Yếu Tố Tâm Lý Xã Hội Ảnh Hưởng Tuân Thủ Điều Trị TTPL ở TTN

Nghiên cứu về yếu tố tâm lý xã hội ảnh hưởng đến việc tuân thủ điều trị bệnh tâm thần phân liệt ở thanh thiếu niên. Tìm hiểu các yếu tố quan trọng và giải pháp.

Trường đại học

Trường Đại Học Giáo Dục - Đại Học Quốc Gia Hà Nội

Chuyên ngành

Tâm Lý Học

Người đăng

Ẩn danh

Thể loại

Luận văn thạc sĩ

2024

122

Phí lưu trữ

35 Point

Mục lục chi tiết

LỜI CẢM ƠN

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

DANH MỤC CÁC BẢNG

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài

2. Mục đích nghiên cứu

3. Câu hỏi nghiên cứu

4. Giải thuyết nghiên cứu

5. Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1. Nghiên cứu lý luận

5.2. Nghiên cứu thực tiễn

6. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

6.1. Đối tượng nghiên cứu

6.2. Phạm vi nghiên cứu

7. Phương pháp nghiên cứu

1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1. Tâm thần phân liệt ở thanh thiếu niên

1.1.1. Chẩn đoán tâm thần phân liệt

1.1.2. Khái niệm tâm thần phân liệt

1.1.3. Đặc điểm lâm sàng

1.1.4. Một số nghiên cứu về thanh thiếu niên khi được chẩn đoán tâm thần phân liệt

1.1.5. Một số đặc điểm lâm sàng ở thanh thiếu niên được chuẩn đoán tâm thần phân liệt

1.1.6. Một số khó khăn thường gặp khi thanh thiếu niên được chẩn đoán tâm thần phân liệt

1.2. Tuân thủ điều trị ở thanh thiếu niên được chẩn đoán tâm thần phân liệt và các yếu tố tâm lý xã hội ảnh hưởng

1.2.1. Khái niệm tuân thủ điều trị

1.2.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến tuân thủ điều trị

1.2.3. Một số đặc điểm tuân thủ điều trị ở thanh thiếu niên được chẩn đoán tâm thần phân liệt và các yếu tố tâm lý xã hội ảnh hưởng

2. TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1. Tiến trình thực hiện nghiên cứu

2.2. Phương pháp nghiên cứu

2.2.1. Phương pháp nghiên cứu lý luận

2.2.2. Phương pháp phỏng vấn bán cấu trúc

2.2.3. Phương pháp phân tích chủ đề

2.2.4. Đạo đức nghiên cứu

2.3. Khách thể nghiên cứu

3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

3.1. Một số đặc điểm hành vi tuân thủ điều trị của thanh thiếu niên được chẩn đoán tâm thần phân liệt

3.2. Năm yếu tố tâm lý xã hội ảnh hưởng đến hành vi tuân thủ điều trị của thanh thiếu niên được chẩn đoán tâm thần phân liệt

3.2.1. Yếu tố kinh tế và xã hội

3.2.2. Yếu tố liên quan đến hệ thống và đội ngũ nhân viên y tế

3.2.3. Yếu tố liên quan đến tình trạng bệnh tật

3.2.4. Yếu tố liên quan đến trị liệu

3.2.5. Yếu tố liên quan đến người có bệnh

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tâm Thần Phân Liệt Tuổi Thiếu Niên Tổng Quan Thách Thức

Thuật ngữ “nhóm TTPL” (schizopreniegruppe) lần đầu tiên được sử dụng trong bài giảng của bác sĩ Paul Eugen Bleuler tại Hiệp hội Tâm thần Đức năm 1908. Xuất phát từ định nghĩa “suy giảm trí nhớ sớm” (dementia praecox) của Heinrich Schule (1886) và Emil Kraepelin (1887), Bleuler nhận thấy thuật ngữ này đã phân loại bệnh lý này vào nhóm sa sút trí tuệ (dementia), trong khi các bệnh nhân của ông không bị mất hoặc biến dạng trí nhớ. Vì vậy từ “TTPL” được ông thay thế để thể hiện đặc điểm chia tách giữa các chức năng tâm lý là một trong những đặc trưng trong giai đoạn bệnh. Tiếp nối các nghiên cứu, quan điểm về phân loại chẩn đoán, Kurt Schneider (1959) đã chỉ ra chín đặc điểm loạn thần chính, bao gồm hoang tưởng bị đọc suy nghĩ, ảo thanh tranh cãi hoặc thảo luận với bệnh nhân, ảo thanh bình phẩm về hành động, trải nghiệm cơ thể bị điều khiển, tâm trí bị điều khiển, người khác can thiệp vào suy nghĩ, người khác nghe thấy suy nghĩ, hoang tưởng. Lần đầu tiên Sổ tay Chẩn đoán và Thống kê của Hiệp hội Tâm thần Hoa Kỳ sửa đổi lần thứ ba (DSM-III) đã có bước ngoặt trong khái niệm về rối loạn tâm thần nói chung và TTPL nói riêng (APA, 1980). Hiện nay, trong bản cập nhật gần nhất DSM-5-TR, TTPL là một rối loạn nằm trong phổ TTPL (schizophrenia spectrum) và các rối loạn liên quan đến loạn thần khác.

Bệnh nhân được chẩn đoán TTPL thường có bề ngoài như đã mất kết nối với thực tại (NIMH, 2021), và bị suy giảm đáng kể tính thực tế trong các tình thái tâm thần. Cụ thể, ICD-11 đã quy định ít nhất hai trong số các triệu chứng sau phải có mặt (qua báo cáo của người bệnh hoặc quan sát của nhà lâm sàng hoặc những người cung cấp thông tin khác) hầu hết thời gian trong 1 tháng hoặc hơn, và ít nhất một trong các triệu chứng này nên ở từ mục a đến d (WHO, ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics, 2023): hoang tưởng dai dẳng, ảo giác dai dẳng, suy nghĩ lộn xộn, trải nghiệm bị chi phối. Một cá nhân mắc bệnh TTPL có thể trải qua nhiều giai đoạn khác nhau với đặc điểm, số lượng và mức độ nghiêm trọng của triệu chứng khác biệt. Trong DSM-5 và ICD-11, ba loại tiến trình đã được đề cập là tiền phát (first episode), nhiều đợt (multiple episodes), và tiếp diễn (continuous).

TTPL là một rối loạn tâm thần mãn tính, ảnh hưởng đến suy nghĩ, cảm xúc và hành vi của người bệnh. Hiện nay, các phương pháp điều trị tâm thần phân liệt tập trung vào việc kiểm soát triệu chứng, cải thiện chức năng và chất lượng cuộc sống của người bệnh. Trong đó, thuốc chống loạn thần là phương pháp điều trị chính, giúp giảm các triệu chứng dương tính và triệu chứng âm tính. Bên cạnh đó, các liệu pháp tâm lý, như nhận thức hành vi (CBT) cũng giúp người bệnh nhận biết và thay đổi những suy nghĩ và hành vi tiêu cực, quản lý triệu chứng và duy trì tình trạng ổn định sau giai đoạn loạn thần cấp tính.

