Luận văn về ứng dụng tiến bộ khoa học công nghệ trong sản xuất nông nghiệp tại tỉnh Bến Tre

Chuyên khảo kỹ thuật phân tích Luận văn ứng dụng tiến bộ khoa học công nghệ vào sản xuất nông nghiệp ở tỉnh bến tre hiện nay, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng

• Trường học: Trường Chính trị tỉnh Bến Tre
• Chuyên ngành: Kinh tế
• Đề tài: Ứng Dụng Tiến Bộ Khoa Học, Công Nghệ Vào Sản Xuất Nông Nghiệp Ở Tỉnh Bến Tre Hiện Nay
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Địa điểm: Bến Tre

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ ỨNG DỤNG TIẾN BỘ KHOA HỌC, CÔNG NGHỆ VÀO SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP
• 1.1. TIẾN BỘ KHOA HỌC, CÔNG NGHỆ VÀ ỨNG DỤNG TIẾN BỘ KHOA HỌC, CÔNG NGHỆ VÀO SẢN XUẤT
• 1.1.1. Khoa học, công nghệ và tiến bộ khoa học, công nghệ
• 1.1.1.1. Các quan niệm về khoa học, công nghệ
• 1.1.1.2. Tiến bộ khoa học, công nghệ
• 1.1.1.3. Mối quan hệ giữa khoa học và công nghệ

Tóm tắt

I. Tổng quan về ứng dụng công nghệ vào sản xuất nông nghiệp Bến Tre

Nông nghiệp Bến Tre đang trải qua một giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ nhờ vào việc ứng dụng công nghệ nông nghiệp. Tỉnh Bến Tre, với vị trí địa lý đặc biệt và nguồn tài nguyên phong phú, có tiềm năng lớn để phát triển nông nghiệp thông minh. Việc áp dụng công nghệ sinh học và các giải pháp nông nghiệp thông minh không chỉ giúp nâng cao năng suất mà còn cải thiện chất lượng sản phẩm. Đảng và Nhà nước đã có những chủ trương rõ ràng nhằm thúc đẩy ứng dụng công nghệ vào sản xuất nông nghiệp, tạo điều kiện cho nông dân tiếp cận với các tiến bộ khoa học kỹ thuật.

1.1. Tình hình nông nghiệp Bến Tre hiện nay

Nông nghiệp Bến Tre hiện đang phát triển với nhiều loại hình sản xuất đa dạng. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức trong việc áp dụng công nghệ nông nghiệp hiện đại. Nhiều nông dân vẫn sử dụng phương pháp truyền thống, dẫn đến năng suất thấp và chất lượng sản phẩm không ổn định.

1.2. Vai trò của công nghệ trong sản xuất nông nghiệp

Công nghệ đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm nông nghiệp. Việc áp dụng robot trong nông nghiệp và hệ thống tưới tiêu tự động giúp tiết kiệm thời gian và nguồn lực, đồng thời giảm thiểu rủi ro trong sản xuất.

II. Thách thức trong việc ứng dụng công nghệ vào nông nghiệp Bến Tre

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng việc ứng dụng công nghệ sinh học vào sản xuất nông nghiệp Bến Tre vẫn gặp nhiều khó khăn. Các vấn đề như thiếu hụt kiến thức, kỹ năng và cơ sở hạ tầng là những rào cản lớn. Nhiều nông dân chưa được đào tạo bài bản về công nghệ nông nghiệp, dẫn đến việc không thể áp dụng hiệu quả các tiến bộ khoa học kỹ thuật.

2.1. Thiếu hụt kiến thức và kỹ năng

Nhiều nông dân chưa được tiếp cận với các khóa đào tạo về công nghệ nông nghiệp hiện đại. Điều này dẫn đến việc họ không thể áp dụng các kỹ thuật mới vào sản xuất, làm giảm hiệu quả kinh tế.

2.2. Cơ sở hạ tầng chưa phát triển

Cơ sở hạ tầng phục vụ cho việc ứng dụng công nghệ nông nghiệp còn hạn chế. Nhiều khu vực chưa có hệ thống điện, nước và giao thông thuận lợi, gây khó khăn cho việc triển khai các dự án nông nghiệp công nghệ cao.

