Luận văn thạc sĩ tư tưởng về cách thức tổ chức quyền lực nhà nước của các nhà triết học phương tây cận hiện đại và ý nghĩa của nó đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền xhcn ở việt nam hiện nay

Luận văn thạc sĩ phân tích tư tưởng tổ chức quyền lực nhà nước của các triết gia phương Tây cận hiện đại, ứng dụng vào xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN tại Việt Nam.

• Tác giả: Lê Thị Trang
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Thúy Vân
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Triết học
• Đề tài: Tư tưởng tổ chức quyền lực nhà nước của triết học phương Tây và ứng dụng vào xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tư tưởng tổ chức quyền lực nhà nước trong triết học phương Tây

Tư tưởng tổ chức quyền lực nhà nước là một chủ đề trung tâm trong triết học phương Tây, đặc biệt là trong giai đoạn cận – hiện đại. Các nhà triết học như John Locke, Montesquieu, Rousseau, và Hegel đã đưa ra những quan niệm sâu sắc về cách thức tổ chức quyền lực nhà nước. Locke và Montesquieu nhấn mạnh nguyên tắc phân quyền, trong khi Rousseau và Hegel đề cao sự thống nhất quyền lực với sự phân công và kiểm soát giữa các bộ phận. Những tư tưởng này không chỉ phản ánh bối cảnh lịch sử, kinh tế, chính trị của phương Tây mà còn có giá trị tham khảo quan trọng cho việc xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam.

1.1. Quyền lực nhà nước và cách thức tổ chức

Quyền lực nhà nước là khả năng thực thi ý chí của nhà nước thông qua các cơ chế pháp lý và chính trị. Cách thức tổ chức quyền lực nhà nước bao gồm việc phân chia và kiểm soát quyền lực giữa các cơ quan lập pháp, hành pháp, và tư pháp. Locke và Montesquieu đề xuất mô hình tam quyền phân lập, trong khi Rousseau và Hegel nhấn mạnh sự thống nhất quyền lực với sự phân công rõ ràng. Những tư tưởng này đã trở thành nền tảng cho các mô hình nhà nước hiện đại.

1.2. Bối cảnh lịch sử và tiền đề tư tưởng

Bối cảnh kinh tế, chính trị, và xã hội của phương Tây thế kỷ XVII – XIX đã tạo tiền đề cho sự ra đời của các tư tưởng về tổ chức quyền lực nhà nước. Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản, các cuộc cách mạng tư sản, và sự xuất hiện của các học thuyết chính trị tiến bộ đã thúc đẩy các nhà triết học đề xuất các mô hình tổ chức quyền lực mới. Những tư tưởng này không chỉ phản ánh nhu cầu thực tiễn mà còn mang tính dự báo cho sự phát triển của nhà nước pháp quyền.

II. Ứng dụng tư tưởng phương Tây vào xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam

Việc xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam đòi hỏi sự kế thừa và vận dụng sáng tạo các tư tưởng tiến bộ từ triết học phương Tây. Nguyên tắc phân quyền và thống nhất quyền lực có thể được áp dụng để hoàn thiện cơ chế tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước. Điều này giúp hạn chế tình trạng chồng chéo chức năng, nâng cao hiệu quả quản lý, và đảm bảo sự kiểm soát quyền lực. Những tư tưởng này cũng góp phần thúc đẩy quá trình cải cách thể chế và xây dựng một nhà nước pháp quyền vững mạnh.

2.1. Ý nghĩa của tư tưởng phân quyền

Tư tưởng phân quyền của Locke và Montesquieu có ý nghĩa quan trọng trong việc tổ chức quyền lực nhà nước ở Việt Nam. Nguyên tắc này giúp phân định rõ ràng chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan lập pháp, hành pháp, và tư pháp, từ đó hạn chế sự lạm quyền và đảm bảo sự cân bằng quyền lực. Việc áp dụng nguyên tắc phân quyền cũng góp phần nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm trong hoạt động của bộ máy nhà nước.

