Luận văn thạc sĩ về dạy học hợp tác trong môn sinh học lớp 11 THPT

Luận văn thạc sĩ giáo dục phân tích vận dụng dạy học hợp tác trong môn sinh học lớp 11 thpt, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất giải pháp khả thi cho thực tiễn.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thu Trang
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Phúc Chỉnh
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp DHSH
• Đề tài: Vận dụng dạy học hợp tác trong dạy học sinh học 11
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu về dạy học hợp tác trên thế giới
• 1.2. Tình hình nghiên cứu về dạy học hợp tác ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: VẬN DỤNG DẠY HỌC HỢP TÁC TRONG DẠY HỌC SINH HỌC 11
• 2.1. Cấu trúc chương trình SH 11 và các thành phần kiến thức cơ bản
• 2.2. Cơ sở lí thuyết của dạy học hợp tác
• 2.3. Khái niệm dạy học hợp tác
• 2.4. Phân loại nhóm hợp tác
• 2.5. Hiệu quả của dạy học hợp tác
• 2.6. Các mô hình tổ chức dạy học hợp tác
• 2.7. Quy trình của một bài học hợp tác
• 2.8. Môi trường học tập và các nhiệm vụ quản lí
• 2.9. Kiểm tra, đánh giá trong dạy học hợp tác
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm
• 3.2. Nội dung thực nghiệm
• 3.3. Phương pháp thực nghiệm
• 3.4. Kết quả thực nghiệm
• 3.5. Kết luận chung về thực nghiệm sư phạm
• KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về ứng dụng dạy học hợp tác trong sinh học lớp 11

Dạy học hợp tác (DHHT) là một phương pháp giáo dục hiện đại, giúp học sinh phát triển kỹ năng làm việc nhóm và tư duy phản biện. Trong môn sinh học lớp 11, việc áp dụng DHHT không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn khuyến khích sự tương tác và hợp tác giữa các em. Theo nghiên cứu của Nguyễn Thị Thu Trang, DHHT có thể nâng cao chất lượng dạy học và tạo ra môi trường học tập tích cực hơn.

1.1. Khái niệm và vai trò của dạy học hợp tác

Dạy học hợp tác là phương pháp mà trong đó học sinh làm việc cùng nhau để đạt được mục tiêu học tập chung. Phương pháp này không chỉ giúp học sinh hiểu sâu hơn về kiến thức mà còn phát triển các kỹ năng xã hội cần thiết.

1.2. Lợi ích của dạy học hợp tác trong môn sinh học

Việc áp dụng DHHT trong môn sinh học giúp học sinh tăng cường khả năng tư duy phản biện, cải thiện kỹ năng giao tiếp và làm việc nhóm. Học sinh có thể học hỏi lẫn nhau và phát triển sự tự tin trong việc trình bày ý kiến.

II. Thách thức trong việc áp dụng dạy học hợp tác trong sinh học lớp 11

Mặc dù dạy học hợp tác mang lại nhiều lợi ích, nhưng việc áp dụng nó trong thực tế cũng gặp không ít thách thức. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự thiếu hụt về thời gian và tài nguyên. Giáo viên cần có thời gian để thiết kế các hoạt động hợp tác hiệu quả và chuẩn bị tài liệu học tập phù hợp.

2.1. Thiếu hụt về thời gian và tài nguyên

Giáo viên thường phải đối mặt với áp lực về thời gian trong khi thiết kế các hoạt động học tập hợp tác. Điều này có thể dẫn đến việc không đủ thời gian để thực hiện các hoạt động một cách hiệu quả.

2.2. Khó khăn trong việc quản lý nhóm học sinh

Quản lý các nhóm học sinh trong một lớp học lớn có thể trở thành một thách thức. Giáo viên cần phải có kỹ năng quản lý tốt để đảm bảo rằng tất cả học sinh đều tham gia và không ai bị bỏ rơi.

III. Phương pháp dạy học hợp tác hiệu quả trong sinh học lớp 11

Để áp dụng dạy học hợp tác hiệu quả, giáo viên cần lựa chọn các phương pháp phù hợp với nội dung bài học. Một số phương pháp như nhóm điều tra (GI) và phân chia thành quả làm việc (STAD) đã được chứng minh là hiệu quả trong việc nâng cao sự hợp tác giữa học sinh.

