Chương 1 đến Chương 37), thiên Hạ là “Đức kinh" (từ Chương 38 đến Chương 81) hợp lại thành “Đạo đức kinh”. Về sau, toàn bộ sách được hợp lại thành 81 chương, và là trở thành sách “Lão Tử” mà chúng ta thấy ngày nay. Khái niệm Đạo và Đức mà đã được phân chia ở trên thì thực ra nó không dễ dàng tách biệt ra như vậy được, vì ở Chương 2, Lão Tử đã báo trước là 17 trong ngôn ngữ tương đối, nói về cái này là tức khắc nảy sinh ra khái niệm tương phản với cái khác y như viết phần trắng trên bảng đèn: bảng càng đen thì chữ càng trắng, như ở chương 51, Lão Tử cũng đã nói: *Đạo sinh chỉ Đức súc chỉ Nghĩa là, Đạo sinh ra, Đức nuôi nắng”. 119] Quả thực, có sinh mà không nuôi thì làm sao sống được.
Tuy nhiên, xét về mặt khái niệm thì cái nào vẫn ra cái đó. Đạo có trước, Đức thì theo Dao. Đạo đức kinh là một quyên sách nhỏ, nhưng nổi tiếng là khó hiểu xưa nay. Mỗi người bình giải một cách, Tây có.
Tàu có, Việt có, không biết cơ man nào là người bình, mà bức màn bí mật nhiễu khi vẫn còn nguyên vẹn. Như trên đã nói, Đạo Đức Kinh gồm 81 chương, tất cả gồm khoảng 5.000 chữ, nhưng chỉ có khoảng 50 chương độ 3.000 chữ là quan trọng, còn những chương kia hoặc lặp lại. hoặc diễn thêm ý trong các chương trước, không có gì đặc sắc. Các chương lại sắp đặt rất lộn xôn, tuy nhiên học thuyết của Lão Từ vẫn được coi là một triết thuyết hoàn chỉnh nhất, có hệ thống nhất thời Tiên Tần do mức độ trừu tượng và thâm sâu của nó.
Hoàn chỉnh nhất vì chỉ Lão Tử mới trình bày rõ ràng một vũ trụ quan làm cơ sở cho một nhân sinh quan và một chính trị quan mới mẻ, ba phần đó quan trọng ngang nhau; có hệ thống nhất vì phần nhân sinh quan và chính trị quan chỉ là tự nhiên qui kết của phần vũ trụ quan; tư tưởng gắn bó với nhau một cách mật thiết tới nỗi trong một chương dù rất ngắn, câu trên hay đoạn trên nói về vũ trụ quan thì câu dưới hay đoạn dưới nói ngay về nhân sinh quan hay chính trị quan; mà rất nhiều chương nói về nhân sinh quan tức cũng là nói về chính trị, hay ngược lại, không thể tách được đâu là chính trị, đâu là nhân sinh, đâu là đạo của nhà cằm quyền, đâu là đạo của dân, cả hai đều phải thuận tự nhiên, đều là những áp dụng của phần vũ trụ quan cả. 18 Triết học của Lão Tử trình bày trong “Đạo đức kinh” bao gồm ba nội dung triết học lớn, căn bản: Thứ nhất: Học thuyết về Đạo. Đạo của Lão Tử là gì? Nó có khác gì với “thiên đạo”, “nhân đạo” hay “đại đạo" vốn được đề cập rất nhiều trong Kinh thi, Thượng thư, trong những văn bản cổ ra đời trước thời Lão Tử? *Đạo” nói trên là "con đường”. “Đạo” của Lão Tử đực coi là một phạm trù triết học quan trọng nhất trong hệ thông.
tư tưởng triết học của ông. Đạo của Lão Tử được thể hiện ở ba phương diện: "Một là, phương diện thể. Phương diện thể không tương đồng với phạm trù bản thể của các triết gia Hy Lạp cùng thời với ông như nước của Thales, lửa của Heraclit.vốn được coi là bản thể của vạn vật. Nó là cái “tổng nguyên thể” chỉ phối sự hình thành và biến thiên của ười đắt, là cái cực diệu cực huyền để vạn vật noi theo, là thực thể không xác định rõ ràng, nó mờ mờ, ảo ảo nhưng lại có hình tượng.