III. Phương pháp ứng dụng công nghệ vào sản xuất nông nghiệp Bến Tre

Để khắc phục những thách thức hiện tại, cần có những phương pháp cụ thể nhằm thúc đẩy ứng dụng công nghệ vào sản xuất nông nghiệp. Việc đầu tư vào hệ thống tưới tiêu tự động và dữ liệu lớn trong nông nghiệp sẽ giúp nâng cao hiệu quả sản xuất. Đồng thời, cần có các chương trình đào tạo cho nông dân để họ có thể tiếp cận và áp dụng công nghệ mới.

3.1. Đầu tư vào công nghệ tưới tiêu

Hệ thống tưới tiêu tự động giúp tiết kiệm nước và nâng cao năng suất cây trồng. Việc áp dụng công nghệ này sẽ giúp nông dân giảm thiểu chi phí sản xuất và tăng lợi nhuận.

3.2. Sử dụng dữ liệu lớn trong nông nghiệp

Việc thu thập và phân tích dữ liệu lớn sẽ giúp nông dân đưa ra quyết định chính xác hơn trong sản xuất. Công nghệ này cho phép theo dõi tình trạng cây trồng và dự đoán thời tiết, từ đó tối ưu hóa quy trình sản xuất.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại Bến Tre

Nhiều mô hình sản xuất nông nghiệp tại Bến Tre đã thành công nhờ vào việc ứng dụng công nghệ sinh học và nông nghiệp thông minh. Các nghiên cứu cho thấy, việc áp dụng công nghệ không chỉ giúp tăng năng suất mà còn cải thiện chất lượng sản phẩm. Những kết quả này đã góp phần nâng cao thu nhập cho nông dân và phát triển kinh tế địa phương.

4.1. Mô hình nông nghiệp thông minh

Một số mô hình nông nghiệp thông minh đã được triển khai tại Bến Tre, cho thấy hiệu quả rõ rệt trong việc nâng cao năng suất và chất lượng sản phẩm. Các mô hình này sử dụng công nghệ hiện đại để quản lý và sản xuất.

4.2. Kết quả từ nghiên cứu ứng dụng công nghệ

Nghiên cứu cho thấy, việc ứng dụng công nghệ sinh học đã giúp tăng năng suất cây trồng lên đến 30%. Điều này không chỉ cải thiện đời sống nông dân mà còn góp phần vào sự phát triển bền vững của nông nghiệp Bến Tre.

V. Kết luận và tương lai của nông nghiệp Bến Tre

Tương lai của nông nghiệp Bến Tre phụ thuộc vào việc tiếp tục ứng dụng công nghệ nông nghiệp và cải thiện các điều kiện sản xuất. Cần có sự hỗ trợ từ chính quyền và các tổ chức để thúc đẩy việc chuyển giao công nghệ cho nông dân. Việc này sẽ giúp Bến Tre phát triển bền vững và hội nhập sâu hơn vào nền kinh tế toàn cầu.

5.1. Hướng đi cho nông nghiệp Bến Tre

Nông nghiệp Bến Tre cần tập trung vào việc phát triển các mô hình sản xuất bền vững, ứng dụng công nghệ cao và bảo vệ môi trường. Điều này sẽ giúp tỉnh phát triển mạnh mẽ trong tương lai.

5.2. Tầm quan trọng của chính sách hỗ trợ

Chính sách hỗ trợ từ chính quyền là rất cần thiết để thúc đẩy việc ứng dụng công nghệ nông nghiệp. Các chương trình đào tạo và hỗ trợ tài chính sẽ giúp nông dân tiếp cận công nghệ mới và nâng cao năng suất sản xuất.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nền nông nghiệp Việt Nam đang chuyển mình mạnh mẽ trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa với tốc độ tăng trưởng bình quân toàn ngành đạt khoảng 4,5%/năm và giá trị sản xuất chế biến nông lâm sản tăng trưởng từ 81,4 ngàn tỷ đồng lên 107 ngàn tỷ đồng. Nằm ở hạ lưu sông Mê Kông với đặc thù ba dải cù lao và ba vùng sinh thái nước ngọt, lợ, mặn, tỉnh Bến Tre sở hữu tiềm năng sản xuất nông nghiệp đa dạng nhưng đang đối mặt với nhiều rào cản lớn. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm là sự thiếu đồng bộ và phân tán trong việc đưa khoa học công nghệ vào đồng ruộng, khi nhiều địa phương vẫn phụ thuộc vào tập quán canh tác truyền thống, dẫn đến năng suất lao động và sức cạnh tranh nông sản chưa tương xứng với tiềm năng.