3.1. Mô hình nhóm điều tra GI

Mô hình GI khuyến khích học sinh làm việc cùng nhau để khám phá và giải quyết các vấn đề trong sinh học. Học sinh sẽ được chia thành các nhóm nhỏ và thực hiện các dự án nghiên cứu.

3.2. Phân chia thành quả làm việc STAD

STAD là một phương pháp dạy học hợp tác, trong đó học sinh làm việc theo nhóm để đạt được mục tiêu học tập. Mỗi thành viên trong nhóm có trách nhiệm giúp đỡ nhau và cùng nhau đạt được thành công.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về dạy học hợp tác

Nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng dạy học hợp tác trong môn sinh học lớp 11 đã mang lại kết quả tích cực. Học sinh không chỉ cải thiện điểm số mà còn phát triển các kỹ năng xã hội quan trọng.

4.1. Kết quả từ thực nghiệm sư phạm

Các nghiên cứu thực nghiệm cho thấy rằng học sinh tham gia vào các hoạt động dạy học hợp tác có kết quả học tập tốt hơn so với các phương pháp truyền thống.

4.2. Phản hồi từ học sinh và giáo viên

Học sinh và giáo viên đều nhận thấy rằng dạy học hợp tác tạo ra môi trường học tập tích cực hơn, khuyến khích sự tham gia và tương tác giữa các em.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của dạy học hợp tác trong sinh học

Dạy học hợp tác là một phương pháp hiệu quả trong việc nâng cao chất lượng dạy học môn sinh học lớp 11. Với những lợi ích rõ ràng, phương pháp này cần được áp dụng rộng rãi hơn trong các trường học. Tương lai của dạy học hợp tác hứa hẹn sẽ mang lại nhiều cải tiến trong giáo dục.

5.1. Tương lai của dạy học hợp tác

Với sự phát triển của công nghệ và các phương pháp giáo dục mới, dạy học hợp tác sẽ tiếp tục được cải tiến và mở rộng. Giáo viên cần được đào tạo để áp dụng các phương pháp này một cách hiệu quả.

5.2. Khuyến nghị cho giáo viên và nhà quản lý

Giáo viên nên được khuyến khích áp dụng dạy học hợp tác trong giảng dạy. Nhà quản lý cần tạo điều kiện thuận lợi cho giáo viên trong việc thiết kế và thực hiện các hoạt động học tập hợp tác.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Đổi mới phương pháp giáo dục là yêu cầu cấp thiết được khẳng định trong Nghị quyết Trung ương 2 khóa VIII tháng 12 năm 1996 và tiếp tục được nhấn mạnh tại Văn kiện Hội nghị lần thứ 9 Ban Chấp hành Trung ương khóa X nhằm khắc phục triệt để lối truyền thụ một chiều. Tuy nhiên, theo các khảo sát thực tế tại các trường trung học phổ thông, có khoảng 75% đến 80% giáo viên vẫn phụ thuộc chủ yếu vào phương pháp thuyết trình truyền thống, khiến học sinh rơi vào trạng thái tiếp thu thụ động và thiếu hụt các kỹ năng thực hành xã hội. Chương trình Sinh học 11 ban hành từ năm 2006 có cấu trúc gồm 48 bài học, trong đó có 40 bài lý thuyết và 8 bài thực hành, chứa đựng lượng kiến thức trừu tượng, chuyên sâu về cơ chế sinh học cơ thể thực vật và động vật. Việc thiếu vắng các phương pháp giảng dạy tích cực đã tạo ra rào cản lớn trong việc khơi dậy tiềm năng sáng tạo của học sinh.

Trước thực trạng đó, luận văn thạc sĩ chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học Sinh học của tác giả Nguyễn Thị Thu Trang, dưới sự hướng dẫn khoa học của Tiến sĩ Nguyễn Phúc Chỉnh tại Trường Đại học Sư phạm thuộc Đại học Thái Nguyên năm 2009, đã đi sâu nghiên cứu đề tài vận dụng dạy học hợp tác trong dạy học Sinh học 11. Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là xây dựng hệ thống cơ sở lý thuyết và quy trình tổ chức bài học hợp tác tối ưu, qua đó nâng cao chất lượng dạy và học bộ môn Sinh học tại các trường phổ thông. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào khối lớp 11 tại các trường trung học phổ thông trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên trong năm học 2008 - 2009. Đóng góp của đề tài thể hiện rõ nét qua việc cải thiện kết quả học tập từ 12% đến 17% và phát triển toàn diện 5 nhóm kỹ năng mềm thiết yếu cho học sinh trung học phổ thông.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn được xây dựng dựa trên sự liên kết chặt chẽ giữa 5 nền tảng lý thuyết giáo dục và tâm lý học nhận thức hiện đại:

• Thuyết học tập mang tính xã hội nhấn mạnh nguyên tắc làm việc đồng đội và sự gắn kết phụ thuộc tích cực, trong đó các cá nhân cùng nỗ lực vì mục tiêu chung của tập thể.
• Thuyết phát triển nhận thức của Jean Piaget tập trung vào cơ chế giải quyết xung đột nhận thức khi học sinh đối thoại và tranh luận để cùng tìm ra chân lý khoa học.
• Thuyết hoạt động văn hóa xã hội của Lev Vygotsky với khái niệm vùng phát triển gần, khẳng định những thao tác tư duy học sinh thực hiện cùng bạn bè hôm nay sẽ trở thành năng lực độc lập vào ngày mai.
• Thuyết khoa học nhận thức mới về phương pháp dạy học tương hỗ của Palincsar và Brown.
• Thuyết kiến tạo hiện đại khẳng định người học tự kiến tạo tri thức thông qua giao tiếp và tương tác xã hội.

Mô hình dạy học hợp tác trong luận văn tích hợp 4 cấu trúc tổ chức tiêu biểu bao gồm: mô hình nhóm học tập chia thành quả STAD của Robert Slavin, mô hình nhóm chuyên gia Jigsaw của Elliot Aronson, mô hình điều tra theo nhóm GI của Herbert Thelen và Shlomo Sharan, cùng các cấu trúc Kagan linh hoạt như suy nghĩ cặp đôi và nhóm cùng suy nghĩ. Cốt lõi của dạy học hợp tác được định vị qua 5 thành tố cơ bản: phụ thuộc tích cực, tương tác mặt đối mặt, trách nhiệm cá nhân, sử dụng kỹ năng giao tiếp xã hội và rút kinh nghiệm tương tác nhóm.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thực nghiệm sư phạm trực tiếp trên cỡ mẫu 240 học sinh lớp 11, được tổ chức thành 3 cặp lớp đối chứng và thực nghiệm tương đương nhau tại 2 trường trung học phổ thông trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên trong năm học 2008 - 2009. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên được áp dụng để đảm bảo tính tương đồng tuyệt đối về trình độ nhận thức ban đầu giữa các nhóm đối chứng và thực nghiệm thông qua bài kiểm tra khảo sát chất lượng đầu vào với giá trị thống kê tương đương.

Dữ liệu định lượng thu được từ 2 đợt kiểm tra đánh giá độc lập được xử lý bằng phần mềm Microsoft Excel kết hợp các thuật toán thống kê giáo dục chuyên sâu. Luận văn sử dụng phương pháp phân tích phương sai ANOVA một nhân tố và kiểm định Chi bình phương để so sánh phương sai và độ lệch chuẩn. Lý do lựa chọn các công cụ thống kê này là nhằm kiểm soát sai số ngẫu nhiên, xác định chính xác mức độ ảnh hưởng của biến tác động là phương pháp dạy học hợp tác lên biến kết quả là điểm số học tập, đảm bảo tính khách quan và độ tin cậy khoa học cao nhất trong suốt timeline nghiên cứu kéo dài 9 tháng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thực nghiệm sư phạm tại các trường trung học phổ thông đã mang lại những kết quả định lượng và định tính mang tính đột phá:

• Nâng cao điểm số trung bình bài kiểm tra: Điểm trung bình của nhóm thực nghiệm ở đợt kiểm tra thứ nhất đạt 7,48 điểm và đợt thứ hai đạt 7,82 điểm, cao hơn rõ rệt so với nhóm đối chứng chỉ đạt lần lượt 6,63 điểm và 6,67 điểm, tạo ra mức chênh lệch tiến bộ từ 0,85 đến 1,15 điểm, tương đương mức tăng trưởng học lực từ 12,8% đến 17,2%.
• Chuyển dịch tích cực cơ cấu phân loại học lực: Tỷ lệ học sinh đạt điểm khá và giỏi từ 7,0 đến 10,0 điểm ở nhóm thực nghiệm đạt mức 73,2% ở đợt 2, vượt trội hơn hẳn so với mức 46,8% của nhóm đối chứng. Ngược lại, tỷ lệ điểm yếu kém dưới 5,0 điểm ở nhóm thực nghiệm giảm sâu xuống còn 3,2%, trong khi nhóm đối chứng vẫn duy trì ở mức 12,8%.
• Khẳng định tính ổn định về mặt thống kê: Phân tích kiểm định Chi bình phương cho thấy giá trị p luôn nhỏ hơn 0,05 ở cả 2 đợt kiểm tra, khẳng định sự vượt trội của phương pháp dạy học hợp tác có ý nghĩa thống kê thực chất và không chịu tác động của các yếu tố ngẫu nhiên.
• Phát triển toàn diện năng lực giao tiếp và tự học: 100% học sinh tham gia lớp học thực nghiệm thể hiện sự gia tăng rõ rệt về mức độ tự tin, kỹ năng thuyết trình, khả năng tranh biện khoa học và tinh thần trách nhiệm tập thể so với trước khi thực nghiệm.

Thảo luận kết quả

Sự vượt trội của nhóm thực nghiệm bắt nguồn từ việc quy trình tổ chức dạy học hợp tác 3 giai đoạn gồm chuẩn bị, thực hiện và tổng kết đã chuyển hóa thành công vai trò của học sinh từ người thụ nhận kiến thức sang chủ thể tự lực chiếm lĩnh tri thức. Bằng việc phân chia vai trò rõ ràng, mỗi cá nhân đều phải hoàn thành nhiệm vụ độc lập trước khi đóng góp vào sản phẩm chung của nhóm, triệt tiêu hoàn toàn hiện tượng ỷ lại thường thấy trong các giờ học truyền thống.

Kết quả này hoàn toàn nhất quán với công trình tổng quan của Robert Slavin năm 1986 khi khảo sát 45 công trình nghiên cứu quốc tế từ năm 1972 đến 1986, trong đó có tới 37 trên 45 nghiên cứu, chiếm tỷ lệ 82,2%, khẳng định học tập hợp tác mang lại hiệu quả vượt trội. Dữ liệu thực nghiệm trong luận văn được minh họa sinh động thông qua các bảng phân phối tần suất điểm và đồ thị đường cong tần suất hội tụ tiến. Trên biểu đồ, đường phân phối tích lũy của nhóm thực nghiệm luôn dịch chuyển lệch hẳn về phía bên phải so với nhóm đối chứng, phản ánh phổ điểm tập trung dày đặc ở phân khúc 8 đến 10 điểm. Bên cạnh đó, bảng phân tích phương sai ANOVA đã chứng minh phương sai giữa các nhóm lớn hơn nhiều so với phương sai nội bộ, khẳng định tính chuẩn mực của quy trình dạy học được đề xuất.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nhân rộng hiệu quả của mô hình dạy học hợp tác trong môn Sinh học cấp trung học phổ thông, luận văn đưa ra 4 giải pháp hành động chiến lược:

• Chuẩn hóa quy trình thiết kế bài giảng hợp tác: Các giáo viên bộ môn Sinh học cần chủ động xây dựng giáo án tích hợp quy trình 3 giai đoạn gồm 3 bước chuẩn bị, 5 bước thực hiện và 3 bước tổng kết đánh giá cho tối thiểu 60% số tiết học lý thuyết trong chương trình Sinh học 11 từ năm học 2026 - 2027 nhằm bảo đảm chất lượng dạy học đồng bộ.
• Ứng dụng linh hoạt 4 mô hình tổ chức nhóm: Tổ chuyên môn Sinh học tại các trường trung học phổ thông cần hướng dẫn giáo viên luân phiên kết hợp các mô hình STAD, Jigsaw, GI và Kagan tùy theo đặc thù từng bài học, phấn đấu nâng tỷ lệ học sinh chủ động tham gia thảo luận nhóm lên mức 85% trong mỗi tiết học trong vòng 6 tháng áp dụng.
• Cải tiến toàn diện phương pháp kiểm tra đánh giá: Ban giám hiệu các trường và giáo viên bộ môn cần áp dụng hệ thống tính điểm thưởng cá nhân dựa trên sự tiến bộ và đóng góp cho tập thể theo phương pháp của Slavin, đảm bảo 100% học sinh được đánh giá công bằng cả về năng lực học thuật lẫn kỹ năng làm việc nhóm trong suốt năm học.
• Tổ chức các chương trình bồi dưỡng chuyên môn định kỳ: Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp cùng các trường Đại học Sư phạm tổ chức 2 đợt tập huấn chuyên sâu mỗi năm về kỹ thuật quản lý môi trường học tập và điều khiển nhóm cho 100% giáo viên dạy môn Sinh học trước quý 3 hàng năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo học thuật và cẩm nang ứng dụng thực tiễn dành cho 4 nhóm đối tượng trọng tâm:

• Giáo viên bộ môn Sinh học tại các trường trung học phổ thông: Khai thác chi tiết các kịch bản sư phạm mẫu, phiếu học tập và phương pháp tổ chức 48 bài học Sinh học 11 để ứng dụng trực tiếp vào quá trình soạn giáo án và đổi mới phương pháp giảng dạy trên lớp.
• Cán bộ quản lý giáo dục và tổ trưởng chuyên môn: Sử dụng khung tiêu chí và quy trình 3 giai đoạn để xây dựng chuẩn đánh giá giờ dạy, thực hiện công tác thanh tra chuyên môn và chỉ đạo đổi mới phương pháp giáo dục cấp tổ, trường.
• Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Sư phạm Sinh học: Tham khảo hệ thống cơ sở lý luận vững chắc, phương pháp luận nghiên cứu thực nghiệm sư phạm và kỹ thuật phân tích số liệu thống kê ANOVA, Chi bình phương phục vụ quá trình làm khóa luận, luận văn tốt nghiệp.
• Các chuyên gia phát triển chương trình và viết sách giáo khoa: Sử dụng các bằng chứng thực nghiệm để nghiên cứu tích hợp phương pháp dạy học hợp tác vào sách giáo khoa mới và tài liệu bồi dưỡng giáo viên toàn quốc.

Câu hỏi thường gặp

Dạy học hợp tác khác biệt như thế nào so với hoạt động thảo luận nhóm thông thường?
Dạy học hợp tác yêu cầu bắt buộc phải hội tụ đủ 5 thành tố: phụ thuộc tích cực, tương tác mặt đối mặt, trách nhiệm cá nhân, kỹ năng xã hội và đánh giá nhóm. Khác với thảo luận tự phát, dạy học hợp tác vận hành theo quy trình 3 giai đoạn chuẩn mực, ràng buộc trách nhiệm của 100% thành viên vào kết quả chung.

Khi nào giáo viên nên ưu tiên sử dụng mô hình Jigsaw trong môn Sinh học 11?
Mô hình Jigsaw phát huy hiệu quả tối đa đối với các bài học có khối lượng kiến thức lý thuyết dài và phân hóa rõ rệt thành nhiều mảng nội dung độc lập, ví dụ như 22 bài học thuộc chương Chuyển hóa vật chất và năng lượng ở thực vật và động vật.

Làm thế nào để hạn chế tối đa tình trạng học sinh ỷ lại khi làm việc nhóm?
Giáo viên áp dụng phương pháp kiểm tra cá nhân độc lập kết hợp tính điểm thưởng nhóm của Robert Slavin. Khi mỗi cá nhân đều phải chịu trách nhiệm về điểm số của mình để đóng góp vào thành tích tập thể, tỷ lệ học sinh thụ động giảm xuống dưới mức 3,5%.

Tổ chức dạy học hợp tác có gây quá tải thời gian trong tiết học 45 phút không?
Hoàn toàn không nếu giáo viên quản lý tốt tiến trình: dành 5 đến 7 phút cho nghiên cứu cá nhân, 10 đến 12 phút cho thảo luận nhóm, 15 phút cho báo cáo toàn lớp và 8 phút cho tổng kết đánh giá, đảm bảo hoàn thành 100% mục tiêu bài học.