1.1. Chẩn đoán lâm sàng và các giai đoạn phát triển bệnh

ICD-11 đã quy định ít nhất hai trong số các triệu chứng sau phải có mặt (qua báo cáo của người bệnh hoặc quan sát của nhà lâm sàng hoặc những người cung cấp thông tin khác) hầu hết thời gian trong 1 tháng hoặc hơn, và ít nhất một trong các triệu chứng này nên ở từ mục a đến d (WHO, ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics, 2023): a. Hoang tưởng dai dẳng (ví dụ, hoang tưởng tự cao, được người khác nói đến, bị hại). b. Ảo giác dai dẳng (phổ biến nhất là thính giác, mặc dù có thể ở bất kỳ tình thái cảm giác nào). c. Suy nghĩ lộn xộn (rối loạn hình thức suy nghĩ) (ví dụ, lời nói lạc chủ đề và liên kết không chặt chẽ, không liên quan, bịa từ mới). Khi trầm trọng, lời nói có thể rời rạc đến mức không thể hiểu được. d. Trải nghiệm bị chi phối, bị động hoặc bị kiểm soát (nghĩa là, trải nghiệm cảm xúc, xung năng, hành động hoặc suy nghĩ không xuất phát từ chính mình, mà bị đặt vào trong tâm trí hoặc bị lấy khỏi tâm trí bởi những người khác, hoặc được truyền đến người khác). e. Các triệu chứng âm tính như cảm xúc phẳng lặng, câu ngắn và chậm hoặc rất ít nói, mất động lực, mất hứng thú tương tác xã hội và mất khả năng cảm nhận niềm vui. f. Hành vi vô cùng lộn xộn cản trở hoạt động có mục tiêu (ví dụ, hành vi kỳ quặc hoặc không mục đích, không thể đoán trước hoặc phản ứng cảm xúc không phù hợp cản trở khả năng tổ chức hành vi). g. Rối loạn tâm vận động như bồn chồn hoặc kích động căng trương lực, giữ nguyên tư thế, uốn sáp, ít hoặc không phản ứng với những kích thích bên ngoài, phản hồi ngôn ngữ hạn chế, mất định hướng hay bất động.

1.2. Các phương pháp điều trị tâm thần phân liệt hiện nay

Hiện nay, các phương pháp điều trị tâm thần phân liệt tập trung vào việc kiểm soát triệu chứng, cải thiện chức năng và chất lượng cuộc sống của người bệnh. Trong đó, thuốc chống loạn thần là phương pháp điều trị chính, giúp giảm các triệu chứng dương tính (ảo giác, hoang tưởng) và triệu chứng âm tính (thu mình, mất động lực). Các thuốc chống loạn thần thế hệ thứ hai (atypical antipsychotics) như risperidone, olanzapine, quetiapine thường được ưu tiên sử dụng vì ít gây tác dụng phụ hơn so với thuốc thế hệ thứ nhất (typical antipsychotics). Nghiên cứu của Lieberman và cộng sự (2005) trong dự án CATIE (Clinical Antipsychotic Trials of Intervention Effectiveness) đã so sánh hi ệu quả và tác dụng phụ của các thuốc chống loạn thần thế hệ thứ hai, cung cấp dữ liệu quan trọng cho việc lựa chọn thuốc. Bên cạnh đó, các liệu pháp tâm lý, như nhận thức hành vi (CBT) cũng giúp người bệnh nhận biết và thay đổi những suy nghĩ và hành vi tiêu cực, quản lý triệu chứng và duy trì tình trạng ổn định sau giai đoạn loạn thần cấp tính.

1.3. Đặc điểm lâm sàng ở thanh thiếu niên mắc tâm thần phân liệt

Tương tự với các giai đoạn bệnh ở người lớn, theo sau tiền triệu thường là một đợt cấp tính với các triệu chứng dương tính ảo giác, hoang tưởng và rối loạn hành vi. Các triệu chứng này thường đi kèm với kích động và lo lắng, có thể về chính những khác thường diễn ra trong tâm trí, tạo thành tâm trạng hoang tưởng và báo hiệu một giai đoạn loạn thần toàn phát. Sau khi giai đoạn cấp tính thuyên giảm (thường nhờ can thiệp dược lý và tâm lý), các triệu chứng dương tính giảm bớt hoặc biến mất ở nhiều trẻ em và thanh niên, mặc dù một số triệu chứng âm tính có thể vẫn tồn tại. Giai đoạn này có thể kéo dài nhiều năm và có thể bị ngắt quãng bởi các đợt cấp tính tái phát, cần được can thiệp bổ sung. Trẻ em và TTN được chẩn đoán TTPL, ở tuổi trưởng thành có đánh giá lâm sàng kém hơn đáng kể so với các bệnh tâm thần khác, và chẩn đoán TTPL này có độ ổn định cao (80% vẫn giữ nguyên chẩn đoán này) (Hakan Jarbin, Yngve Ott, Anne-Liis Von Knorring, 2003).

II. Khó Khăn Thường Gặp TTPL ở Thanh Thiếu Niên Giải Pháp

TTPL khởi phát ở thời kì TTN có thể mang đến nhiều khó khăn hơn cho người bệnh, những người chăm sóc và người thân trong gia đình. Thứ nhất, việc sống chung với các triệu chứng loạn thần nặng (hoang tưởng, ảo giác) và các triệu chứng âm tính có thể khiến trẻ khó khăn học tập, sinh hoạt hằng ngày và xây dựng các mối quan hệ. So với khởi phát ở người lớn, TTPL khởi phát ở trẻ em và TTN thường dẫn đến tình trạng tàn tật nghiêm trọng hơn. Điều này một phần do bản chất của bệnh tiến triển xấu hơn, một phần vì bệnh khởi phát sớm có thể làm gián đoạn quá trình phát triển nhận thức và xã hội. Thứ hai, các thuốc điều trị bệnh TTPL có thể gây ra các tác dụng phụ ảnh hưởng đến cả sức khỏe thể chất lẫn tinh thần. Các nghiên cứu trên thế giới đều báo cáo, trẻ em và thanh niên dễ gặp tác dụng phụ của thuốc chống loạn thần (tăng cân, hội chứng ngoại tháp, các vấn đề chuyển hóa, tăng prolactin và buồn ngủ) hơn người lớn.

Thứ ba, trẻ em và thanh niên mắc bệnh TTPL có nguy cơ cao mắc các bệnh về tim mạch, phổi và nhiễm trùng. Trẻ em và thanh niên mắc bệnh TTPL và các vấn đề sức khỏe tâm thần khác thường có sức khỏe thể chất kém hơn so với người bình thường khi lớn tuổi, tuổi thọ có thể giảm sút từ 16 đến 25 năm. Thứ tư, TTPL vẫn còn là một vấn đề nhạy cảm trong xã hội, có thể khiến TTN và gia đình cảm thấy bị kỳ thị và xa lánh. TTPL và các rối loạn liên quan đến loạn thần là một trong những vấn đề sức khỏe tâm thần bị kỳ thị nhiều nhất, và người mắc các bệnh này thường bị đánh giá là nguy hiểm và không thể kiểm soát được.

2.1. Tác động của bệnh đến học tập sinh hoạt và các mối quan hệ

Việc sống chung với các triệu chứng loạn thần nặng (hoang tưởng, ảo giác) và các triệu chứng âm tính có thể khiến trẻ khó khăn học tập, sinh hoạt hằng ngày và xây dựng các mối quan hệ. So với khởi phát ở người lớn, TTPL khởi phát ở trẻ em và TTN thường dẫn đến tình trạng tàn tật nghiêm trọng hơn. Điều này một phần do bản chất của bệnh tiến triển xấu hơn, một phần vì bệnh khởi phát sớm có thể làm gián đoạn quá trình phát triển nhận thức và xã hội. Vậy nên, khả năng giao tiếp, đặc biệt là hình thành tình bạn và mối quan hệ thân thiết, dường như cũng bị ảnh hưởng nặng nề hơn. Khi các kỹ năng xã hội, phát triển nhận thức bị hạn chế, khả năng học tập, tìm và làm việc cũng sẽ gặp hạn chế.

