Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH ỨNG DỤNG KHOA HỌC CÔNG NGHỆ TRONG PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP 1. Một số khái niệm công cụ 1. Chính sách Chính sách là một hệ thống nguyên tắc có chủ ý hướng dẫn các quyết định và đạt được các kết quả hợp lý, là một yếu tố đóng vai trò quan trọng trong quá trình phát triển của mọi quốc gia nói chung và ngành nông nghiệp nói riêng. Theo Từ điển Bách Khoa Việt Nam, “Chính sách là những chuẩn quy tắc cụ thể để thực hiện đường lối, nhiệm vụ.
Chính sách được thực hiện trong một thời gian nhất định, trên những lĩnh vực cụ thể nào đó. Bản chất, nội dung và phương hướng của chính sách tùy thuộc vào tính chất của đường lối, nhiệm vụ chính trị, kinh tế, văn hóa” [41, tr. Các chính sách thường được cơ quan quản trị thông qua trong một tổ chức. Như vậy, có thể hiểu: Chính sách là chương trình hành động do các nhà lãnh đạo hay nhà quản lý đề ra để giải quyết một vấn đề nào đó thuộc phạm vi thẩm quyền của mình.
Khoa học công nghệ KHCN là cách gọi tắt của cụm từ “khoa học và công nghệ”, trong đó Khoa học là “hệ thống tri thức về bản chất, quy luật tồn tại và phát triển của sự vật, hiện tượng tự nhiên, xã hội và tư duy” [22], Công nghệ là “giải pháp, quy trình, bí quyết kỹ thuật có kèm theo hoặc không kèm theo công cụ, phương tiện dùng để biến đổi nguồn lực thành sản phẩm” [22]. Theo Luật Khoa học và Công nghệ Việt Nam năm 2013, “Hoạt động KHCN là hoạt động nghiên cứu khoa học, nghiên cứu và triển khai thực nghiệm, phát triển công nghệ, ứng dụng công nghệ, dịch vụ KHCN, phát huy sáng kiến và hoạt động sáng tạo khác nhằm phát triển KHCN” [22]. Lĩnh vực KHCN bao gồm những hoạt động gồm: nghiên cứu và phát triển công nghệ, nghiên cứu khoa học, dịch vụ KHCN, cải tiến kỹ thuật, hợp lý hóa sản xuất, hoạt động phát huy sáng kiến cùng các hoạt động khác để xây dựng và phát 10 triển KHCN. KHCN có vai trò to lớn với lịch sử phát triển của loài người, là phương tiện để con người khám phá, chinh phục và cải tạo giới tự nhiên và là biện pháp căn bản để nâng cao năng suất lao động, phát triển sản xuất.
Công nghệ cao Cho đến nay, đã có nhiều định nghĩa về CNC. Trong Nghị định 99/2003/NĐ- CP ban hành ngày 28/8/2003, xác định: “CNC là công nghệ được tích hợp từ các thành tựu KHCN tiên tiến, có khả năng tạo ra sự tăng đột biến về năng suất lao động, tính năng, chất lượng và giá trị gia tăng của sản phẩm hàng hoá, hình thành các ngành sản xuất hoặc dịch vụ mới có hiệu quả kinh tế - xã hội cao, có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển kinh tế - xã hội và an ninh - quốc phòng” [29]. Theo Luật Công nghệ cao năm 2014, CNC “là công nghệ có hàm lượng cao về nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ; được tích hợp từ thành tựu KHCN hiện đại; tạo ra sản phẩm có chất lượng, tính năng vượt trội, giá trị gia tăng cao, thân thiện với môi trường; có vai trò quan trọng đối với việc hình thành ngành sản xuất, dịch vụ mới hoặc hiện đại hóa ngành sản xuất, dịch vụ hiện có” [23]. Như vậy, có thể hiểu, CNC là công nghệ có hàm lượng cao về nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ; được tích hợp từ thành tựu KHCN hiện đại; tạo ra sản phẩm có chất lượng, tính năng vượt trội, giá trị gia tăng cao, thân thiện với môi trường, … CNC đang là xu hướng tất yếu trong thời đại 4.0 phát triển về khoa học - kỹ thuật công nghệ hiện đại như hiện nay.