2.2. Ý nghĩa của tư tưởng thống nhất quyền lực

Tư tưởng thống nhất quyền lực của Rousseau và Hegel nhấn mạnh sự phối hợp và kiểm soát giữa các bộ phận quyền lực nhà nước. Điều này phù hợp với mô hình nhà nước pháp quyền XHCN ở Việt Nam, nơi quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân và được thực thi thông qua các cơ quan đại diện. Sự thống nhất quyền lực với sự phân công rõ ràng giúp đảm bảo tính hiệu quả và sự ổn định trong hoạt động của bộ máy nhà nước.

III. Giá trị và thực tiễn của tư tưởng tổ chức quyền lực nhà nước

Các tư tưởng về tổ chức quyền lực nhà nước trong triết học phương Tây không chỉ có giá trị lý luận mà còn mang tính thực tiễn cao. Những nguyên tắc như phân quyền và thống nhất quyền lực đã được áp dụng thành công trong nhiều mô hình nhà nước hiện đại. Đối với Việt Nam, việc nghiên cứu và vận dụng các tư tưởng này giúp hoàn thiện cơ chế tổ chức quyền lực nhà nước, đáp ứng yêu cầu của quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN. Điều này cũng góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững và ổn định của đất nước.

3.1. Giá trị lý luận

Các tư tưởng về tổ chức quyền lực nhà nước trong triết học phương Tây đã cung cấp nền tảng lý luận vững chắc cho việc xây dựng các mô hình nhà nước hiện đại. Những nguyên tắc như phân quyền và thống nhất quyền lực đã trở thành tiêu chuẩn trong thiết kế bộ máy nhà nước, đảm bảo sự cân bằng và kiểm soát quyền lực. Những tư tưởng này cũng góp phần làm phong phú thêm kho tàng tri thức chính trị và pháp lý.

3.2. Giá trị thực tiễn

Trong thực tiễn, các tư tưởng về tổ chức quyền lực nhà nước đã được áp dụng rộng rãi trong nhiều quốc gia, mang lại hiệu quả tích cực trong việc quản lý và điều hành đất nước. Đối với Việt Nam, việc vận dụng các tư tưởng này giúp giải quyết những vấn đề còn tồn tại trong bộ máy nhà nước, như sự chồng chéo chức năng và thiếu hiệu quả trong hoạt động. Điều này góp phần xây dựng một nhà nước pháp quyền vững mạnh, đáp ứng yêu cầu của thời kỳ hội nhập và phát triển.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Phần mở đầu, hai chƣơng, 5 tiết thuộc nội dung chính, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo. TƢ TƢỞNG VỀ CÁCH THỨC TỔ CHỨC QUYỀN LỰC NHÀ NƢỚC CỦA CÁC NHÀ TRIẾT HỌC PHƢƠNG TÂY CẬN – HIỆN ĐẠI 1. Quyền lực nhà nước và cách thức tổ chức quyền lực nhà nước 1. Quyền lực và quyền lực nhà nƣớc Trƣớc hết, câu hỏi đặt ra và cần phải giải quyết là: Quyền lực là gì? Và tại sao xã hội lại phải cần đến quyền lực? Ngay từ thời cổ đại, các nhà tƣ tƣởng đã thừa nhận sự tồn tại khách quan của quyền lực và bàn đến quyền lực nhƣ một trong những cơ sở chủ yếu nhất đến tổ chức đời sống xã hội.

Và cho đến nay, lý luận về quyền lực vẫn còn là vấn đề trung tâm của các nghiên cứu chính trị, pháp lý, xã hội nhằm tìm kiếm cách thức, tổ chức và thực thi quyền lực sao cho hiệu quả nhất. Tuy nhiên, hiểu nhƣ thế nào là đúng về quyền lực, quyền lực nhà nƣớc và phƣơng thức tổ chức quyền lực nhà nƣớc lại là một vấn đề còn gây nhiều tranh cãi. Phạm trù quyền lực đƣợc một số tác giả hiểu nhƣ sau: Nhà xã hội học ngƣời Đức Weber (1864 – 1920) thì cho rằng, quyền lực là khả năng của một chủ thể xã hội, trong mối quan hệ xã hội cụ thể, biểu thị ý chí của mình nhằm thay đổi hành vi của ngƣời khác bất chấp những ngƣời can dự vào hành vi đó có ƣng thuận hay không. Ông đã giải thích luận điểm của mình nhƣ sau: Thứ nhất, quyền lực không phải là vật thể có thể sờ thấy đƣợc, nhìn thất đƣợc, mà đó là mối quan hệ tƣơng tác giữa chủ thể và các chủ thể khác.