Nó mờ mở ảo ảo nhưng lại có vật thực. Có nhiều thuật ngữ được dùng để diễn đạt như đạo huyền, đạo thường, đại đạo.nhưng hết thảy đều đồng nhất với Đạo dù chúng chỉ những hình thức khác nhau của "từng đạo”. Đó là tính khách quan, thuần phác của Đạo. Nó là tự nhiên thuần phác như thế không bị nhào nặn, got dũa bởi bắt kỳ ai và hoàn toàn độc lập với ý thức chủ quan, ước vọng của con người, không có mục đích cũng không có dục vọng.
Dao sinh ra van vật nhưng không cho van vật là của mình Hai là, về phương diện tướng. Có nhiều từ ngữ, hình ảnh vẽ lên chân dung và trạng thái của Đạo. Đạo là cơ sở đầu tiên của vạn vật, thực thể của khối hỗn độn, ngoài tính khách quan, tự nhiên, chất phác, trồng rỗng và huyền diệu thì không có tính quy định nào. Nó là cái tồn tại tuyệt đối thấp thoáng, sâu kín, mập mờ., là thể thống nhất hòa hợp không thể phân chia giữa sáng ~ tối, hư - vô, nhìn không thấy, nghe không thấy, nắm không được, đón 19 không thấy đầu mà theo không thấy cuối, ở trên không sáng tỏ, ở dưới không mờ tối.
Đạo không bao giờ mắt, tồn tại vĩnh viễn, hiện diện khắp nơi, không. diễn tả được bằng lời, không gọi được bằng tên thường. Ba là, về phương diện dụng, đó là công dung, là năng lượng. Đó là trạng thái vận động, là sự tuần hoàn của vũ trụ.
Thứ hai: tư tưởng về phép biện chứng. Theo Lão Tử thì do sự chỉ phối của Đạo cho nên vũ trụ luôn luôn và không ngừng biến hóa - vận động: có cái tiến lên, có cái lùi lại, có cái lớn lên, có cái bé đi, có vật đang hình thành, có vật đang mắt di. Thứ ba: học thuyết “vô vi" Quan điểm chủ đạo của “Đạo đức kinh” là Vô vi. Theo Lão Tử, người ta thường vì muốn làm cho đời trị mà thành ra làm cho đời loạn và càng muốn trị bao nhiêu ta càng làm cho đời loạn bấy nhiêu, vì thế hành động hay nhất là đừng có ham can thiệp đến việc đời.
“V6 vi" thường được người đời hiểu là không làm gì cả, đó là cách hiểu sai, mà theo Lão Tử là làm một cách kín đáo, đem cái tự nhiên mà giúp một cách tự nhiên, không tư tâm, không vị kỷ, bậc thánh nhân trị nước mà dùng đến “vô vi” dân không hay là mình bị trị Trong phép xử thế, Lão Tử khuyên con người luôn luôn giữ phận thấp. kém, trên đường đời sở dĩ thường xảy ra những cảnh tranh giành xâu xé, thù oán chồng chất chỉ vì người người thì muốn đua khôn cạy khéo, ăn trên ngồi trước, chỉ nghĩ đến mình mà không nghĩ đến ngư: như nếu ta mạnh mà biết giữ phần yếu, khôn mà biết giữ phần dại, sáng mà biết giữ phần ngu, vinh mà biết giữ phần nhục thì thiên hạ làm gì có loạn. Trong quan niệm của Lão Tử, kẻ hiểu và theo đạo giống như nước, tính của nước là yếu mềm, gặp chỗ trống, thiếu thì chảy vào, gặp chỗ fy, dur thi chảy ra, lánh cao mà tìm thấp, ngày đêm chảy mãi không ngừng, bị cản thì dừng, mở đường thì chạy, ống thẳng bầu tròn chẳng hề kháng cự nhưng không 20 mắt bản chất bao giờ. Dưới trời yếu mềm không gì hơn nước và đánh đỗ cứng mạnh cũng không gì hơn nước.