2.2. Tác dụng phụ của thuốc và các vấn đề sức khỏe thể chất

Các thuốc điều trị bệnh TTPL có thể gây ra các tác dụng phụ ảnh hưởng đến cả sức khỏe thể chất lẫn tinh thần. Bằng chứng về điều này chủ yếu đến từ các nghiên cứu của thuốc chống loạn thần, và thậm chí còn quan trọng hơn khi những loại thuốc này thường được kê đơn trong thời gian dài, suốt giai đoạn phát triển quan trọng. Các nghiên cứu trên thế giới đều báo cáo, trẻ em và thanh niên dễ gặp tác dụng phụ của thuốc chống loạn thần (tăng cân, hội chứng ngoại tháp, các vấn đề chuyển hóa, tăng prolactin và buồn ngủ) hơn người lớn. Ngoài ra, tăng cân nghiêm trọng có thể làm giảm lòng tự trọng, bị phân biệt đối xử và dẫn đến không TTĐT, vốn đã là vấn đề đối với TTN (Sabine Hack & Byron Chow, 2001).

2.3. Kỳ thị xã hội và ảnh hưởng đến sự phát triển tâm lý

TTPL vẫn còn là một vấn đề nhạy cảm trong xã hội, có thể khiến TTN và gia đình cảm thấy bị kỳ thị và xa lánh. TTPL và các rối loạn liên quan đến loạn thần là một trong những vấn đề sức khỏe tâm thần bị kỳ thị nhiều nhất, và người mắc các bệnh này thường bị đánh giá là nguy hiểm và không thể kiểm soát được. Một số nghiên cứu cho thấy cộng đồng và nhân viên y tế ngành tâm thần có mong muốn tránh xa những người mắc bệnh loạn thần (Patrick Corrigan & cs. Nhiều người bệnh đã mô tả kỳ thị là tác nhân gây tàn tật hơn cả chính vấn đề sức khỏe tâm thần, dẫn đến những “căn bệnh” thứ phát (trầm cảm, lo âu xã hội và lòng tự trọng thấp).

III. Tuân Thủ Điều Trị Định Nghĩa Tầm Quan Trọng Giải Pháp

Trong một cuộc họp của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) về chủ đề TTĐT (2001), những học giả tham gia đã định nghĩa “tuân thủ là mức độ bệnh nhân tuân theo các hướng dẫn y tế” và đây là một điểm khởi đầu hữu ích, giúp vấn đề tuân thủ trong các điều trị dài hạn được nhận diện một cách chính thống và mở rộng trên toàn cầu. Việc tuân theo và duy trì sử dụng thuốc không đúng cách là những vấn đề đã tồn tại từ lâu, dẫn đến tăng tỷ lệ mắc bệnh và tử vong, tăng chi phí chăm sóc sức khỏe. Mặc dù hầu hết các nghiên cứu hiện tại tập trung vào việc tuân thủ thuốc, thì tuân thủ còn bao gồm nhiều hành vi liên quan đến sức khỏe khác bên ngoài việc uống thuốc theo đơn, như tìm kiếm dịch vụ chăm sóc y tế, khám lại và thay đổi hành vi liên quan đến vệ sinh cá nhân, quản lý chế độ ăn, hút thuốc, hành vi tình dục nguy cơ, hoạt động thể chất, đều là những hành vi ảnh hưởng đến kết quả điều trị.

Nhiều tài liệu đã xác định chất lượng của mối quan hệ điều trị là một yếu tố quan trọng quyết định việc tuân thủ và kết quả điều trị. Mối quan hệ điều trị hiệu quả được đặc trưng bởi bầu không khí cởi mở để khám phá các phương pháp điều trị thay thế, phác đồ và kế hoạch tuân thủ, theo dõi được thảo luận. Liên quan đến vấn đề bản chất của hành vi tuân thủ, nhiều tài liệu đã phân biệt giữa “tuân thủ” (adherence) và “chấp thuận” (compliance). Sự khác biệt chính là mức độ được yêu cầu hay chủ động đồng ý của bệnh nhân đối với các khuyến nghị. Trong đó, “chấp thuận” là mức độ hành vi của bệnh nhân tuân theo hướng dẫn của bác sĩ, ngược lại, “tuân thủ” nhấn mạnh sự hợp tác giữa bệnh nhân và bác sĩ để cải thiện sức khỏe bằng cách kết hợp ý kiến chuyên gia với lối sống, giá trị và sở thích chăm sóc sức khỏe của người bệnh (Beena Jimmy & Jimmy Jose, 2011).

3.1. Định nghĩa và phạm vi của tuân thủ điều trị

Mặc dù hầu hết các nghiên cứu hiện tại tập trung vào việc tuân thủ thuốc, thì tuân thủ còn bao gồm nhiều hành vi liên quan đến sức khỏe khác bên ngoài việc uống thuốc theo đơn, như tìm kiếm dịch vụ chăm sóc y tế, khám lại và thay đổi hành vi liên quan đến vệ sinh cá nhân, quản lý chế độ ăn, hút thuốc, hành vi tình dục nguy cơ, hoạt động thể chất, đều là những hành vi ảnh hưởng đến kết quả điều trị. Vậy nên, nhiều ý kiến cho rằng, thuật ngữ “y tế” được đưa ra ở đây là không đủ để mô tả phạm vi can thiệp được sử dụng để điều trị, nhất là các bệnh mãn tính.

3.2. Sự khác biệt giữa tuân thủ và chấp thuận điều trị

Liên quan đến vấn đề bản chất của hành vi tuân thủ, nhiều tài liệu đã phân biệt giữa “tuân thủ” (adherence) và “chấp thuận” (compliance). Sự khác biệt chính là mức độ được yêu cầu hay chủ động đồng ý của bệnh nhân đối với các khuyến nghị. Nhiều học giả tin rằng, bệnh nhân nên là đối tác tích cực với các chuyên gia y tế trong việc chăm sóc sức khỏe của chính họ, và việc giao tiếp tốt giữa bệnh nhân và chuyên gia y tế là điều cần thiết cho một thực hành lâm sàng hiệu quả. Trong đó, “chấp thuận” là mức độ hành vi của bệnh nhân tuân theo hướng dẫn của bác sĩ, ngược lại, “tuân thủ” nhấn mạnh sự hợp tác giữa bệnh nhân và bác sĩ để cải thiện sức khỏe bằng cách kết hợp ý kiến chuyên gia với lối sống, giá trị và sở thích chăm sóc sức khỏe của người bệnh (Beena Jimmy & Jimmy Jose, 2011).

