MỞ ĐẦU I. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI Trong những năm gần đây, Đảng và nhà nước đặc biệt coi trọng sự nghiệp GD- DT, coi con người là mục tiêu, là động lực của sự phát triển, coi GD-DT là quốc sách hàng đầu; và muốn tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa thắng lợi phải phát triển GD-DT. Đây chính là những cơ hội, những thách thức mới đòi hỏi ngành GD- DT phải có nhiều đổi mới, trong đó có đổi mới về chương trình, SGK và phương pháp dạy học. Trong điều 24, mục 2 Luật giáo dục ( do Quốc hội khóa X thông qua) cũng đã chỉ rõ: “ Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, chủ động , sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, từng môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn”.
Trong những năm vừa qua, việc áp dụng phương pháp mới trong giảng dạy ở trường THPT nói chung và môn Toán nói riêng đã đem lại những kết quả bước đầu đáng khích lệ. Học sinh hoạt động tích cực hơn trong các giờ học, các em nắm vững và chủ động tìm tòi, phát hiện tri thức, giáo viên không còn là người làm thay mà các em đã phát huy được vai trò thực sự của mình. Đó là thành quả của phong trào đổi mới phương pháp dạy học, trong đó sử dụng BĐTD là phương tiện dạy học tương đối mới mẻ ở nước ta. Đây là phương pháp mang lại tâm lí thoải mái, vui vẻ, đầy tính sáng tạo rất phù hợp với tình hình dạy học của GV và HS hiện nay và các phong trào do Bộ giáo dục và đào tạo phát động như phong trào “ trường học thân thiện, học sinh tích cực”.
Tuy nhiên hiện nay còn nhiều HS học tập thụ động, chỉ đơn thuần là nhớ kiến thức một cách rời rạc, máy móc hay theo một trình tự áp đặt của thầy cô giáo dẫn đến HS chóng quên. Do đó, sử dụng BĐTD để hệ thống kiến thức rất thuận lợi trong quá trình học tập, tư duy và ghi nhớ kiến thức. BĐTD là một sơ đồ mở chính do HS hình thành, sáng tạo thỏa sức, là sản phẩm của chính tay HS tạo ra nên HS nhớ rất lâu. Đồng thời, BĐTD được thể hiện bằng màu sắc, đường nét và dùng những từ khóa để ghi chép một cách ngắn gọn, đầy đủ giúp HS quan sát được tổng thể hệ thống kiến thức.
Dạy học bằng những phương pháp tích cực và có sử dụng BĐTD là một phương pháp dạy học mới được áp dụng nên cả thầy và trò đều bỡ ngỡ và gặp không ít khó khăn.HS chưa quen với việc sử dụng BĐTD để hình thành được phương pháp tổng quát hóa nội dung của một tiết học, chưa quen trong quá trình thể hiện các nhánh cho khoa học. Đó là chưa kể đến một bộ phận HS lười tư duy và thụ động trong học tập. Không ít HS lúng túng không biết học bắt đầu từ đâu, làm sao ghi nhớ các kiến thức một cách hệ thống. Không thấy được mối quan hệ giữa các kiến thức dẫn đến nhầm lẫn, chán nản trong các giờ học kể cả học ở nhà.
Ghi chép một cách thụ động bài tập của GV cung cấp nên khi gặp bài toán tương tự vẫn ko biết cách giải quyết. Đối với GV, sử dụng BĐTD gặp rất nhiều khó khăn trong khâu 1 skkn soạn, giảng. Trong thực tế giảng dạy, qua một thời gian tìm hiểu chúng tôi thấy rằng khi dạy tiết lí thuyết, chỉ có một đơn vị kiến thức nên rất khó hình thành BĐTD, các tiết lí thuyết là xây dựng kiến thức mà BĐTD thường dùng để hệ thống, củng cố kiến thức. Phần khác do một số GV suy nghĩ là dùng BĐTD để củng cố kiến thức nhằm mục đích là nhớ kiến thức để vận dụng vào giải bài tập.