Thứ hai, quyền lực không nhất định dẫn đến bạo lực, vì đó có thể chỉ là khả năng và đồng thời là sự chống đối của những chủ thể khác có thể đƣợc khắc phục không chỉ bằng bạo lực. Thứ ba, quyền lực là sự thể hiện ý chí của một chủ thể này đối với chủ thể khác ngoài ý muốn của chủ thể đó, do vậy quyền lực thƣờng gắn liền với xung đột nào cũng dẫn đến việc sử dụng quyền lực, nhƣng đằng sau mọi quyền lực đều có sự xung đột công khai hoặc tiềm ẩn [24,420]. 16 Vào thập niên 50 của thế kỷ XX, G. Lasswell (1902 – 1978), ông coi quyền lực là sự gây ảnh hƣởng.

Theo ông, quyền lực không chỉ đơn thuần là sự biểu hiện ý chí mà còn là sự gây ảnh hƣởng, là sự can dự vào các quyết định chính trị. Hay nhà triết học B. Russel cho rằng: Quyền lực là khả năng tạo ra những sản phẩm một cách chủ ý,. Hiện nay, các nhà học giả đã đƣa ra một cách khái quát nhất về định nghĩa quyền lực, theo đó có thể hiểu, quyền lực là mối quan hệ giữa các chủ thể hành động trong đời sống xã hội, trong đó chủ thể này chi phối hoặc buộc chủ thể khác phục tùng ý chí của mình nhằm thực hiện hóa lợi ích và ý chí của chủ thể quyền lực.

Quyền lực nhà nƣớc là gì? Từ trƣớc tới nay, quyền lực nhà nƣớc luôn đƣợc bàn đến nhƣ một vấn đề trung tâm của đời sống chính trị, xã hội. Ngay từ thời cổ đại, các nhà tƣ tƣởng đã cho rằng quyền lực nhà nƣớc là cái vốn có trong xã hội. Nguồn gốc của quyền lực nhà nƣớc đƣợc giải thích theo nhiều cách. Có thể là do hiện tƣợng siêu nhiên, là ý niệm tuyệt đối, là sản phẩm của Thƣợng đế, Chúa trời, hoặc do những hiện tƣợng trong xã hội,.

Theo Aristotle, quyền lực nhà nƣớc đƣợc quan niệm là sự hình thành một cách tự nhiên do con ngƣời sống thành xã hội tạo nên. Điều này không phải là sự lựa chọn mà là sự bắt buộc tự nhiên. Do vậy, trong xã hội tất yếu sẽ tồn tại một trật tự tự nhiên là có một số ngƣời ra lệnh và một số ngƣời khác phải phục tùng. Trong xã hội phong kiến, sự kết hợp giữa thần quyền và thế quyền đã ảnh hƣởng và tác động mạnh mẽ đến các lĩnh vực của đời sống xã hội nói chung và nhà nƣớc nói riêng.

Để củng cố sự thống trị của mình, giai cấp phong kiến biện hộ rằng quyền lực nhà nƣớc là sản phẩm của Thƣợng đế, do Thƣợng đế trao cho Vua hay Hoàng thƣợng để thay mặt Thƣợng đế cai quản trần thế. Đến thời kỳ cận đại (thời kỳ Khai sáng), cùng với những đòi hỏi về tự do, dân chủ, giai cấp tƣ sản đã chống lại sự chuyên quyền độc đoán của nhà nƣớc phong kiến, đòi hỏi sự bình đẳng trong việc tham gia nắm giữ quyền lực nhà 17 nƣớc. Mục đích của quyền lực nhà nƣớc là giữ gìn các quyền tự nhiên và không thể tƣớc bỏ của con ngƣời. Chính quyền nhà nƣớc phải đƣợc thành lập gồm những ngƣời lấy quyền lực chính đáng của mình từ sự nhất trí của nhân dân.

