốc dân thống nhất.
- Được cấp bằng hoặc chứng chỉ của các bậc đào tạo. Tuy nhiên khái niệm lao động kỹ thuật theo khái niệm vừa dự án VIE/89/022 xét về tính chất lao động thì gồm 2 loại: Lao động kỹ thuật thực hành và lao động chuyên môn. 17 Sơ đồ sau sẽ thể hiện rõ khái niệm về lao động kỹ thuật: Tổng dân số Dân số Dân số dưới từ 15 tuổi trở lên 15 tuổi Dân số hoạt động kinh Dân số không tế tích cực (LLLĐ) hoạt động kinh tế tích cực Lao động qua đào tạo Lao động không qua đào tạo Có bằng/chứng chỉ Không có bằng/chứng chỉ Lao động kỹ thuật (hệ thực Lao động chuyên môn (hệ hàn hành) lâm) Thuộc giáo dục nghề nghiệp Thuộc giáo dục CĐ, ĐH, sau ĐH Công nhân kỹ thuật Nhân viên kỹ thuật Nhân viên nghiệp vụ trình độ cao Sơ đồ 1.1: Sơ đồ phân loại lao động kỹ thuật 18 Khái niệm này sẽ phân biệt rõ hai hệ thống của hệ thống giáo dục quốc dân. Một là, hệ thống đào tạo nghề nghiệp có nhiệm vụ đào tạo lao động kỹ thuật, lao động này là lao động thực hành gắn với lao động sản xuất và dịch vụ.
Hai là, hệ thống đào tạo cao đẳng, đại học, sau đại học có nhiệm vụ đào tạo lao động chuyên môn mang tính hàn lâm gắn với công việc quản lý, nghiên cứu khoa học và lao động chuyên môn. Luật giáo dục 2005 quy định ở Điều 32, giáo dục nghề nghiệp trong hệ thống giáo dục quốc dân được thể hiện qua sơ đồ sau: 19 Hệ thống giáo dục nghề nghiệp trong hệ thống giáo dục quốc dân SAU ĐẠI HỌC ĐẠI HỌC CAO ĐẲNG CAO ĐẲNG NGHỀ Từ 1-3 năm TRUNG CẤP CHUYÊN NGHIỆP TRUNG CẤP NGHỀ Từ 1-3 năm Từ 1-3 năm TRUNG HỌC SƠ CẤP NGHỀ PHỔ THÔNG Dưới 1 năm TRUNG HỌC CƠ SỞ TIỂU HỌC Sơ đồ 1.2: Hệ thống giáo dục nghề nghiệp trong hệ thống giáo dục quốc dân 20 Lao động kỹ thuật theo luật giáo dục và chiến lược phát triển giáo dục 2001- 2010 thuộc giáo dục nghề nghiệp. Trong nền kinh tế hiện đại giáo dục nghề nghiệp có thể phát triển đào tạo cao đẳng và đại học kỹ thuật, công nghệ, nghiệp vụ nhưng vẫn coi trọng thực hành, phần lý thuyết chỉ ở mức nhất định. Nếu lao động kỹ thuật muốn chuyển sang lao động chuyên môn, họ phải qua chương trình đào tạo liên thông để bổ sung kiến thức về lý thuyết.
Toàn cầu hoá, hội nhập kinh tế khu vực và quốc tế đang là xu thế tất yếu khách quan và là nhu cầu cấp bách đối với mỗi quốc gia. Hiện nay Việt Nam đã gia nhập Tổ chức Thương mại thế giới (WTO - World Trade Organization), đây vừa là quá trình hợp tác, vừa là quá trình cạnh tranh để cùng phát triển. Trong xu thế đó, sự cạnh tranh giữa các quốc gia trong mọi lĩnh vực, đặc biệt là trong lĩnh vực kinh tế ngày càng quyết liệt hơn, gay gắt hơn, cạnh tranh kinh tế quốc tế đòi hỏi phải tăng năng suất lao động, nâng cao chất lượng hàng hoá và đổi mới công nghệ một cách nhanh chóng. Trong lĩnh vực kinh tế, lợi thế cạnh tranh sẽ thuộc về quốc gia nào có nguồn nhân lực chất lượng cao.
Vì vậy, chú trọng phát triển nguồn nhân lực với chất lượng cao chính là chìa khoá để phát triển nền kinh tế.