Khi dạy tiết ôn tập chương, GV thường ngại khó, chỉ hướng dẫn HS ôn tập lí thuyết một cách qua loa rồi giành thời gian còn lại để hướng dẫn HS giải bài tập hoặc bỏ qua phần ôn tập lí thuyết chỉ hướng dẫn giải bài tập, khi nào cần kiến thức nào thì mới yêu cầu HS nhắc lại, hoặc ôn tập kĩ lí thuyết thì thời gian hướng dẫn ôn các dạng bài tập trong chương không đảm bảo. Trong khi đó, tiết ôn tập chương được phân bố thời lượng tối đa chỉ một đến hai tiết, nhưng nội dung ôn tập phải chuyển tải một lượng lớn kiến thức cơ bản của chương và bài tập vận dụng. Mặt khác, một số GV còn ngần ngại sử dụng BĐTD vì chưa xác định rõ quy trình dạy học và vẽ BĐTD. Đồng thời còn gặp nhiều trở ngại trong việc sử dụng các phần mềm vẽ BĐTD.
Với thực trạng trên, tôi đã mạnh dạn nghiên cứu đề tài : “ Sử dụng bản đồ tư duy trong dạy học Toán ở trường Trung học phổ thông ” và đã ứng dụng thực tế đề tài này tại trường THPT nơi tôi giảng dạy. Với mong muốn thay đổi cách giảng dạy truyền thụ tri thức một chiều sang cách tiếp cận kiến tạo kiến thức và suy nghĩ. Ý tưởng là “sơ đồ” được xây dựng theo quá trình từng bước khi người dạy và người học tương tác với nhau. Vì đây là một hoạt động vừa mang tính phân tích vừa mang tính nghệ thuật, nó làm cho HS gợi nhớ các kiến thức vừa mới học hoặc đã được học từ trước.
Để thực hiện được điều như trên, bản thân tôi xác định phải bám sát các nguồn tư liệu như: chuẩn kiến thức, kĩ năng; sách giáo khoa, sách GV và các nguồn sách tham khảo khác. Ngoài ra còn luôn chuẩn bị một hệ thống câu hỏi và bài tập dựa trên mục tiêu của từng bài, từng chương cụ thể, giúp HS định hướng và nắm được kiến thức trọng tâm của từng bài học. Thông qua đó HS nắm được kiến thức cũ và lĩnh hội kiến thức mới nhanh hơn. Trong phạm vi bài viết của mình, vì khuôn khổ đề tài nên tôi không thể đi sâu vào giải quyết tất cả các bài học mà tôi chỉ tập trung vào việc giúp GV và HS vẽ BĐTD và đưa ra cách sử dụng BĐTD trong quá trình tổ chức hoạt động dạy học ở một vài tiết dạy trong chương trình sách giáo khoa 10,11 Vì vốn kiến thức còn hạn hẹp, vì khuôn khổ đề tài, cộng với kinh nghiệm giảng dạy còn hạn chế nên đề tài còn nhiều thiếu sót rất mong sự trao đổi, đóng góp của các đồng nghiệp để chúng ta tạo ra sự đa dạng, phong phú trong cách tạo cảm giác, gây dựng tình yêu toán học của HS.
MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU - Tìm ra phương pháp dạy học phù hợp với HS, tạo hứng thú học tập cho HS. Từ đó, nâng cao chất lượng học tập của HS trong các tiết học. 2 skkn - Qua nội dung của đề tài, tôi muốn giúp HS tiếp cận kiến thức một cách đơn giản trực quan nhất. Giúp HS biết khắc sâu kiến thức trọng tâm, biết liên tưởng kiến thức và giúp HS ghi nhớ kiến thức một cách tốt nhất - Giúp GV khai thác tốt BĐTD để hỗ trợ đắc lực trong quá trình dạy học III.
ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU Đối tượng nghiên cứu của đề tài này tập trung vào việc giúp GV và HS vẽ BĐTD và cách sử dụng BĐTD trong quá trình tổ chức hoạt động dạy học IV. GIỚI HẠN CỦA ĐỀ TÀI Trên các cơ sở lí luận, thực tiễn và nhiệm vụ của đề tài tôi đã chọn phạm vi nghiên cứu của đề tài là : - Sử dụng BĐTD trong dạy học môn toán THPT - Các tiết dạy học lí thuyết, ôn tập chương môn Toán ở các lớp 10,11 - Qua công tác dự giờ trong nhà trường và kết quả khảo sát. NHIỆM VỤ CỦA ĐỀ TÀI - Giúp cho GV thực hiện tốt nhiệm vụ và nâng cao chất lượng giáo dục. - Giúp cho HS phát triển tư duy, tiếp cận kiến thức một cách đơn giản nhất và ghi nhớ kiến thức một cách tốt nhất.
- Rút ra kết luận và đề xuất một số biện pháp khi tiến hành giúp đỡ từng đối tượng HS nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy trong nhà trường THPT. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Để thực hiện mục đích và nhiệm vụ của đề tài, trong quá trình nghiên cứu tôi đã sử dụng các nhóm phương pháp sau: - Nghiên cứu các loại tài liệu sư phạm, quản lí có liên quan đến đề tài - Phương pháp quan sát (công việc dạy- học của GV và HS) - Phương pháp điều tra (nghiên cứu chương trình và hồ sơ chuyên môn) - Phương pháp đàm thoại phỏng vấn (lấy ý kiến của GV và HS thông qua trao đổi trực tiếp) - Phương pháp thực nghiệm. - Phương pháp thống kê toán học 3 skkn VII. KẾ HOẠCH NGHIÊN CỨU STT Thời gian Nội dung công việc Sản phẩm 1 Từ 15/4/2021 Tìm hiểu thực trạng và Bản đề cương chi tiết của đề đến 30/4/2021 chọn đề tài, viết đề cương tài nghiên cứu 2 Từ 1/5/2021 -Khảo sát thực trạng, tổng -Tập hợp lí thuyết của đề tài đến 15/5/2021 hợp số liệu khảo sát thực tế -Xử lí số liệu-> kết quả thực -Áp dụng thử nghiệm ở các nghiệm lớp 10,11 3 Từ 16/5/2021 Đọc tài liệu lí thuyết, viết -Viết cơ sở lí luận của đề tài đến 31/8/2021 cơ sở lí luận -Tập hợp lí thuyết 4 Từ 1/9/2021 Trao đổi với đồng nghiệp Tập hợp ý kiến đóng góp của đến 1/1/2022 và đề xuất các biện pháp, đồng nghiệp các sáng kiến 5 Từ2/1/2022 -Viết sơ lược sáng kiến Bản nháp sáng kiến đến 31/1/2022 -Xin ý kiến đóng góp của đồng nghiệp 6 Từ 1/2/2022 Hoàn thành sáng kiến kinh Sáng kiến kinh nghiệm chính đến 17/4/2022 nghiệm 4 skkn Phần II: NỘI DUNG CỦA ĐỀ TÀI I.
CƠ SỞ LÍ LUẬN - Trong chương trình giáo dục phổ thông, môn toán là môn học quan trọng, môn toán có tiềm năng để khai thác góp phần phát triển trí tuệ chung, rèn luyện và phát triển tư duy. -Việc sử dụng BĐTD như một phương pháp giảng dạy mới. Theo ông Vũ Đình Chuẩn ,vụ trưởng vụ giáo dục trung học: “ngoài tính khoa học ,phương pháp học này có nhiều ưu điểm phù hợp với điều kiện kinh tế và cơ sở vật chất của ngành giáo dục Việt Nam”; “Bản đồ tư duy có thể áp dụng cho nhiều vùng khác nhau ,đặc biệt tại các vùng nghèo ,giáo viên có khi chỉ cần một tấm bản đồ dùng rồi , một tờ lịch dùng rồi,chỉ cần một mặt giấy cũng có thể vẽ được bản đồ tư duy .