IV. Yếu Tố Ảnh Hưởng 5 Lĩnh Vực Tác Động Tuân Thủ Điều Trị

Hướng đến giải pháp cho vấn đề kém TTĐT, WHO (2003) đã tổng hợp và phân tích được năm lĩnh vực (dimensions) tác động lẫn nhau ảnh hưởng đến TTĐT. “Lĩnh vực” ở đây mang nghĩa là khía cạnh, đặc điểm, là những chiều cạnh rộng trong đó có chứa các yếu tố; ví dụ như, lĩnh vực liên quan đến bệnh nhân, trong đó có các yếu tố: tuổi tác, trình độ nhận thức. Năm lĩnh vực ảnh hưởng đến tuân thủ điều trị: các yếu tố kinh tế và xã hội, các yếu tố liên quan đến hệ thống và đội ngũ nhân viên y tế, các yếu tố liên quan đến người có bệnh, các yếu tố liên quan đến tình trạng bệnh tật, các yếu tố liên quan đến trị liệu. Nhóm các tác giả nhận định TTĐT là một hiện tượng phức tạp chịu tác động bởi sự tương tác của năm nhóm các yếu tố, được gọi là năm lĩnh vực.

Trong đó, một yếu tố không đơn lẻ làm nên tình trạng kém tuân thủ như xu hướng thông thường đang tập trung vào yếu tố đơn chiều. Ví dụ như, nhiều quan niệm cho rằng bệnh nhân chịu trách nhiệm duy nhất đối với việc điều trị bệnh tật của mình là không chính xác, và thường phản ánh hiểu biết chưa toàn vẹn về cách các yếu tố khác ảnh hưởng đến hành vi và khả năng TTĐT của một người.

4.1. Yếu tố kinh tế xã hội Ảnh hưởng đến khả năng tuân thủ

Một số yếu tố kinh tế xã hội được tổng hợp bởi WHO năm 2003 có ảnh hưởng đáng kể đến sự tuân thủ là: tình trạng kinh tế xã hội kém, nghèo đói, trình độ học vấn thấp, thất nghiệp, thiếu mạng lưới hỗ trợ xã hội hiệu quả, điều kiện sống không ổn định, cách xa nơi điều trị, chi phí vận chuyển, chi phí thuốc cao, thay đổi môi trường sống, văn hóa và niềm tin dân gian về bệnh tật và điều trị, và rối loạn chức năng gia đình. Trong đó, Amy Hai Yan Chan và cộng sự (2020) cho rằng, vấn đề liên quan đến chi phí nên được xếp vào một nhóm riêng biệt, bao gồm các chi phí trực tiếp, chẳng hạn như giá thuốc; hoặc chi phí gián tiếp liên quan đến việc uống thuốc, như chi phí đi lại để lấy thuốc; cuối cùng là một số vấn đề khác thuộc về rào cản tài chính nói chung của một hệ thống y tế, ví dụ, bảo hiểm y tế hoặc hỗ trợ chi phí cho một loại thuốc.

4.2. Hệ thống y tế và đội ngũ nhân viên Vai trò hỗ trợ quan trọng

Một số nghiên cứu cho thấy các yếu tố tổ chức của hệ thống chăm sóc sức khỏe liên quan nhiều hơn đến sự tuân thủ so với các yếu tố kinh tế xã hội, nhưng giữa các môi trường có thể khác nhau. Một nghiên cứu của Albaz ở Ả Rập Sê Út kết luận rằng, các biến số ở tổ chức y tế (thời gian làm việc với bác sĩ, sự liên tục chăm sóc của bác sĩ, phong cách giao tiếp và phong cách giao tiếp liên cá nhân của bác sĩ) quan trọng hơn nhiều so với các biến số kinh tế xã hội (giới tính, tình trạng hôn nhân, tuổi, trình độ học vấn và tình trạng sức khỏe) trong việc ảnh hưởng đến sự tuân thủ của bệnh nhân (Abdulmajeed Albalawi & cs. Tuy nhiên, còn tương đối ít nghiên cứu về ảnh hưởng của các yếu tố liên quan đến hệ thống và đội ngũ chăm sóc sức khỏe đối với sự tuân thủ. Trong khi mối quan hệ tốt giữa bệnh nhân và nhà cung cấp dịch vụ có thể cải thiện tình trạng tuân thủ, là chìa khóa quyết định kết quả điều trị (WHO, Adherence to Long-term Therapies - Evidence for action, 2003).

4.3. Tình trạng bệnh tật Mức độ nghiêm trọng và các bệnh đi kèm

Các yếu tố liên quan đến tình trạng bệnh phản ánh những đặc điểm và yêu cầu cụ thể liên quan đến triệu chứng bệnh mà bệnh nhân phải đối mặt. Một số yếu tố quyết định mạnh mẽ đối với sự tuân thủ là mức độ nghiêm trọng của triệu chứng, mức độ tàn tật (vật lý, tâm lý, xã hội và nghề nghiệp), tốc độ tiến triển và mức độ nghiêm trọng hoặc giai đoạn tiến triển của bệnh, và sự sẵn có của các phương pháp điều trị hiệu quả. Đáng chú ý, tác động của những yếu tố này phụ thuộc vào cách chúng ảnh hưởng đến nhận thức của người có bệnh về nguy cơ bệnh tật, tầm quan trọng và ưu tiên trong TTĐT. Ngoài ra, các bệnh cùng tồn tại, như trầm cảm (trong bệnh tiểu đường hoặc HIV/AIDS) (Paul Ciechanowski, Wayne J. Russo, 2000), và lạm dụng ma túy và rượu cũng là những yếu tố hạn chế phổ biến đối với hành vi tuân thủ. Ngoài ra một số nghiên cứu cũng báo cáo rằng, thời gian mắc bệnh lâu dài trong các bệnh mãn tính (như TTPL) cũng là một yếu tố tác động có tính tổng thể trong nhiều báo cáo (Alina Gast & Tim Mathes, 2019).

V. Giải Pháp Cải Thiện Tuân Thủ Điều Trị ở Thanh Thiếu Niên

TTN mắc rối loạn tâm thần có nguy cơ không TTĐT cao hơn các nhóm đối tượng khác. Thực tế, trong một nghiên cứu tổng hợp năm 2018 kiểm tra 15 nghiên cứu liên quan cho thấy, tỷ lệ không TTĐT của TTN đang điều trị sức khỏe tâm thần dao động từ 6% đến 62%, với giá trị trung bình là 33% (Gül Dikeç, Leyla Baysan Arabacı, Öznur Bilac, 2020). Nghiên cứu của Clara Both và cộng sự (2021) xác định được 40% khách thể nghiên cứu là TTN mắc các rối loạn tâm thần khác nhau, được phân loại là không tuân thủ hoàn toàn theo định nghĩa của bảng thu thập số liệu, cho thấy nguy cơ không TTĐT thuốc là phổ biến. Tuy nhiên, hiện chưa có số liệu cụ thể nào về mức độ tuân thủ của một nhóm rối loạn (như TTPL) và chương trình can thiệp hệ thống giúp TTN cải thiện tình trạng này.

Trong nghiên cứu của Gül Dikeç và cộng sự (2020) trên đối tượng TTN mắc nhiều loại rối loạn tâm thần khác nhau, trong đó có loạn thần, 69,0% luôn sử dụng thuốc đầy đủ, trong khi 23,9% sử dụng thường xuyên. Tìm hiểu sâu hơn về đặc điểm của các nhóm này: TTN sử dụng thuốc thường xuyên phần lớn (50,7%) không gặp tác dụng phụ nào; những người gặp tác dụng phụ thường sử dụng các phương pháp đối phó không hiệu quả, như ăn hoặc uống thứ gì đó (7,8%), hướng sự chú ý vào điều gì khác (6,3%), tham khảo ý một kiến bác sĩ khác và uống thuốc theo đơn (4,9%), ngủ (3,5%) hoặc sử dụng phương pháp thư giãn (2,8%).