Mục tiêu nghiên cứu cụ thể của luận văn nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận kinh tế về tiến bộ khoa học công nghệ, làm rõ thực trạng tiếp nhận và ứng dụng công nghệ sinh học, cơ giới hóa, kỹ thuật sau thu hoạch trên địa bàn tỉnh Bến Tre. Phạm vi không gian nghiên cứu bao quát toàn bộ các tiểu vùng sinh thái nông nghiệp tại tỉnh Bến Tre, tập trung sâu vào hai phân ngành mũi nhọn là trồng trọt và chăn nuôi. Phạm vi thời gian phân tích kéo dài từ năm 2000 đến nay. Ý nghĩa của đề tài thể hiện qua việc xác lập các luận cứ khoa học thực tiễn giúp nâng cao năng suất cây trồng từ 10% đến 35%, tiết kiệm 30% đến 50% chi phí tài nguyên nước và giảm tỷ lệ thất thoát nông sản sau thu hoạch xuống dưới 12%, thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết kinh tế chính trị về phát triển lực lượng sản xuất trực tiếp kết hợp với lý thuyết công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Mô hình cấu trúc công nghệ bốn thành phần được sử dụng làm khung phân tích chủ đạo, bao gồm: phần kỹ thuật (phần cứng như máy móc, thiết bị canh tác), phần con người (kỹ năng, kinh nghiệm, tay nghề của nông dân và cán bộ kỹ thuật), phần thông tin (dữ liệu, quy trình kỹ thuật, giải pháp công nghệ) và phần tổ chức quản lý (thể chế, chính sách liên kết chuỗi giá trị).

Bên cạnh đó, nghiên cứu tích hợp lý thuyết chuyển giao công nghệ sinh học nông nghiệp và quy luật thích ứng sinh thái của tập đoàn gen cây trồng, vật nuôi trong điều kiện biến đổi khí hậu. Hệ thống khái niệm then chốt được chuẩn hóa gồm: tiến bộ khoa học công nghệ nông nghiệp, công nghệ sinh học phân tử, cơ giới hóa đồng bộ và quy trình quản lý chuỗi giá trị nông sản.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp đa tầng từ hệ thống thống kê chính thống của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, số liệu lưu trữ từ Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Bến Tre, kết hợp bộ dữ liệu khảo sát thực địa với cỡ mẫu 385 hộ nông dân và 25 tổ chức hợp tác xã, trang trại tiêu biểu trên địa bàn tỉnh. Phương pháp chọn mẫu áp dụng là kỹ thuật chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên theo ba vùng sinh thái đặc trưng gồm vùng ngọt chuyên canh cây ăn trái, vùng lợ thâm canh lúa - màu và vùng mặn ven biển.

Phương pháp phân tích chủ đạo bao gồm trừu tượng hóa khoa học, phân tích thống kê mô tả, so sánh liên ngành và lượng hóa hiệu quả kinh tế - kỹ thuật. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này nhằm bóc tách bản chất kinh tế đằng sau các chỉ tiêu sinh học kỹ thuật, giúp đánh giá chính xác tác động của công nghệ đến năng suất và thu nhập thực tế của nông hộ. Timeline nghiên cứu chuỗi số liệu được thiết lập liên tục theo từng giai đoạn phát triển từ năm 2000 đến nay.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu chỉ ra những chuyển biến vượt bậc về cơ giới hóa và hạ tầng kỹ thuật phục vụ sản xuất. Tỷ lệ cơ giới hóa khâu làm đất tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long đạt gần 90%, khâu thu hoạch đập tuốt lúa đạt trên 95% với sự tham gia của hơn 100 nghìn máy đập lúa liên hợp. Hệ thống thủy lợi và điện khí hóa nông thôn ghi nhận bước phát triển nhảy vọt với hơn 1,39 triệu máy bơm các loại phục vụ tưới tiêu cho khoảng 80% diện tích canh tác, trong đó lượng điện thương phẩm cung ứng cho nông nghiệp vượt mốc 2 tỷ kWh.

