CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN VỀ LẼ SỐNG VÀ HIỂU BIẾT CƠ BẢN VỀ NGƯỜI QUÂN TỬ Để hiểu lẽ sống của người quân tử nhất định phải có căn cứ lý luận đạo đức học về lẽ sống. Và để hiểu tư tưởng về lẽ sống của người quân tử được thể hiện trong Tứ thư cũng rất cần phải có những hiểu biết chung, cơ bản về Tứ thư và về người quân tử, nhất là về điều đặc trưng cho người quân tử. Đây sẽ là những nội dung cơ bản của chương này. Tuy nhiên, về kết cấu, chúng tôi không thể xây dựng phần lý luận về lẽ sống thành một mục, chương khác được, trong khi đây là nội dung rất cần thiết.
Vì vậy, chúng tôi phải kết hợp trình bày ở chương này, khiến cho về hình thức nó không được hợp lý lắm. Ngoài ra chúng tôi cũng muốn trình bày thêm một mục về nguồn gốc, cơ sở lịch sử của những tư tưởng trong Tứ thư, nhưng xét thấy về điều này chúng tôi cũng chưa tập hợp được kiến thức của những người nghiên cứu trước. Do đó, chúng tôi sẽ kết hợp điều này trong các nội dung khác của chương thứ nhất này. Lý luận về lẽ sống Phải khẳng định rằng lẽ sống là một hiện tượng đạo đức có thực trong đời sống con người.
Mỗi người đều có lẽ sống của mình, dù người ta có thể ý thức được về nó rõ ràng, đầy đủ hoặc không. Lẽ sống không phải là một mặt hay một yếu tố như những yếu tố khác của đời sống đạo đức, mà là một quan hệ, hơn nữa là một hệ thống những mối quan hệ đạo đức cơ bản, bao quát toàn bộ đời sống đạo đức con người. Trong cuộc sống, mỗi người đều xác định cho mình những mục đích nhất định cần vươn tới. Nhất là đối với tuổi trẻ, khi sắp bước vào cuộc sống tự lập, thường có nhiều mơ ước như muốn mình sẽ trở thành kĩ sư, bác sĩ, thầy giáo, nhà khoa học, doanh nhân,… cũng có người lại mơ ước đạt đến những 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com mục tiêu vật chất cụ thể nào đó như nhà cửa, xe cộ, công ty,… Đó là lẽ sống thông thường.
Tóm lại, lẽ sống thông thường được nảy sinh và giới hạn trong những ham muốn vật chất cụ thể, ít liên quan đến trách nhiệm của con người đối với xã hội và người khác. Tuy nhiên, lẽ sống mà chúng tôi đang nghiên cứu ở đây không phải là lẽ sống thông thường, lẽ sống nói chung mà là lẽ sống đạo đức. Lẽ sống đạo đức khác với lẽ sống thông thường. Lẽ sống đạo đức chính là quan niệm sống của con người, trong đó chứa đựng nội dung về mối quan hệ giữa hạnh phúc và nghĩa vụ.
Nói cách khác, lẽ sống đạo đức chính là ý nghĩa cuộc sống mà con người tự nhận thức được và tự giác hành động vì một lý tưởng đạo đức cao cả, đẹp đẽ, dựa trên một quan điểm nhân sinh tiến bộ. Lẽ sống đạo đức khác với lẽ sống thông thường ở chỗ con người nhận ra được ý nghĩa cuộc sống của mình, hướng tới những giá trị đích thực, tự giác làm điều lợi cho xã hội, tự giác sống vì người khác, dù trong hoàn cảnh nào con người đều có ý thức giữ gìn phẩm giá và nhân cách của mình. Lẽ sống đạo đức là một tiêu chuẩn giá trị cao của đời sống con người, nó loại bỏ sự thấp hèn, vị kỷ, đê tiện, xấu xa, hướng con người đi tới cái đẹp, cái thiện và cái tiến bộ. Như đã nói, lẽ sống chắc chắn không phải là một mặt hay một yếu tố như những yếu tố khác của đời sống đạo đức, mà là một quan hệ, hơn nữa là một hệ thống những mối quan hệ đạo đức cơ bản, bao quát toàn bộ đời sống đạo đức con người.