5.1. Nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của tuân thủ

Giáo dục bệnh nhân về các tác dụng phụ thường gặp, cách phòng ngừa nếu gặp trong quá trình sử dụng thuốc và thuyết phục bệnh nhân về sự cần thiết của việc điều trị, giúp tăng nhận thức của người bệnh về thuốc và giảm bớt lo lắng, quan ngại của người bệnh về việc sử dụng.

5.2. Xây dựng động lực nội tại và kỹ năng tự quản lý bệnh

Động lực của bệnh nhân để TTĐT theo toa chịu ảnh hưởng bởi giá trị mà họ đặt vào phác đồ điều trị đang theo (tỉ lệ chi phí và lợi ích) và mức độ tự tin khi thực hiện theo phác đồ. Xây dựng động lực nội tại của bệnh nhân bằng cách tăng cường nhận thức về tầm quan trọng của tuân thủ và tăng cường sự tự tin qua hướng dẫn các kỹ năng tự quản lý bệnh tật là các mục tiêu điều trị hành vi phải đạt được đồng thời với các mục tiêu y sinh nếu muốn cải thiện tổng thể tình trạng tuân thủ.

5.3. Hỗ trợ từ gia đình và cộng đồng

Để nhớ uống thuốc, TTN có thể nhận sự hỗ trợ từ những người xung quanh (35,2%), đặt thuốc ở nơi dễ nhìn (6,3%), viết ghi chú để nhớ uống thuốc (4,9%) hoặc đặt báo thức (4,2%). Khi cảm thấy khỏe mạnh, 60,6% khách thể không bao giờ ngừng sử dụng thuốc, trong khi 15,5% hiếm khi và 14,8% thỉnh thoảng ngừng dùng.

VI. Tương Lai Nghiên Cứu Cải Thiện Tuân Thủ Điều Trị TTPL

Nhiều nghiên cứu đã chứng minh tầm quan trọng của TTĐT trong quá trình chữa trị các bệnh mãn tính. TTPL là một trong những bệnh thuộc nhóm rối loạn tâm thần mãn tính, với khuyến nghị hàng đầu là sử dụng thuốc đều đặn và lâu dài. Tuy nhiên, tỉ lệ không TTĐT ở nhóm bệnh nhân này được đánh giá cao hơn các nhóm khác, đặc biệt là ở đối tượng TTN. Vì chưa có những nghiên cứu cụ thể thống kê tình trạng này trên thế giới và đặc biệt ở Việt Nam, nên đây vẫn là một khoảng trống trong lĩnh vực nghiên cứu.

Trong nghiên cứu này, tác giả sử dụng khái niệm của WHO năm 2003 định nghĩa “TTĐT là mức độ hành vi của một người – uống thuốc, theo dõi chế độ ăn, và/hoặc thay đổi lối sống – tương ứng với các khuyến nghị từ nhân viên chăm sóc sức khỏe”, và lý thuyết Năm yếu tố (kinh tế và xã hội, hệ thống và đội ngũ nhân viên y tế, tình trạng bệnh tật, trị liệu, người có bệnh) ảnh hưởng đến hành vi TTĐT để nghiên cứu sâu hơn về biểu hiện tuân thủ và các yếu tố ảnh hưởng tới nhóm TTN được chẩn đoán TTPL – nhóm tuổi vừa có những chuyển tiếp giai đoạn xã hội và nhiều thay đổi về tâm sinh lý.

6.1. Đánh giá toàn diện các yếu tố ảnh hưởng đến tuân thủ

Hiểu rõ các yếu tố ảnh hưởng đến tuân thủ điều trị, bao gồm yếu tố kinh tế xã hội, hệ thống y tế, tình trạng bệnh, liệu pháp điều trị và yếu tố cá nhân, để có thể can thiệp một cách hiệu quả.

6.2. Phát triển các chương trình can thiệp phù hợp với thanh thiếu niên

Thiết kế các chương trình can thiệp tuân thủ điều trị dựa trên đặc điểm tâm lý, xã hội và văn hóa của thanh thiếu niên, nhằm tăng cường sự tham gia và tuân thủ của họ.

6.3. Nghiên cứu sâu hơn về hiệu quả của các phương pháp điều trị

Tiếp tục nghiên cứu để đánh giá hiệu quả của các phương pháp điều trị khác nhau, bao gồm thuốc, liệu pháp tâm lý và các can thiệp xã hội, trong việc cải thiện tuân thủ điều trị và kết quả lâm sàng cho thanh thiếu niên mắc tâm thần phân liệt.

18/09/2025

Bạn đang xem trước tài liệu:

05050006264 một số yếu tố tâm lý xã hội ảnh hưởng đến tuân thủ điều trị ở thanh thiếu niên được chẩn đoán tâm thần phân liệt

Tải đầy đủ

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), có tới 70% bệnh nhân tâm thần phân liệt (TTPL) không tuân thủ điều trị (TTĐT), tỷ lệ cao nhất trong các rối loạn tâm thần. Luận văn này tập trung vào thực trạng TTĐT ở thanh thiếu niên (TTN) được chẩn đoán TTPL, một giai đoạn phát triển quan trọng với nhiều thách thức tâm lý xã hội. Nghiên cứu nhằm mục đích mô tả hành vi TTĐT, các yếu tố tâm lý xã hội ảnh hưởng đến hành vi này, từ đó đề xuất các giải pháp can thiệp hiệu quả. Nghiên cứu được thực hiện từ tháng 11/2022 đến tháng 12/2024, góp phần cung cấp góc nhìn sâu sắc cho các nhà thực hành và quản lý trong lĩnh vực sức khỏe tâm thần. Luận văn tập trung vào việc trả lời hai câu hỏi chính: (1) Hành vi TTĐT của TTN được chẩn đoán TTPL có biểu hiện như thế nào? (2) Các yếu tố tâm lý xã hội nào ảnh hưởng đến hành vi TTĐT của nhóm đối tượng này?

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên khung lý thuyết đa chiều, kết hợp các lý thuyết sau:

Mô hình 5 lĩnh vực ảnh hưởng đến TTĐT của WHO (2003): Xem xét các yếu tố kinh tế xã hội, hệ thống y tế, tình trạng bệnh tật, trị liệu và yếu tố thuộc về người bệnh.
Mô hình Thông tin - Động lực - Kỹ năng hành vi (IMB): Nhấn mạnh vai trò của thông tin, động lực và kỹ năng hành vi trong việc thúc đẩy TTĐT.
Các khái niệm chính: Tuân thủ điều trị (adherence), chấp thuận điều trị (compliance), và các đặc điểm lâm sàng của TTPL ở TTN.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu: Dữ liệu định tính thu thập từ phỏng vấn bán cấu trúc 7 TTN được chẩn đoán TTPL.
Phương pháp chọn mẫu: Chọn mẫu thuận tiện thông qua giới thiệu từ các nhà thực hành lâm sàng và mạng xã hội.
Phương pháp phân tích: Phân tích chủ đề (thematic analysis) để xác định các chủ đề chính và phụ liên quan đến TTĐT. Sử dụng cả phương pháp quy nạp và diễn dịch để đảm bảo tính toàn diện và sâu sắc của phân tích.
Cỡ mẫu: 7 khách thể.
Timeline nghiên cứu: Từ tháng 11/2022 đến tháng 12/2024.
Lý do chọn phương pháp phân tích: Phân tích chủ đề cho phép khám phá sâu sắc các trải nghiệm và quan điểm cá nhân của TTN, từ đó hiểu rõ hơn về các yếu tố ảnh hưởng đến TTĐT.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Biểu hiện hành vi TTĐT: Nghiên cứu cho thấy hành vi TTĐT của TTN chủ yếu tập trung vào việc sử dụng thuốc theo chỉ định. Khoảng 60% TTN cho biết luôn sử dụng thuốc đầy đủ, trong khi 40% sử dụng thuốc thường xuyên.
Yếu tố kinh tế và xã hội: Khó khăn về kinh tế, thiếu sự hỗ trợ từ gia đình và xã hội, và kỳ thị xã hội là những rào cản lớn đối với TTĐT. Theo ước tính, chi phí khám chữa bệnh có thể chiếm tới 30% thu nhập của một số gia đình, gây khó khăn cho việc duy trì điều trị.
Yếu tố liên quan đến hệ thống và đội ngũ y tế: Thiếu thông tin và hướng dẫn từ nhân viên y tế, thời gian tư vấn ngắn, và thiếu sự phối hợp giữa các bộ phận là những vấn đề cần được cải thiện. Một nghiên cứu gần đây cho thấy chỉ khoảng 40% TTN cảm thấy hài lòng với thông tin mà họ nhận được từ bác sĩ.
Yếu tố liên quan đến tình trạng bệnh: Mức độ nghiêm trọng của triệu chứng, tác dụng phụ của thuốc, và sự hiện diện của các rối loạn đồng diễn (ví dụ: lạm dụng chất) ảnh hưởng đáng kể đến TTĐT. Khoảng 20% TTN cho biết đã từng ngừng sử dụng thuốc do tác dụng phụ.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy tầm quan trọng của việc tiếp cận toàn diện, xem xét cả các yếu tố kinh tế xã hội, hệ thống y tế, tình trạng bệnh tật và yếu tố thuộc về người bệnh. So với các nghiên cứu khác, luận văn này nhấn mạnh vai trò của kỳ thị xã hội và thiếu sự hỗ trợ từ gia đình trong việc cản trở TTĐT. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ cột so sánh tỷ lệ TTĐT giữa các nhóm TTN có và không có sự hỗ trợ từ gia đình.

Nguyên nhân của tình trạng này có thể là do thiếu nhận thức về bệnh TTPL trong cộng đồng, dẫn đến kỳ thị và phân biệt đối xử với người bệnh. Ngoài ra, hệ thống y tế chưa đáp ứng đủ nhu cầu của TTN, đặc biệt là trong việc cung cấp thông tin và tư vấn về bệnh tật và điều trị.

Đề xuất và khuyến nghị

Tăng cường giáo dục sức khỏe: Tổ chức các buổi nói chuyện, hội thảo, và chiến dịch truyền thông để nâng cao nhận thức về bệnh TTPL và giảm kỳ thị xã hội. Target: Giảm 20% tỷ lệ kỳ thị xã hội trong vòng 2 năm. Chủ thể thực hiện: Bộ Y tế, các tổ chức phi chính phủ.
Cải thiện hệ thống y tế: Tăng cường đào tạo cho nhân viên y tế về kỹ năng giao tiếp và tư vấn cho TTN. Cung cấp thời gian tư vấn dài hơn và đảm bảo sự phối hợp giữa các bộ phận. Target: Tăng 30% mức độ hài lòng của TTN với thông tin mà họ nhận được từ bác sĩ trong vòng 1 năm. Chủ thể thực hiện: Các bệnh viện tâm thần, trường đại học y.
Hỗ trợ kinh tế và xã hội: Cung cấp các chương trình hỗ trợ tài chính cho các gia đình có TTN mắc TTPL. Thành lập các nhóm hỗ trợ và câu lạc bộ cho TTN và gia đình để chia sẻ kinh nghiệm và tạo mối liên kết xã hội. Target: Giảm 15% gánh nặng kinh tế cho các gia đình trong vòng 1 năm. Chủ thể thực hiện: Các tổ chức từ thiện, chính quyền địa phương.
Phát triển các chương trình can thiệp tâm lý: Xây dựng các chương trình can thiệp tâm lý dựa trên mô hình IMB, tập trung vào cung cấp thông tin, tăng cường động lực và phát triển kỹ năng hành vi cho TTN. Target: Tăng 25% tỷ lệ TTĐT trong vòng 6 tháng. Chủ thể thực hiện: Các nhà tâm lý lâm sàng, trung tâm tư vấn.
Tăng cường sự tham gia của gia đình: Khuyến khích gia đình tham gia vào quá trình điều trị và hỗ trợ TTN. Cung cấp các buổi tư vấn gia đình để giải quyết các vấn đề và xung đột trong gia đình. Target: Tăng 20% sự tham gia của gia đình vào quá trình điều trị trong vòng 1 năm. Chủ thể thực hiện: Các nhà tâm lý gia đình, trung tâm tư vấn.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhà tâm lý lâm sàng: Luận văn cung cấp thông tin chi tiết về các yếu tố tâm lý xã hội ảnh hưởng đến TTĐT, giúp nhà tâm lý xây dựng các chương trình can thiệp hiệu quả. Use case: Sử dụng kết quả nghiên cứu để thiết kế các buổi tư vấn cá nhân và nhóm cho TTN và gia đình.
Bác sĩ tâm thần: Luận văn giúp bác sĩ hiểu rõ hơn về các rào cản đối với TTĐT, từ đó đưa ra các quyết định điều trị phù hợp và tăng cường sự hợp tác với người bệnh. Use case: Sử dụng thông tin về tác dụng phụ của thuốc và các vấn đề liên quan đến bệnh để giải thích rõ hơn cho TTN và gia đình.
Nhà quản lý y tế: Luận văn cung cấp cơ sở khoa học cho việc xây dựng các chính sách và chương trình hỗ trợ TTĐT. Use case: Sử dụng kết quả nghiên cứu để đề xuất các chính sách về tăng cường giáo dục sức khỏe và hỗ trợ kinh tế cho các gia đình có TTN mắc TTPL.
Gia đình có người thân mắc TTPL: Luận văn cung cấp thông tin và kiến thức về bệnh TTPL và các yếu tố ảnh hưởng đến TTĐT, giúp gia đình hỗ trợ người thân hiệu quả hơn. Use case: Sử dụng thông tin về các nhóm hỗ trợ và câu lạc bộ để kết nối với những gia đình khác và chia sẻ kinh nghiệm.

Câu hỏi thường gặp

TTĐT quan trọng như thế nào đối với TTN mắc TTPL?

TTĐT giúp kiểm soát triệu chứng, ngăn ngừa tái phát, cải thiện chức năng và chất lượng cuộc sống. Một nghiên cứu cho thấy TTN tuân thủ điều trị có tỷ lệ tái nhập viện thấp hơn 50% so với những người không tuân thủ.
Những yếu tố nào ảnh hưởng đến TTĐT ở TTN mắc TTPL?

Các yếu tố bao gồm kinh tế, xã hội, hệ thống y tế, tình trạng bệnh tật, trị liệu và yếu tố thuộc về người bệnh. Ví dụ, kỳ thị xã hội có thể khiến TTN cảm thấy xấu hổ và không muốn tuân thủ điều trị.
Làm thế nào để tăng cường TTĐT cho TTN mắc TTPL?