Những chỉ số định lượng nào chứng minh tính ưu việt của đề tài?
Thực nghiệm trên 240 học sinh cho thấy điểm trung bình nhóm thực nghiệm cao hơn nhóm đối chứng từ 0,85 đến 1,15 điểm, tỷ lệ khá giỏi đạt 73,2% và kiểm định Chi bình phương đạt độ tin cậy thống kê với giá trị p luôn nhỏ hơn 0,05.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận của dạy học hợp tác dựa trên 5 nền tảng lý thuyết giáo dục và tâm lý học nhận thức kinh điển.
• Thiết lập hoàn chỉnh quy trình dạy học 3 giai đoạn chuẩn mực, tương thích chặt chẽ với cấu trúc 48 bài của chương trình Sinh học 11.
• Chứng minh tính khả thi và hiệu quả vượt trội qua thực nghiệm trên 240 học sinh với mức tăng trưởng điểm số trung bình đạt từ 12,8% đến 17,2%.
• Đề xuất giải pháp vận dụng linh hoạt 4 mô hình tổ chức nhóm STAD, Jigsaw, GI và Kagan nhằm phát huy tối đa tính chủ động của người học.
• Xây dựng hệ thống kiểm tra đánh giá kết hợp hài hòa giữa trách nhiệm cá nhân và thành tích tập thể, nâng tỷ lệ học sinh khá giỏi lên mức 73,2%.

Công trình là đóng góp quan trọng cho lý luận dạy học bộ môn Sinh học trong bối cảnh đổi mới giáo dục phổ thông. Trong giai đoạn 6 tháng tới, các cơ sở giáo dục cần đẩy mạnh tập huấn để áp dụng quy trình này vào 100% các tiết dạy chuyên đề. Hãy khai thác toàn văn luận văn để tiếp cận toàn bộ giáo án thực nghiệm và hệ thống phiếu học tập chuyên sâu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I: Chuyển hóa vật chất và năng lượng Chương này gồm 22 bài (18 bài lí thuyết và 4 bài thực hành) Nội dung chương này giới thiệu về các quá trình diễn ra trong cơ thể thực vật và động vật, đó là quá trình như vận chuyển các chất trong cây, thoát hơi nước, quá trình quang hợp, quá trình hô hấp ở thực vật. Các quá trình tiêu hóa, hô hấp, tuần hoàn ở cơ thể động vật. Chương II: Cảm ứng Chương này gồm 11 bài (9 bài lý thuyết và 2 bài thực hành). Nội dung của chương đề cập đến các hiện tượng diễn ra trong cơ thể thực vật và động vật để phản ứng lại các kích thích của môi trường.

Chương III: Sinh trưởng và phát triển Chương này gồm 7 bài (6 bài lý thuyết và 1 bài thực hành). Nội dung của chương này giới thiệu về quá trình sinh trưởng và phát triển ở thực vật và động vật, các hoocmôn, các yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển ở thực vật. Chương IV: Sinh sản Chương này gồm 8 bài (6 bài lí thuyết, 1 bài thực hành và 1 bài ôn tập). Nội dung của chương giới thiệu về sinh sản vô tính và hữu tính ở thực vật và động vật cũng như các cơ chế, điều kiện để điều hòa sinh sản.

14 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái http://www.lrc- * Thành phần kiến thức của chương trình Kiến thức cơ bản nhất của chương trình là hệ thống các khái niệm phản ánh các hiện tượng, quá trình diễn ra trong cơ thể thực vật và động vật. - Khái niệm phản ánh các dấu hiệu, hiện tượng, quá trình đặc trưng nhất của cơ thể thực vật và động vật. - Các khái niệm phản ánh cơ chế của các hiện tượng, quá trình cơ bản của cơ thể thực vật và động vật. - Khái niệm phản ánh về vai trò của các yếu tố, các điều kiện ảnh hưởng đến các quá trình diễn ra trong cơ thể sống.

Từ việc phân tích cấu trúc chương trình sinh học 11 chúng tôi nhận thấy rằng có nhiều bài học có thể sử dụng mô hình dạy học hợp tác để truyền đạt kiến thức cho học sinh một cách có hiệu quả. Cơ sở lí thuyết của dạy học hợp tác Việc nghiên cứu dạy học hợp tác dựa trên các thuyết sau: 2. Thuyết học tập mang tính xã hội: Làm việc đồng đội Thuyết này được xây dựng trên nguyên tắc phổ biến là trẻ sẽ nỗ lực đối với những nhiệm vụ mà trẻ sẽ được khen thưởng sau khi hoàn thành và sẽ không cố gắng với những việc mà trẻ không được khen hoặc bị chê. Tư tưởng chính của thuyết này là khi các cá nhân làm việc cùng nhau hướng tới mục tiêu chung thì sự phụ thuộc lẫn nhau thúc đẩy họ hoạt động tích cực hơn để đạt đến thành công.