Nói về nguồn gốc của tắt cả mọi tai họa của. con người Lão Tử cho rằng, đó là do lòng ích kỷ, con người sở đĩ có nhiều lo. lắng, đau thương là vì quá lo nghĩ đến mình, quá yêu cái tiểu ngã của mình. Đạo trời thì bớt chỗ thừa bù chỗ thiếu, con người lại bớt chỗ thiếu bù chỗ dư đã gây ra không biết bao nhiêu là điều bất công, bất chính.
Vì vậy khuyên con người ta một chữ "từ”, là lòng yêu thương con người bắt luận là người thiện kẻ ác, lấy oán báo oán là việc thường tình nhưng lấy đức báo oán, tha thứ và yêu thương kẻ đã làm hại ta là bậc đại dũng trên đời. Lấy “từ” mà tranh đấu là thắng, lấy “từ” mà cố thụ thì vững, trời mà muốn cứu ai lấy “từ mà giúp đó. *Vô vi" không phải là không làm gì cả mà đó là “sự làm” ưu việt nhất. Với thuyết “v6 vi", Lao Tir da dé cập khá sâu về đạo đức nhân sinh và chính trị xã hội.
Lão Tử đã nâng vô vi thành học thuyết về nghệ thuật sống của con người trong sự hòa điệu với vũ trụ. Có thể tóm tắt nội dung cơ bản của tác phẩm ở những nết chính sau. đây: Trước hết, về mặt bản thể luận, Lão Tử coi đạo là nguyên lý chỉ phối vận hành của vạn vật. Đạo được xét trên ba mặt: :hể, tướng và dụng.
Thẻ của đạo là nguồn g thuần phác. Ông vi nhiên” (Đạo đức kinh, chương 25). Đạo sinh ra vạn vật nhưng không coi vạn vật là của mình mà lạnh lùng coi vạn vật “như loài chó rơm” (Đạo đức kinh, chương 5). Đạo là bản tính tự nhiên chứa đựng tắt cả: tồn tại và không tồn tai, cái siêu hình và hữu hình.
Vì thế không thể kết luận đạo của Lão Tử là duy vật hay duy tâm.Tính chất của đạo là trống rỗng và lặng yên, là: “hết sức trống rỗng cùng cực. Gĩư lặng dốc một lòng. Trở về gốc rễ gọi là yên lặng. Đạo là mẹ của vạn vật, là chủ của muôn loài.
Là cái “ngôn ngang rồi rít" nhưng “pha trộn vào ánh sáng”, “hoà chung vào bụi 21 bam”, Dao 1a cai sâu kín huyền điệu của vũ trụ, lớn vô cùng và nhỏ vô cùng, tràn lan khắp nơi không ở đâu là không có sự tồn tại của đạo. Khi nói về mặt zướng của đạo, Lão Tử coi đạo là một khối hỗn độn, thống nhất giữa sáng và tối, nông và sâu “nhìn không thấy, nghe không thấy, nắm không được, đón không thấy đầu mà theo không thấy cuối, ở trên không sáng tỏ, ở dưới không mờ tối" Đạo đức kinh, chương 14). Đạo là cái không thể đặt tên vì nó biến hoá khôn lường, chỉ có thê tạm gọi là đạo vô danh. không phải là một sự vật hiện hữu cụ thể nhưng nó tồn tại ở trong tất cả mọi sự vật, không bao giờ mất đi vì nó là mẹ của muôn vật, là đầu của trời đất.
Đạo là cái nguyên sơ tự nhiên, mộc mạc “Đạo thường vô danh như gỗ chưa đềo, khi làm ra mới có danh” (Đạo đức kinh, chương 32). Lão Tử thường lấy nước để so sánh tính mềm mại, biến hoá khôn lường của đạo. Ông viết *Trong thiên hạ không có cái gì mềm yếu hơn nước mà công phá vật rắn mạnh thì không gì hơn nó, không lấy gì thay thế được nó. Nước mềm mại, không ganh đua và khiêm tốn nên nó có thể len lỏi khắp mọi nơi, nên có thể làm vua của các dòng nước, vì: "Nước lớn là dòng nước thấp, nơi thiên hạ họp ví (Đạo đức kinh, chương 61).