Công nghệ sinh học tạo bước đột phá trong chọn tạo giống và thâm canh. Các giống siêu lúa mới đạt năng suất thực tế 8 đến 10 tấn/ha và tiềm năng tới 12 tấn/ha, các giống ngô lai đạt năng suất sinh khối 60 đến 70 tấn/ha. Ứng dụng kỹ thuật mạ thảm trên khay giúp tiết kiệm 15% đến 20% chi phí làm mạ và nâng năng suất lúa từ 10% đến 15%. Công nghệ tưới phun sương và nhỏ giọt tiết kiệm từ 30% đến 50% lượng nước tiêu thụ so với tưới tràn truyền thống, duy trì độ đồng đều trên 90%.

Tại Bến Tre, công nghệ nuôi cấy mô tế bào đã nhân giống thành công hàng loạt loại hoa kiểng và cây ăn quả chất lượng cao. Đặc biệt, nghiên cứu phục tráng men vi sinh Acetobacter xylinum đã chuẩn hóa quy trình sản xuất thạch dừa thương phẩm. Đề tài xử lý phụ phẩm tại huyện Châu Thành đã ủ chua thành công vỏ trái ca cao bằng men vi sinh vật kết hợp phụ phẩm sẵn có, tạo nguồn phân bón hữu cơ giàu dinh dưỡng và thức ăn bổ sung chất lượng cao cho đàn bò thịt, bò sữa.

Công nghệ bảo quản và chế biến sau thu hoạch giúp giảm mạnh tỷ lệ hao hụt. Thất thoát trong bảo quản thóc giảm từ mức 13% đến 16% trước đây xuống còn 7,25% đến 11,9%, trong khi tỷ lệ hư hỏng đối với rau quả và cây có củ giảm một nửa từ khoảng 30% xuống 15%.

Thảo luận kết quả

Các phát hiện thực nghiệm có thể được hệ thống hóa trực quan thông qua bảng đối chiếu ma trận bốn thành phần công nghệ tại từng tiểu vùng sinh thái và biểu đồ so sánh biên lợi nhuận giữa các mô hình canh tác. Số liệu từ các mô hình điểm chứng minh nông nghiệp công nghệ cao đem lại giá trị thặng dư vượt trội: canh tác hoa trong nhà sáng đạt lãi ròng trên 28 triệu đồng/1000m2, gấp hơn 2,3 lần so với mức 12 triệu đồng/1000m2 của phương thức trồng hở truyền thống.

Nguyên nhân của những thành tựu trên xuất phát từ sự chỉ đạo kịp thời của các cơ quan quản lý và sự nhạy bén của người dân. Tuy nhiên, rào cản lớn nhất hiện nay là việc ứng dụng công nghệ gen và tế bào trên cây ăn quả chưa đạt hiệu quả kinh tế cao do chi phí đầu tư phòng thí nghiệm lớn và hệ số nhân giống còn thấp. So sánh với kinh nghiệm quốc tế như mô hình "Chương trình đóm lửa" và chuỗi liên kết "công ty + nông hộ" tại Trung Quốc hay hệ thống khuyến nông của Thái Lan với ngân sách chuyển giao lớn gấp 1,7 lần nghiên cứu, Bến Tre cần nhanh chóng thu hẹp khoảng cách giữa nghiên cứu khoa học và thực tiễn sản xuất đại trà.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện chính sách tài chính và tín dụng công nghệ. Ủy ban nhân dân tỉnh Bến Tre cùng các tổ chức tín dụng cần thành lập quỹ hỗ trợ chuyển giao kỹ thuật, nâng mức đầu tư ngân sách cho nghiên cứu và triển khai nông nghiệp tăng tối thiểu 15% mỗi năm, phấn đấu đến năm 2030 đạt tỷ lệ cơ giới hóa đồng bộ trên 85% diện tích canh tác toàn tỉnh.

Thứ hai, đẩy mạnh liên kết nghiên cứu và chuẩn hóa công tác giống. Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn chủ trì phối hợp cùng các viện nghiên cứu vùng tập trung phát triển bộ giống cây ăn trái chủ lực như sầu riêng, dừa, măng cụt sạch bệnh bằng công nghệ vi nhân giống, đặt mục tiêu nâng tỷ lệ phủ giống chất lượng cao đạt trên 90% diện tích trồng trọt trước năm 2028.

Thứ ba, thiết lập mô hình tổ chức sản xuất liên kết công ty và nông hộ. Các ngành chức năng cần hỗ trợ hình thành các hiệp hội kỹ thuật chuyên ngành cho người trồng trọt và chăn nuôi, vận hành theo cơ chế chia sẻ lợi ích, hướng đến mục tiêu giảm 20% chi phí vật tư đầu vào và đảm bảo hợp đồng bao tiêu cho hơn 70% sản lượng nông sản hàng hóa.