Các thành viên trong nhóm có xu hướng giúp đỡ lẫn nhau để có thể vươn tới sự thống nhất. Thuyết này đã được áp dụng rộng rãi trong các nhà trường. Nhiều thực nghiệm đã chứng minh các mô hình học tập xây dựng trên thuyết học tập mang tính xã hội mang lại kết quả vượt hẳn các cách học truyền thống [5], [6] [39]. Thuyết Piaget: Sự giải quyết mâu thuẫn Theo Piaget, để thúc đẩy sự phát triển trí tuệ cho học sinh, giáo viên đưa 15 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái http://www.lrc- trẻ vào những tình huống làm xuất hiện những quan điểm mâu thuẫn với nhau.

Giáo viên sắp đặt những học sinh có quan điểm đối lập nhau về cách giải quyết vấn đề thành một nhóm và yêu cầu từng cặp này hoạt động cùng nhau cho đến khi nhất trí hoặc có câu trả lời chung thì đi đến kết luận về bài học. Sau khi các em thống nhất giáo viên kiểm tra từng em và luôn thấy rằng những em lúc đầu còn kém cỏi về một vấn đề nào đó thì bây giờ có thể tự mình giải quyết một cách đúng đắn, không khác với cách giải quyết của bạn mình. Đôi khi giáo viên cũng dạy trẻ theo từng đôi một nhằm mục đích cho trẻ bắt chước cách giải quyết đúng một vấn đề, hoặc cũng có thể dạy trẻ với sự chứng kiến của những đứa trẻ khác để chúng học cách tìm ra nguyên nhân theo hướng cùng phát triển [31]. Thuyết Vygotsky: Sự hợp tác tập tập thể Vygotsky cho rằng: mọi chức năng tâm lí cao cấp đều có nguồn gốc xã hội và xuất hiện trước hết ở cấp độ liên cá nhân, trước khi được chuyển vào trong và tồn tại ở cấp độ nội cá nhân.

“Trong sự phát triển của trẻ, mọi chức năng tâm lí cao cấp đều xuất hiện hai lần: lần thứ nhất như một hoạt động tập thể, một hoạt động xã hội nghĩa là như một chức năng liên tâm lí; lần thứ hai như một hoạt động cá nhân, như một chức năng tâm lí bên trong”. Vygotsky đã đưa ra khái niệm và xây dựng lí thuyết về vùng phát triển gần. Dạy học chỉ có kết quả đối với việc thúc đẩy sự phát triển gần của học sinh. Phải làm sao kích thích và làm thức tỉnh quá trình chuyển hoá các hoạt động bên trong của đứa trẻ.

Các quá trình hướng vào trong sẽ tạo nên những kết quả bên trong của bản thân trẻ. “Điều trẻ em cùng với nhau hôm nay, chúng sẽ tự làm được vào ngày mai” [32]. Thuyết khoa học nhận thức mới: dạy lẫn nhau Phương pháp này được Palincsar Brown xây dựng và phát triển. Theo phương pháp này, học sinh và giáo viên thay nhau đóng vai trò người dạy sau khi cùng nghiên cứu tài liệu học tập, giáo viên làm mẫu đưa ra các cách thức, 16 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái http://www.lrc- nêu ra các vấn đề, đặt ra các câu hỏi, cách phân tích làm sáng tỏ vấn đề … học sinh học cách làm của giáo viên và áp dụng vào nhóm học tập của mình.

Các thành viên khác trong nhóm tham gia vào thảo luận bằng cách nêu ra các câu hỏi, câu trả lời cho các câu hỏi đó, bình luận, tìm kiếm những từ ngữ chính xác, thích hợp, khái quát và rút ra những kết luận. Vai trò của các thành viên được luân phiên thay đổi [32]. Thuyết kiến tạo Theo thuyết kiến tạo, hoạt động học là quá trình người học tự kiến tạo tri thức cho chính mình, chứ không phải do giáo viên mang sẵn lời giải đến cho học sinh. Mặt khác hoạt động học tập cũng là quá trình mang tính xã hội, văn hoá, và liên nhân cách nên việc tổ chức hoạt động dạy và học phải làm sao huy động được không chỉ phương pháp nhận thức - học tập mà cả cách thức giao tiếp, hợp tác vào giải quyết các nhiệm vụ học tập.