Thường thường khi nói về những gì liên quan đến mục đích, lý tưởng, nguyên tắc sống hoặc về những phương châm, phương thức mà con người thực hiện nghĩa vụ, trách nhiệm của mình trong cuộc sống,… người ta đều có thể quy mỗi biểu hiện ấy về lẽ sống hoặc xem đó chính là lẽ sống của con người. Chính vì tính đa diện, đa chiều, rộng lớn và phức tạp của lẽ sống mà việc biểu hiện lẽ sống, quan hệ đạo đức hiện thực này trong nội dung một phạm trù đạo đức học vẫn còn những điều bất cập. Tìm hiểu về vấn 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đề này chúng tôi thấy trong một số giáo trình đạo đức học người ta đã đồng nhất lẽ sống với ý nghĩa cuộc sống, hoặc coi lẽ sống là sự thống nhất giữa nghĩa vụ và hạnh phúc,… Quan niệm về lẽ sống như thế chắc chắn là chưa phù hợp với thực tế đời sống đạo đức. Khắc phục những thiếu xót đó,trong cuốn Tập bài giảng Đạo đức học của tác giả Phạm Văn Chung do nhà xuất bản Chính trị Quốc gia xuất bản năm 2012 đã đưa ra một lý luận khá rõ ràng và sâu sắc về phạm trù lẽ sống.
Đó là từ việc tiếp cận các tình huống nhận thức - thực tiễn có vấn đề, tác giả đã làm sáng tỏ hơn về lý luận vấn đề lẽ sống, nhất là cấu trúc, bản chất của nó. Do vậy, chúng tôi dựa vào đây để xây dựng phần lý luận nhận thức về lẽ sống trong luận văn này. Từ việc tiếp cận các tình huống nhận thức - thực tiễn có vấn đề đối với lẽ sống (tức là căn cứ vào những quan niệm, ý kiến, phát biểu của các nhà tư tưởng, các triết gia, các danh nhân về lẽ sống, hoặc về những gì liên quan đến lẽ sống, vào những sự thể hiện lẽ sống trong văn học, nghệ thuật và vào sự tồn tại thực tế của lẽ sống… để phân tích, xem xét, từ đó rút ra những hiểu biết, kết luận cần thiết cho việc xây dựng một quan niệm lý luận về lẽ sống) [6, tr.315], tác giả đã xem xét các tình huống cụ thể biểu hiện cho lẽ sống. Đó là quan niệm, thái độ về sự sống và cái chết của nhà triết học cổ đại Hy Lạp Epiquya, là quan niệm, ý thức về cuộc sống và cách thức, ý thức rèn luyện để có những phẩm chất cần thiết, sẵn sàng dấn thân thực hiện mục đích sống lớn lao của nhà tư tưởng vĩ đại C.
Mác, tử tưởng của L. Tônxtôi về lẽ sống,… chúng ta đã phần nào có cái nhìn khái quát về lẽ sống. Theo tác giả, lẽ sống là sự hợp thành của rất nhiều mặt, quá trình, quan hệ khác nhau của đời sống đạo đức. Nó là một quá trình mang tính hệ thống, có cấu trúc phức hợp.
Vì vậy, không thể hiểu rõ nội dung, bản chất của lẽ sống nếu không nắm được cấu trúc của lẽ sống. Những yếu tố cơ bản cấu thành lẽ sống bao gồm thế giới 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quan, hạnh phúc lớn nhất và ý nghĩa cơ bản của cuộc sống, các nguyên tắc, chuẩn mực, giá trị trong lẽ sống và những yếu tố khác nữa. Thế giới quan quy định trực tiếp hoặc cấu thành nội dung của lẽ sống, chính là quan niệm của con người về cuộc sống của chính nó. Ở đây các vấn đề vũ trụ quan, thế giới quan theo nghĩa rộng nhất, nếu có được bàn đến thì cũng xoay quanh vấn đề vai trò, vị trí của con người trong thế giới ấy.