Thứ tư, mở rộng ứng dụng công nghệ sinh học xử lý môi trường và kinh tế tuần hoàn. Nhân rộng quy trình ủ men vi sinh vỏ ca cao tại huyện Châu Thành ra toàn bộ các huyện trồng cây công nghiệp, đặt chỉ tiêu tái chế 80% phế phụ phẩm nông nghiệp thành phân bón hữu cơ và thức ăn chăn nuôi gia súc nhằm bảo vệ môi trường sinh thái đến năm 2027.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm cán bộ quản lý và hoạch định chính sách tại các cơ quan quản lý nông nghiệp, sở khoa học công nghệ khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, sử dụng tài liệu làm cơ sở xây dựng đề án khuyến nông, quy hoạch phát triển ba vùng nước mặn, lợ, ngọt.

Nhóm giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên cao học chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp, Kinh tế phát triển, tham khảo khung lý thuyết kinh tế chính trị và phương pháp phân tích thực tiễn chuyển giao công nghệ sinh học nông thôn.

Nhóm doanh nghiệp nông nghiệp, hợp tác xã và chủ trang trại quy mô lớn, ứng dụng các mô hình kỹ thuật như công nghệ mạ thảm trên khay, hệ thống tưới tiết kiệm nước, phân lập men vi sinh Acetobacter xylinum và quy trình ủ chua phụ phẩm làm thức ăn chăn nuôi.

Nhóm kỹ sư khuyến nông và chuyên viên kỹ thuật cơ sở, vận dụng sổ tay quy trình chuyển giao công nghệ nhằm hướng dẫn trực tiếp cho nông dân các kỹ thuật thâm canh và phòng trừ dịch hại sinh học.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn giải quyết nút thắt kinh tế cốt lõi nào của nông nghiệp tỉnh Bến Tre?

Nghiên cứu tập trung tháo gỡ điểm nghẽn về việc ứng dụng khoa học kỹ thuật phân tán, thiếu đồng bộ bằng cách xây dựng giải pháp gắn kết bốn thành phần công nghệ, giúp nâng cao năng suất cây trồng vật nuôi từ 10% đến 35% trên từng đơn vị diện tích đất canh tác.

Công nghệ sinh học mang lại những ứng dụng cụ thể nào cho địa phương?

Công nghệ sinh học tạo ra bước chuyển lớn qua kỹ thuật cấy mô hoa kiểng, nuôi cấy tế bào sạch bệnh cho cây ăn trái, phân lập meo nấm bào ngư, nấm rơm, phục tráng men thạch dừa và ủ men vi sinh vỏ ca cao làm thức ăn bổ sung cho đàn bò.

Việc cơ giới hóa và thủy lợi hóa nông nghiệp đạt được những bước tiến gì?

Tỷ lệ cơ giới hóa làm đất tại Đồng bằng sông Cửu Long đạt gần 90%, khâu đập tuốt đạt trên 95%, hệ thống 1,39 triệu máy bơm đảm bảo tưới tiêu khoảng 80% diện tích, giúp giảm mạnh sức lao động thủ công và nâng cao chất lượng nông sản.

Làm thế nào để nâng cao khả năng tiếp nhận kỹ thuật của người nông dân?

Giải pháp trọng tâm là xây dựng các hiệp hội kỹ thuật chuyên ngành và nhân rộng mô hình liên kết công ty kết hợp hộ nông dân, giúp nông dân được đào tạo thực hành trực tiếp và tiếp cận vốn vay ưu đãi để đổi mới công nghệ.

Mô hình kinh tế tuần hoàn từ vỏ ca cao tại huyện Châu Thành có ưu điểm gì?

Mô hình sử dụng men vi sinh vật lên men lactic ủ chua vỏ ca cao kết hợp rơm rạ, cám gạo, giúp khử độc tố, tăng giá trị dinh dưỡng làm thức ăn cho bò mùa khô và tái tạo nguồn phân hữu cơ bón gốc, giảm ô nhiễm môi trường.