Thực tế đời sống đòi hỏi việc áp dụng công nghệ tiên tiến nhằm đáp ứng và nâng cao sức cạnh tranh trong sản xuất công nghiệp và NN tại nước ta. Nông nghiệp và nông nghiệp công nghệ cao NN là một thuật ngữ rộng cho tất cả mọi thứ liên quan đến trồng trọt và chăn nuôi, để cung cấp thực phẩm và vật liệu mà mọi người có thể sử dụng và thưởng thức. NN là một ngành kinh tế quan trọng trong nền kinh tế của nhiều nước, đặc biệt là trong các thế kỷ trước đây khi công nghiệp chưa phát triển. Trong NN có ba loại chính, tùy thuộc vào hình thái của quá trình sản xuất.
Thứ nhất, NN thuần túy hay còn gọi là NN sinh nhai, đặc điểm là sản xuất có đầu vào thô sơ đầu ra chủ yếu phục vụ cho cá nhân hay gia đỉnh của người sản xuất. Trong loại hình này, ít có sự cơ giới hóa. 11 Thứ hai, NN chuyên sâu là lĩnh vực NN được chuyên môn hóa và chuyên biệt hóa hầu hết ở tất cả các khâu, có sử dụng máy móc hiện đại. Ở loại hình này đầu vào là các sản phẩm chuyên biệt như thuốc trừ sâu, phân bón hóa học, giống được được định ở phía đầu ra là các sản phẩm thương mại.
Thứ ba, NNCNC hay NN 4.0 là thuật ngữ xuất hiện và sử dụng đầu tiên ở Đức. Trong phân loại này NN được hiểu các hoạt động sản xuất gắn với cây trồng vật nuôi được kết nối mạng nội bộ hoặc với bên ngoài. Nghĩa là thông tin được số hóa từ quá trình sản xuất cho đến giao dịch với đối tác. Sử dụng tiến bộ của khoa học kỹ thuật trong việc tính toán mô phỏng quy trình canh tác, chăn nuôi từ đó lựa chọn quy trình tối ưu để tiến hành sản xuất thực.
Trong quá trình sản xuất liên tục theo dõi thống kê để phân tích bằng trí tuệ nhân tạo nhằm điều chỉnh phù hợp, đạt năng suất cao nhất. Theo Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn: NN ứng dụng CNC là nền NN được áp dụng những công nghệ mới vào sản xuất, bao gồm: công nghiệp hóa nông nghiệp (cơ giới hóa các khâu của quá trình sản xuất), tự động hóa, công nghệ thông tin, công nghệ vật liệu mới, công nghệ sinh học và các giống cây trồng, giống vật nuôi có năng suất và chất lượng cao, đạt hiệu quả kinh tế cao trên một đơn vị diện tích và phát triển bền vững trên cơ sở canh tác hữu cơ. Như vậy, mục tiêu cuối cùng của phát triển NNCNC là giải quyết mâu thuẫn giữa năng suất NN thấp, sản phẩm chất lượng thấp, đầu tư công lao động nhiều, hiệu quả kinh tế thấp với việc áp dụng những thành tựu KHNC để đảm bảo NN tăng trưởng ổn định với năng suất và sản lượng cao, hiệu quả vả chất lượng cao. Thực hiện tốt nhất sự phối hợp giữa con người và tài nguyên, làm cho ưu thế của nguồn tài nguyên đạt hiệu quả lớn nhất, hài hòa và thống nhất lợi ích xã hội, kinh tế và sinh thái môi trường.