Người ta dự đoán trong tương lai, lí thuyết kiến tạo sẽ là một trong bốn yếu tố chi phối giáo dục thế giới, đó là: tư duy phê phán và sáng tạo (Creative and crifical thinhking); học tập hợp tác (Cooperative learning); Lí thuyết kiến tạo (Constructivism); và học tập dựa trên cơ sở máy tính (Computer basing learning). Từ các tiền đề trên cho thấy, để học có hiệu quả, không chỉ huy động các tác nhân nhận thức - học tập mà cần huy động các tác nhân văn hoá, xã hội vào quá trình học tập của học sinh. Để tổ chức hoạt động học, không chỉ sử dụng các phương pháp nhận thức - học tập mà cần phối hợp với các phương pháp giao tiếp, hợp tác trong một môi trường xã hội thu nhỏ nhằm giúp học sinh giải quyết các nhiệm vụ học tập một cách hiệu quả hơn. Học sinh không chỉ được hình thành các tri thức và phẩm chất trí tuệ mà còn cần có bản lĩnh giải quyết vấn đề trong môi trường xã hội thu nhỏ.

Sau này học sinh sẽ có khả năng thích ứng nhanh với các hoạt động thực tiễn trong xã hội [5] [32]. Khái niệm học tập hợp tác 17 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái http://www.lrc- Phân tích các định nghĩa về hợp tác trong các từ điển và sự hợp tác trong thực tế cuộc sống, cho phép đặc điểm của hợp tác gồm: - Bình đẳng, tin tưởng lẫn nhau và tự nguyện hợp tác. - Phụ thuộc, liên đới trách nhiệm trên cơ sở trách nhiệm cá nhân. - Cùng chung sức, giúp đỡ hỗ trợ và bổ sung cho nhau.

Học hợp tác không chỉ là việc học sinh ngồi cạnh nhau một cách cơ học, cùng nhau trao đổi, thảo luận, giúp đỡ nhau, chia sẻ hiểu biết, kinh nghiệm mà còn ở mức độ cao hơn đảm bảo 5 yếu tố: + Phụ thuộc nhau một cách tích cực: Các thành viên của nhóm hợp tác phải gắn kết với nhau theo cách mỗi cá nhân cũng như toàn nhóm chỉ có thể thành công nếu cố gắng hết sức mình. Trong học hợp tác học sinh có trách nhiệm: 1) Thực hiện nhiệm vụ được giao; 2) Đảm bảo các thành viên trong nhóm cũng hoàn thành nhiệm vụ được giao. Điều đó có thể đạt được qua việc thiết lập mục tiêu bài dạy chung cho mọi học sinh.; giao nhiệm vụ phù hợp với từng đối tượng, vai trò độc lập của từng học sinh và động viên, khích lệ chúng. Để cho điều kiện học tập trở thành hợp tác học tập gắn bó, học sinh cần cảm nhận chúng hoàn toàn phụ thuộc với các thành viên trong hợp tác học tập.

+ Tương tác “mặt đối mặt” trong nhóm học sinh. Học hợp tác đòi hỏi sự trao đổi qua lại tích cực giữa các học sinh. Điều đó được thực hiện khi các thành viên trong nhóm được nhìn thấy nhau trong quá trình trao đổi, hợp tác. Tương tác giữa các học sinh có một số tác động như tăng cường động cơ học tập; làm nảy sinh những hứng thú mới; kích thích sự giao tiếp, sự chia sẻ những tư tưởng, nguồn lực và đáp án giải quyết vấn đề; tăng cường kỹ năng xã hội như thái độ, cách biểu đạt; tăng cường sự phản hồi của học sinh bằng các hình thức khác nhau: lời nói, ánh mắt, cử chỉ; khích lệ mọi thành viên tham gia phát triển mối quan hệ gắn bó, quan tâm đến nhau.

18 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái http://www.lrc- + Trách nhiệm cá nhân cao: nhóm hợp tác được tổ chức và cấu trúc sao cho từng thành viên trong nhóm không trốn tránh công việc hoặc trách nhiệm học tập. Mọi người đều phải học, phải đóng góp phần mình vào công việc chung và thành công của nhóm. Mỗi học sinh trong học tập hợp tác được phân công thực hiện một vai trò nhất định tức là được luân phiên trong trong các hoạt động học tập khác nhau và hiểu rằng không thể dựa dẫm vào người khác.