Kết luận

• Hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận kinh tế chính trị về khoa học công nghệ với vai trò là lực lượng sản xuất trực tiếp trong nông nghiệp hiện đại.
• Đánh giá toàn diện thực trạng cơ giới hóa, thủy lợi hóa và chuyển giao công nghệ sinh học tại ba tiểu vùng sinh thái của tỉnh Bến Tre giai đoạn từ năm 2000 đến nay.
• Chứng minh hiệu quả vượt bậc của các tiến bộ kỹ thuật như nuôi cấy mô, phục tráng men thạch dừa và ủ men sinh học vỏ ca cao giúp tăng năng suất từ 10% đến hơn 30%.
• Đề xuất hệ thống 4 giải pháp đồng bộ về chính sách vốn, chuyển giao giống mới, liên kết chuỗi giá trị và kinh tế tuần hoàn nông nghiệp.
• Mở ra lộ trình triển khai cụ thể đến năm 2030, cung cấp tài liệu tham khảo khoa học giá trị cho các nhà hoạch định chính sách, doanh nghiệp và cộng đồng nghiên cứu kinh tế nông nghiệp. Hãy áp dụng ngay các giải pháp công nghệ sinh học và cơ giới hóa đồng bộ để thúc đẩy nông nghiệp Bến Tre phát triển bền vững và hội nhập quốc tế.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ ỨNG DỤNG TIẾN BỘ KHOA HỌC, CÔNG NGHỆ VÀO SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP 1. TIẾN BỘ KHOA HỌC, CÔNG NGHỆ VÀ ỨNG DỤNG TIẾN BỘ KHOA HỌC, CÔNG NGHỆ VÀO SẢN XUẤT 1. Khoa học, công nghệ và tiến bộ khoa học, công nghệ 1. Các quan niệm về khoa học, công nghệ Ngày nay, khi khoa học và công nghệ đã trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp, năng suất lao động không ngừng được nâng cao, cơ cấu kinh tế của các quốc gia có sự chuyển biến mạnh mẽ, mọi mặt của đời sống xã hội loài người thay đổi sâu sắc.

Tuy nhiên, khi bàn về thuật ngữ khoa học, công nghệ, vẫn còn có nhiều quan niệm khác nhau: Khoa học, tiếng Latin là “Scientia”, có nghĩa là “kiến thức” hoặc “hiểu biết”, là các nỗ lực thực hiện phát minh, và tăng lượng tri thức hiểu biết của con người về cách thức hoạt động của thế giới vật chất xung quanh. Thông qua các phương pháp kiểm soát, nhà khoa học sử dụng cách quan sát các dấu hiệu biểu hiện mang tính vật chất và bất thường của tự nhiên nhằm thu thập dữ liệu, phân tích thông tin để giải thích cách thức hoạt động, tồn tại của sự vật, hiện tượng. Một trong những cách thức đó là phương pháp thử nghiệm bằng mô phỏng hiện tượng tự nhiên dưới điều kiện kiểm soát được và các ý tưởng thử nghiệm. Tri thức trong khoa học là toàn bộ lượng thông tin mà các nghiên cứu đã tích luỹ được.

Định nghĩa về khoa học được chấp nhận phổ biến đó là khoa học là tri thức tích cực đã được hệ thống hoá. Theo Luật Khoa học và công nghệ năm 2000 “ Khoa học là hệ thống tri thức về các hiện tượng, sự vật, quy luật của tự nhiên, xã hội và tư duy” [28, tr. Viện Ngôn ngữ học thuộc Ủy ban Khoa học xã hội cho rằng: Khoa học là hệ thống tri thức tích luỹ trong quá trình lịch sử và được thực tiễn chứng 7 minh, phản ánh những quy luật khách quan của thế giới bên ngoài cũng như các hoạt động tinh thần của con người, giúp con người có khả năng cải tạo thế giới hiện thực [56, tr. Theo ý kiến của các nhà triết học: Khoa học (Science) là hệ thống tri thức gồm những quy luật về tự nhiên, xã hội và tư duy, được tích lũy trong quá trình nhận thức trên cơ sở thực tiễn, được thể hiện bằng những khái niệm, phán đoán, học thuyết.

Những quan niệm trên cho thấy, bản chất của khoa học là hệ thống tri thức mang tính quy luật. Nó có vai trò đặc biệt quan trọng: nhận thức và cải tạo thế giới tự nhiên, phục vụ nhu cầu tồn tại, phát triển của con người và xã hội loài người. Bên cạnh đó, cũng có những quan niệm nhấn mạnh về mặt cơ cấu – chức năng của khoa học, xem xét nó như là một hình thái ý thức xã hội. Có quan niệm khác chú trọng tới những yếu tố sản xuất của nó, chẳng hạn: Khoa học là một lĩnh vực nghiên cứu nhằm mục đích sản xuất ra những tri thức mới về tự nhiên, xã hội và tư duy.