Vì có được quan niệm về cuộc sống nói chung, tức là có thế giới quan nên con người mới có thể hình dung ra con đường cơ bản của cuộc sống (đường sống) của mình, con đường khiến nó có thể tìm thấy hạnh phúc, ý nghĩa sống lớn lao nhất. Hạnh phúc lớn nhất và ý nghĩa cơ bản của cuộc sống là các yếu tố khác của lẽ sống. Cuộc sống của con người là cuộc sống có mục đích, mọi hoạt động của con người đều vì một hoặc nhiều mục đích khác nhau. Người làm kinh tế quan tâm đến lợi nhuận, tiền bạc; người giáo viên vì sự hiểu biết và phát triển nhân cách của học sinh; người thợ làm đồng hồ sản xuất ra những chiếc đồng hồ;… Đó là những mục đích sống gần gũi, thiết thân và trực tiếp của con người.
Vậy, không ai có thể sống, hoạt động mà lại không theo đuổi những mục đích thiết thân ấy và đương nhiên, chúng đều là mục đích sống. Vậy mục đích sống như thế nào thì được hiểu là yếu tố cấu thành lẽ sống? Mục đích sống được hiểu với tư cách là yếu tố cấu thành lẽ sống, là mục đích có tính xã hội gián tiếp, liên quan đến mối quan hệ giữa con người với con người, giữa chủ thể hành động và những người khác và với chính bản thân mình. Mục đích sống với tư cách là yếu tố của lẽ sống chính là những giá trị, chuẩn mực đạo đức của con người. Tuy nhiên, mục đích cuộc sống được hiểu như vậy không tách rời hạnh phúc, nó chính là hạnh phúc của con người.
Nhưng hạnh phúc của người ta thì nhiều lắm và nó biểu hiện ra ở trạng thái như sự vui mừng, sung sướng, thanh 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thản, hoặc hồ hởi, náo nức trong tâm hồn khi người ta được thỏa mãn những khát vọng, mong muốn nào đó, kể cả những thỏa mãn sinh lý như ăn, ở, nghỉ ngơi,… Tuy nhiên, không phải hạnh phúc nói chung, không phải mọi hạnh phúc, mà là hạnh phúc lớn nhất người ta theo đuổi trong cuộc sống của mình mới là yếu tố cơ bản cấu thành lẽ sống. Và người ta cảm thấy cuộc sống nói chung trở nên có ý nghĩa khi theo đuổi để thực hiện và thực hiện được niềm hạnh phúc lớn lao nhất ấy. Lẽ sống không chỉ bao gồm thế giới quan, mục đích cuộc sống, mà còn bao gồm cả nghĩa vụ, hạnh phúc, lương tâm, danh dự, lòng dũng cảm, hiểu biết, những nguyên tắc sống, bản lĩnh và cả những xúc cảm, ý chí, niềm tin, các chuẩn mực, giá trị sống khác nhau. Vấn đề ở đây không phải là cứ đưa các yếu tố này tùy tiện vào cuộc sống mà người ta có được lẽ sống, mà là ở chỗ tổ chức chúng như thế nào để đạt được mục đích cuộc sống, làm cho cuộc sống trở nên có ý nghĩa.
Vì vậy, ở đây chúng ta nói đến những quy tắc, chuẩn mực, giá trị xem như là những yếu tố đóng vai trò tổ chức hoạt động của con người, giúp con người có thể đạt được mục đích, trong đó các quy tắc đóng vai trò quan trọng hàng đầu. Bất cứ ai cũng có những nguyên tắc sống nhất định, những cái mà họ không thể từ bỏ trong những hoạt động cụ thể cũng như trong cuộc sống nói chung.