Doanh nghiệp nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao Tại Khoản 5, Điều 3, Luật Công nghệ cao năm 2014,“doanh nghiệp nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao là doanh nghiệp ứng dụng công nghệ cao trong sản xuất sản phẩm nông nghiệp có chất lượng, năng suất, giá trị gia tăng cao” [23]. Tại Điều 2, Quyết định số 19/2018/QĐ-TTg ngày 19/4/2018, quy định tiêu chí xác định 12 doanh nghiệp NN ứng dụng CNC như sau: Doanh nghiệp NN ứng dụng CNC là doanh nghiệp: “1. Ứng dụng công nghệ cao thuộc Danh mục CNC được ưu tiên đầu tư phát triển quy định tại Điều 5 của Luật công nghệ cao để sản xuất sản phẩm NN. Tạo ra sản phẩm NN có chất lượng, năng suất, giá trị và hiệu quả cao, doanh thu từ sản phẩm NN ứng dụng CNC của doanh nghiệp đạt ít nhất 60% trong tổng số doanh thu thuần hàng năm.
Có hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm ứng dụng CNC, chuyển giao công nghệ để sản xuất sản phẩm NN, tổng chi cho hoạt động nghiên cứu và phát triển được thực hiện tại Việt Nam trên tổng doanh thu thuần hàng năm đạt ít nhất 0,5%; số lao động có trình độ chuyên môn từ đại học trở lên trực tiếp thực hiện nghiên cứu và phát triển trên tổng số lao động của doanh nghiệp đạt ít nhất 2,5%. Áp dụng các biện pháp thân thiện môi trường, tiết kiệm năng lượng trong sản xuất và quản lý chất lượng sản phẩm NN đạt tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật của Việt Nam hoặc tiêu chuẩn quốc tế” [31]. Doanh nghiệp NNCNC đóng vai trò trung tâm trong ứng dụng KHCN vào sản xuất NN để tạo bước đột phá về năng suất, chất lượng nông sản, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của xã hội và hướng tới phát triển NN bền vững trong thời kỳ hội nhập quốc tế. Chính sách ứng dụng khoa học công nghệ trong phát triển nông nghiệp Chính sách ứng dụng KHCN trong phát triển NN được hiểu là những chiến lược, nội dung, kế hoạch, và biện pháp cụ thể của Nhà nước nhằm thúc đẩy việc ứng dụng có hiệu quả KHCN trong lĩnh vực nn, góp phần phát triển nền NN hiện đại, có năng suất và chất lượng cao, có quy mô lớn, nâng cao năng lực cạnh tranh và đáp ứng các yêu cầu phát triển bền vững đất nước trong bối cảnh Cách mạng công nghiệp 4.
Việc ứng dụng hiệu quả KHCN trong phát triển NN cho phép phối hợp tốt nhất giữa con người và tài nguyên, làm cho ưu thế của nguồn tài nguyên đạt hiệu quả lớn nhất, hài hòa và thống nhất lợi ích xã hội, kinh tế và sinh thái môi trường. Thực hiện chính sách ứng dụng KHCN trong phát triển NN là quá trình xây 13 dựng nền NN phát triển với những phương thức tổ chức sản xuất và công nghệ tiến bộ, đáp ứng yêu cầu về quy mô sản xuất mang tính hàng hoá, tập trung, chuyên canh cao. Các phương thức tổ chức sản xuất thích hợp là trang trại, gia trại có quy mô lớn hoặc có thể là các nông hộ được tổ chức liên kết sản xuất (các hợp tác xã kiểu mới), … nhằm hình thành các vùng chuyên canh, tập trung. Quy trình và các yếu tố tác động đến thực hiện chính sách ứng dụng khoa học công nghệ trong phát triển nông nghiệp 1.
Quy trình Quy trình thực hiện chính sách ứng dụng KHCN trong phát triển NN là chuỗi các giai đoạn kế tiếp liên quan với nhau từ khi vấn đề chính sách được đề xuất cho đến khi kết quả được ghi nhận và đánh giá. Trong đó, tổ chức thực hiện là một khâu hợp thành quy trình thực hiện Chính sách ứng dụng KHCN trong phát triển NN.