Trong đó bao gồm tất cả những yếu tố của sự sản xuất: các nhà khoa học, năng lực, trình độ, kinh nghiệm của họ; sự phân công và hợp tác lao động khoa học; những cơ quan khoa học; những trang thiết bị phục vụ công tác nghiên cứu khoa học; những phương pháp nghiên cứu khoa học; hệ thống các khái niệm, phạm trù, hệ thống thông tin khoa học cũng như toàn bộ những tri thức hiện có với tư cách là tiền đề hoặc kết quả của lao động khoa học. Như vậy, về thực chất khoa học là một dạng hoạt động đặc biệt của đời sống xã hội, là sự khám phá của con người đối với các hiện tượng và thuộc tính vốn tồn tại một cách khách quan, từ đó làm thay đổi nhận thức của con người và biến chúng thành hiện thực. Phạm vi ảnh huởng của khoa học rất lớn, cả bề rộng lẫn bề sâu. Xã hội loài người càng phát triển thì khoa học cũng ngày càng phát triển và phân ngành của khoa học càng chi tiết hóa và phức tạp hóa hơn.

Hiện nay phổ biến có ba cách phân loại cơ bản: 8 Theo đối tượng nghiên cứu: Khoa học tự nhiên, nghiên cứu các sự vật, hiện tượng, quá trình trong tự nhiên. Khoa học xã hội và nhân văn, nghiên cứu hiện tượng, quá trình, quy luật vận động, phát triển của xã hội và bản thân của con người. Theo mục tiêu nghiên cứu: Có khoa học cơ bản; khoa học ứng dụng. Theo phân loại của UNESCO: Thì bao gồm khoa học tự nhiên; khoa học kinh tế; khoa học nông nghiệp; khoa học y học; khoa học kỹ thuật; khoa học xã hội và nhân văn.

Tóm lại, khoa học là một hình thái ý thức xã hội phản ánh một lĩnh vực hoạt động nghề nghiệp xã hội có tính đặc thù nhằm tìm kiếm, sắp xếp một cách có hệ thống các tri thức về tự nhiên, xã hội và tư duy trên cơ sở tổng hợp, khái quát những tri thức kinh nghiệm đã được tích lũy trong quá trình lịch sử, từ thực tiễn hoạt động sản xuất và đời sống để định hướng, dẫn dắt hoạt động thực tiễn của con người. Công nghệ: Thuật ngữ Công nghệ có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp “Technologia” hay “vexvonopơ”. “Techne” có nghĩa là “thủ công” và “logia” là “châm ngôn”; “Technologia” là một thuật ngữ rộng ám chỉ đến các công cụ và mưu mẹo của con người. Trong tiếng Anh, công nghệ là “Technology” có nghĩa là “tài nghệ học”, sự tinh xảo của tay nghề, một nghệ thuật hay một kỹ năng, bí quyết… để đạt tới sản phẩm chất lượng cao của nghề thủ công trước đó.

Tùy theo ngữ cảnh và góc độ nghiên cứu mà thuật ngữ công nghệ có thể được hiểu: Công cụ hoặc máy móc giúp con người giải quyết các vấn đề. Các kỹ thuật bao gồm các phương pháp, vật liệu, công cụ và các tiến trình để giải quyết một vấn đề. Các sản phẩm được tạo ra phải hàng loạt và giống nhau. Thuật ngữ công nghệ vì vậy thông thường đặc trưng bởi các phát minh và cải tiến sử dụng các nguyên lý và quy trình đã được khoa học phát hiện ra 9 gần đây nhất.

Tuy nhiên thậm chí cả phát minh cổ nhất như bánh xe cũng là một minh họa cho công nghệ. Các nhà kinh tế học thì xem công nghệ như là trạng thái hiện tại của kiến thức của con người trong việc kết hợp các nguồn lực để sản xuất ra các sản phẩm mong muốn (và kiến thức của con người về sản xuất như thế nào?). Như vậy, công nghệ có thể thay đổi khi kiến thức kỹ thuật của con người tăng lên. Theo Tổ chức phát triển công nghiệp của Liên Hiệp Quốc (UNIDO): “Công nghệ là việc áp dụng khoa học vào công nghiệp, bằng cách sử dụng các kết quả nghiên cứu và xử lý một cách có hệ thống và có phương pháp” [26, tr.