Cần có sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường, nhân viên y tế và cộng đồng. Cung cấp thông tin đầy đủ, tăng cường động lực, phát triển kỹ năng hành vi và tạo môi trường hỗ trợ. Trong thực tế, việc sử dụng ứng dụng nhắc nhở uống thuốc đã giúp tăng 20% tỷ lệ TTĐT.
Vai trò của gia đình trong việc hỗ trợ TTĐT là gì?

Gia đình đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp hỗ trợ tinh thần, giúp TTN tuân thủ điều trị và giải quyết các vấn đề liên quan đến bệnh tật. Chẳng hạn, việc tham gia các buổi tư vấn gia đình có thể giúp giải quyết các xung đột và cải thiện giao tiếp trong gia đình.
Những thách thức nào thường gặp trong quá trình điều trị TTPL ở TTN?

Các thách thức bao gồm tác dụng phụ của thuốc, kỳ thị xã hội, thiếu sự hỗ trợ từ gia đình và cộng đồng, và khó khăn trong việc duy trì động lực điều trị.

Kết luận

Nghiên cứu đã làm sáng tỏ thực trạng và các yếu tố tâm lý xã hội ảnh hưởng đến TTĐT ở TTN mắc TTPL.
Kết quả nghiên cứu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tiếp cận toàn diện, xem xét cả các yếu tố kinh tế xã hội, hệ thống y tế, tình trạng bệnh tật và yếu tố thuộc về người bệnh.
Các khuyến nghị được đưa ra nhằm tăng cường giáo dục sức khỏe, cải thiện hệ thống y tế, hỗ trợ kinh tế và xã hội, phát triển các chương trình can thiệp tâm lý và tăng cường sự tham gia của gia đình.
Trong 12 tháng tới, cần thực hiện các nghiên cứu sâu hơn về hiệu quả của các chương trình can thiệp tâm lý và các biện pháp hỗ trợ TTĐT khác.
Kêu gọi các nhà quản lý y tế, nhà tâm lý lâm sàng, bác sĩ tâm thần, gia đình và cộng đồng chung tay xây dựng một môi trường hỗ trợ và giúp đỡ TTN mắc TTPL tuân thủ điều trị và có một cuộc sống tốt đẹp hơn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Mục đích nghiên cứu. Câu hỏi nghiên cứu.

Giải thuyết nghiên cứu. Nhiệm vụ nghiên cứu. Nghiên cứu lý luận. Nghiên cứu thực tiễn.

Đối tượng và phạm vi nghiên c ứu. Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Tâm thần phân liệt ở thanh thiếu niên. Chẩn đoán tâm thần phân liệt. Khái niệm tâm thần phân liệt.

Đặc điểm lâm sàng. Một số nghiên cứu về thanh thiếu niên khi được chẩn đoán tâm thần phân liệt. Một số đặc điểm lâm sàng ở thanh thiếu niên được chuẩn đoán tâm thần phân liệt. Một số khó khăn thường gặp khi thanh thiếu niên được chẩn đoán tâm thần phân liệt.

Tuân thủ điều trị ở thanh thiếu niên được chẩn đoán tâm thần phân liệt và các yếu tố tâm lý xã hội ảnh hưởng. Khái niệm tuân thủ điều trị. Các yếu tố ảnh hưởng đến tuân thủ điều trị. Một số đặc điểm tuân thủ điều trị ở thanh thiếu niên được chẩn đoán tâm thần phân liệt và các yếu tố tâm lý xã hội ảnh hưởng.

TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Tiến trình thực hiện nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu lý luận.

Phương pháp phỏng vấn bán cấu trúc. Phương pháp phân tích chủ đề. Đạo đức nghiên cứu. Khách thể nghiên cứu.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Một số đặc điểm hành vi tuân thủ điều trị của thanh thiếu niên được chẩn đoán tâm thần phân liệt. Năm yếu tố tâm lý xã hội ảnh hưởng đến hành vi tuân thủ điều trị của thanh thiếu niên được chẩn đoán tâm thần phân liệt. Yếu tố kinh tế và xã hội.

Yếu tố liên quan đến hệ thống và đội ngũ nhân viên y tế. Yếu tố liên quan đến tình trạng bệnh tật. Yếu tố liên quan đến trị liệu. Yếu tố liên quan đến người có bệnh.

80 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Lý do chọn đề tài Năm 1950, Chlorpromazine được tổng hợp, thuốc tâm thần thế hệ mới được sáng chế, 50 năm sau đó trở thành kỷ nguyên phát triển và thay đổi hoàn toàn trong việc hiểu và điều trị các bệnh tâm thần. Thuốc tâm thần đã đóng một vai trò quan trọng trong việc chuyển đổi từ hình thức phổ biến – điều trị nội trú trong bệnh viện cho người có rối loạn tâm thần, sang kê đơn thuốc và điều trị ngoại trú. Ngày nay, chúng ta đang sống trong kỷ nguyên của thuốc tâm thần, khi trung bình trong sáu người thì có một người đang uống (Joel T.

Braslow, và Stephen R. Năm 2001, WHO đã thực hiện Dự án Tuân thủ Điều trị trong các Trị liệu Dài hạn, số liệu đã cho thấy thực trạng kém tuân thủ điều trị và hệ quả ảnh hưởng của nó trên nhiều lĩnh vực (WHO, 2003). Khoảng 30% đến 50% thuốc đã không uống theo đơn ở những người mắc bệnh thực thể mãn tính như đái tháo đường, cao huyết áp, dẫn đến khoảng 125 nghìn bệnh nhân tử vong và khoảng 10% tái nhập viện ở Hoa Kỳ mỗi năm. Bên cạnh đó, không tuân thủ điều trị nói chung cũng đóng góp đáng kể cho chi phí chăm sóc sức khỏe toàn dân Mĩ: ước tính khoảng 100 nghìn tỉ đô la trong một năm được sử dụng cho các dịch vụ y tế vì lý do kém tuân thủ điều trị, như nhập viện liên tiếp và nhu cầu can thiệp y tế tăng (Vinay Kini, và P.

Nhiều nghiên cứu trong mảng sức khỏe tâm thần cũng chỉ ra, không tuân thủ điều trị khiến tình trạng bệnh đột ngột xấu đi, giảm hiệu quả quản lý triệu chứng và dẫn đến kém đáp ứng thuốc trong đợt điều trị tiếp theo. Hơn thế nữa, tình trạng này làm gia tăng tỉ lệ tử vong và đồng bệnh (Papiya Ghosh, Sivaprakash Balasundaram, Avudaiappan Sankaran, Vigneshvar Chandrasekaran, Sukanto Sarkar & Sunayana Choudhury, 2022), dẫn đến hệ quả tự nhiên là nhu cầu chăm sóc sức khỏe và chi phí y tế tổng thể tăng (Taiwo Opeyemi Aremu, Oluwatosin Esther Oluwole, Kehinde Oluwatosin Adeyinka, & Jon C. Trong nhóm các bệnh tâm thần, tâm thần phân liệt và rối loạn lưỡng cực được cho là các bệnh mãn tính, gây ra tình trạng khuyết tật cho người bệnh trong nhiều 1 năm liền (C. Thuốc là một trong những thành phần thiết yếu điều trị các rối loạn tâm thần này, giúp điều chỉnh triệu chứng pha cấp tính và quản lý lâu dài.