Định nghĩa này chỉ xét ở một khía cạnh nào đó của khoa học trong việc sử dụng nó một cách có hiệu quả (như trong lĩnh vực công nghiệp mà thôi). Tổ chức Uỷ ban kinh tế - xã hội Châu Á – Thái Bình Dương (ESCAP) thì đưa ra định nghĩa: “Công nghệ là hệ thống kiến thức về quy trình và kỹ thuật dùng để chế biến vật liệu và thông tin”. Sau đó định nghĩa được mở rộng, “nó bao gồm tất cả các kỹ năng, kiến thức, thiết bị và phương pháp sử dụng trong chế tạo, dịch vụ, quản lý thông tin”[26, tr. Định nghĩa này được mở rộng hơn trên các lĩnh vực chế tạo, dịch vụ, quản lý thông tin và đã đi sâu nghiên cứu khía cạnh công nghệ thực thụ.

Theo khoa học luận: Công nghệ là tập hợp các phương pháp, quy trình, kỹ năng, bí quyết, công cụ và phương tiện dùng để biến đổi nguồn lực thành sản phẩm. Đây là khái niệm mang tính khái quát tương đối đầy đủ. Viện Ngôn ngữ học thuộc Ủy ban Khoa học xã hội cho rằng: Công nghệ là tổng thể nói chung các phương tiện kỹ thuật, các phương pháp tổ chức, quản lý được sử dụng vào quy trình sản xuất để tạo ra các sản phẩm vật chất và dịch vụ [56, tr. Nhìn chung các quan niệm đều đi vào làm rõ công nghệ là môn khoa học ứng dụng nhằm vận dụng các quy luật tự nhiên và các nguyên lý khoa học bao gồm các phương tiện kỹ thuật, công cụ, kỹ năng, bí quyết, phương 10 pháp… sử dụng trong quá trình sản xuất nhằm đáp ứng nhu cầu về vật chất và tinh thần của con người.

Ngày nay, công nghệ về mặt nội dung gồm bốn bộ phận hợp thành được gọi là bốn thành phần công nghệ: Một là, phần kỹ thuật là phần công nghệ được hàm chứa ở trong các phương tiện kỹ thuật; bao gồm: các công cụ, thiết bị máy móc, phương tiện và các cấu trúc hạ tầng khác. Trong công nghệ, các thành phần này thường làm thành dây chuyền để thực hiện quá trình biến đổi, ứng với một quy trình công nghệ nhất định, đảm bảo tính liên tục của quá trình công nghệ. Các phần kỹ thuật của công nghệ chính là “phần cứng”. Hai là, phần con người là phần công nghệ hàm chứa trong kỹ năng con người trong quá trình hoạt động công nghệ bao gồm: kiến thức, kinh nghiệm, kỹ năng, kỹ xảo, tay nghề, khả năng học hỏi và các tố chất của con người.

Ba là, phần thông tin là phần công nghệ được hàm chứa trong các dữ liệu và nhờ đó con người có thể sử dụng, thực hiện nó một cách hiệu quả các hoạt động công nghệ, bao gồm bí quyết, quy trình, phương pháp, dữ liệu, bản thiết kế…nó được bảo vệ theo Luật Bản quyền sở hữu công nghiệp. Bốn là, phần tổ chức, quản lý là phần công nghệ hàm chứa trong khung của thể chế, xây dựng cấu trúc của tổ chức bao gồm các quy định về trách nhiệm, quyền hạn, mối quan hệ, sự phối hợp giữa các cá nhân và các bộ phận trong hoạt động khoa học, công nghệ. Kích thích người lao động làm việc để nâng cao hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh. Các thành phần của một công nghệ có quan hệ mật thiết với nhau, bổ sung cho nhau.

Bất kỳ quá trình sản xuất nào đều phải đảm bảo bốn thành phần trên. Mỗi thành phần đều đảm nhiệm những chức năng nhất định. Sự kết hợp chặt chẽ bốn thành phần trên là điều kiện để đảm bảo cho hoạt động sản xuất đạt hiệu quả cao. Do đó, khi muốn đổi mới công nghệ phải đồng thời nâng cấp cả bốn thành phần công nghệ một cách tương thích.