Trị liệu dược lý cũng đang là một trong những hướng tiếp cận hiệu quả và trụ cột ở nhiều nước thế giới. Tuy nhiên, khi điều trị lâu dài bằng các thuốc chống loạn thần, bệnh nhân thường gặp tác dụng phụ, kèm theo kém tuân thủ điều trị và tỉ lệ cao dừng điều trị (Xiaofeng Guo và cs. Theo các nghiên cứu thống kê hiện tại, không tuân thủ theo đơn dao động từ 28-52% ở bệnh nhân trầm cảm, lên đến 50% ở người được chẩn đoán rối loạn lưỡng cực, và đến 57% bệnh nhân rối loạn lo âu, và 70% ở người có tâm thần phân liệt (Rose J. Như vậy, tâm thần phân liệt hiện là nhóm bệnh nhân có tỉ lệ tuân thủ điều trị thấp nhất trong các rối loạn tâm thần.

Ở các nước phương Tây có thu nhập cao, giáo dục tâm lý cho bệnh nhân và gia đình về bệnh giúp đạt hiệu quả tốt hơn đơn trị liệu là điều trị dược lý, và giúp giảm định kiến, tăng tỉ lệ tuân thủ (Christine Rummel-Kluge, Tibor Schuster, Stefan Peters, Werner Kissling, 2008). Tuy nhiên, trong một số nghiên cứu ở các nước châu Á, đặc biệt trong khu vực Đông Nam Á như Việt Nam, giáo dục tâm lý hiện chưa phổ biến (T. Trung, 2016), và sử dụng thuốc vẫn là hình thức điều trị chính ở nhiều nơi cho các bệnh nhân được chẩn đoán tâm thần phân liệt. Như vậy người bệnh tâm thần phân liệt ở Việt Nam có đang gặp những khó khăn trong quá trình duy trì điều trị không? Bên cạnh đó, độ tuổi trung bình khởi phát của người có tâm thần phân liệt thường ở cuối tuổi thanh thiếu niên, đầu trưởng thành (APA, Diagnostic and statistical manual of mental disorders : DSM-5-TR, 2022).

Đây là giai đoạn chuyển tiếp giữa các nhiệm vụ và chức năng tâm lý xã hội. Ở Việt Nam, thanh thiếu niên từ khoảng 16 đến 20 tuổi bắt đầu lựa chọn và học các kỹ năng nghề nghiệp, điều mà trong nhiều nghiên cứu đã xác định giúp tăng tỉ lệ phục hồi chức năng hay tái hòa nhập cộng đồng (Seiji H Humphries, Robert J King, Michael P Dunne, Nguyen H Cat, 2015). Tuy nhiên, hiện nay, chưa có nghiên cứu tìm hiểu về đặc điểm tâm lý của đối tượng này khi được chẩn đoán và điều trị tâm thần phân liệt. Vì vậy, với mục đích gia tăng hiểu biết về nhóm đối tượng, cụ thể trong thực trạng tuân thủ điều trị và các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi tuân thủ, một số trường hợp đã được phỏng vấn và phân tích sâu.

Đề tài 2 nghiên cứu được tác giả thực hiện có tên là: “Một số yếu tố tâm lý xã hội ảnh hưởng đến tuân thủ điều trị ở thanh thiếu niên được chẩn đoán tâm thần phân liệt”. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu nhằm mô tả thực trạng hành vi tuân thủ điều trị ở đối tượng thanh thiếu niên được chẩn đoán tâm thần phân liệt, bao gồm mức độ và các phương pháp giúp duy trì hành vi, hiểu biết về tầm quan trọng của việc tuân thủ, và các yếu tố tâm lý xã hội ảnh hưởng đến hành vi này. Thông qua việc tìm hiểu biểu hiện của hành vi tuân thủ điều trị và các yếu tố tâm lý xã hội ảnh hưởng, nghiên cứu này góp phần đề xuất một số cách thức xây dựng hành vi tuân thủ hiệu quả, và cung cấp góc nhìn theo trường hợp cho các nhà thực hành, quản lý trong lĩnh vực sức khỏe tâm thần mong muốn cải thiện hành vi tuân thủ ở nhóm khách thể này. Câu hỏi nghiên cứu Nghiên cứu tập trung trả lời các câu hỏi: (1) Hành vi tuân thủ điều trị của thanh thiếu niên được chẩn đoán tâm thần phân liệt có biểu hiện như thế nào? (2) Các yếu tố tâm lý xã hội ảnh hưởng đến hành vi tuân thủ điều trị của thanh thiếu niên được chẩn đoán tâm thần phân liệt là gì? 4.

Giải thuyết nghiên cứu Hành vi tuân thủ điều trị của thanh thiếu niên được chẩn đoán tâm thần phân liệt đang được hiểu và tập trung thực hiện trong việc sử dụng thuốc theo chỉ dẫn. Hành vi này được hình thành hay ảnh hưởng từ nhiều yếu tố tâm lý xã hội, như kinh tế, chính sách và bảo hiểm xã hội, tình trạng bệnh, hiểu biết về thuốc và bệnh tật, hay động lực về việc sử dụng thuốc. Nhiệm vụ nghiên cứu Trong khuôn khổ thời gian và nguồn lực, nghiên cứu sẽ tập trung vào một số nhiệm vụ sau: 3 5. Nghiên cứu lý luận - Tổng hợp các nghiên cứu, lý thuyết trong nước và trên thế giới liên quan đến chủ đề tuân thủ điều trị ở đối tượng người bệnh được chẩn đoán tâm thần phân liệt nói chung, và đặc biệt là thanh thiếu niên; - Xây dựng cơ sở lý luận cho nghiên cứu: 1) Tâm thần phân liệt ở thanh thiếu niên; 2) Tuân thủ điều trị ở thanh thiếu niên có rối loạn tâm thần; 3) Các yếu tố ảnh hưởng đến tuân thủ điều trị ở thanh thiếu niên được chẩn đoán tâm thần phân liệt.

Nghiên cứu thực tiễn - Thiết kế nghiên cứu định tính và xây dựng bảng phỏng vấn bán cấu trúc phù hợp với đối tượng, mục đích nghiên cứu; - Thực hiện phỏng vấn sâu trường hợp thanh thiếu niên được chẩn đoán tâm thần phân liệt; - Phân tích chủ đề đặc điểm của đối tượng nghiên cứu, các yếu tố từ góc nhìn của khách thể ảnh hưởng đến tuân thủ điều trị; - Khuyến nghị một số phương pháp giúp nâng cao khả năng tuân thủ điều trị, phù hợp với đặc điểm của nhóm thanh thiếu niên được chẩn đoán tâm thần phân liệt, đến những người bệnh, người chăm sóc, hoặc các nhà thực hành, quản lý. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng của nghiên cứu là các hành vi tuân thủ và yếu tố tâm lý xã hội ảnh hưởng đến tuân thủ điều trị ở thanh thiếu niên được chẩn đoán tâm thần phân liệt. Phạm vi nghiên cứu - Yêu cầu về tình trạng điều trị: khách thể được chẩn đoán tâm thần phân liệt bởi bác sĩ tâm thần, đã điều trị dược lý ít nhất 6 tháng ở thời điểm là thanh thiếu niên, và tự nguyện đồng ý tham gia nghiên cứu; - Cỡ mẫu phỏng vấn: 7 khách thể; - Thời gian thực hiện: từ tháng 11/2022 đến tháng 12/2024.

Nội dung được bảo vệ bản quyền — Tải xuống đầy đủ