Điều quan trọng là nhân dân lại cho mình quyền có thể thay thế nhà nƣớc nếu nhƣ nó không thực hiện đúng khế ƣớc đã ký. Nếu bất cứ chính quyền nhà nƣớc nào vi phạm hay không bảo vệ đƣợc các quyền tự nhiên của con ngƣời hoặc trở thành nguyên nhân phá hủy mục đích đó, thì nhân dân có quyền thay đổi hoặc xóa bỏ và thiết lập nên chính quyền nhà nƣớc mới. Do đó, quyền lực nhà nƣớc thuộc về nhân dân. Kế thừa những quan niệm về quyền lực nhà nƣớc trong lịch sử, các nhà chính trị học ngày nay đã đƣa ra một định nghĩa chung về quyền lực nhà nƣớc nhƣ sau: Quyền lực nhà nƣớc là thực thể thống nhất, biểu hiện sự tập trung nhất của quyền lực công và quyền lực chính trị, thể hiện trong hành động chính trị của chủ thể cầm quyền (cá nhân, tầng lớp, giai cấp, lực lƣợng xã hội) nhằm thực hiện hóa lợi ích của mình trên cơ sở đảm bảo ở mức độ nhất định việc thực hiện lợi ích chung của xã hội.

Cách thức tổ chức quyền lực nhà nƣớc Trong lịch sử tƣ tƣởng chính trị, vấn đề về hình thức tổ chức quyền lực nhà nƣớc bao giờ cũng là vấn đề trọng tâm, cơ bản và quan trọng nhất. Ở mỗi hình thức nhà nƣớc khác nhau trong lịch sử sẽ mang những cách thức tổ chức quyền lực nhà nƣớc khác nhau: Ở nhà nƣớc quân chủ chuyên chế, toàn bộ quyền lực cao nhất của nhà nƣớc từ lập pháp, tƣ pháp, hành pháp đều tập trung trong tay nhà vua. Vua đƣợc mệnh danh là Thiên tử, là “con trời”, nên quyền lực của vua là vô hạn, là tối cao và bất khả xâm phạm. Mọi mệnh lệnh, chiếu chỉ, ý chỉ thậm chí khẩu dụ của nhà vua đều có giá trị bắt buộc phải tuân theo, đều là pháp luật nên pháp luật là thể hiện ý chí của nhà vua.

Các quan chức nhà nƣớc – những ngƣời tổ chức thực hiện mệnh lệnh, chiếu chỉ của nhà vua đều do vua cắt cử và bãi chức. Vua cũng là vị quan tòa tối cao phán xử các vụ án quan trọng nhất. Việc làm của các quan chức 18 và của thần dân có thể đƣợc vua xem xét đúng hay sai, tùy công mà vua thƣởng, vua ban lộc, tùy tội mà vua quyết định hình phạt. Khi nhà vua mất đi, quyền lực của nhà vua đƣợc truyền lại một cách nghiêm ngặt theo trật tự “cha truyền con nối”, để đảm bảo sự tồn tại dài lâu của vƣơng triều.

Nhƣ vậy, nếu xét theo các quyền trong hình thức nhà nƣớc, thì vua là ngƣời nắm giữ cả ba loại quyền lập pháp, hành pháp và cả tƣ pháp. Trong chế độ nhà nƣớc quân chủ hạn chế, quyền lực của nhà vua đã giảm hơn so với chế độ nhà nƣớc quân chủ chuyên chế. Trong mô hình nhà nƣớc này, quyền lực của vua bị hạn chế bởi các thế lực khác nhau (cơ quan đại diện của các đẳng cấp, Nghị viện hoặc Hiến pháp) và trong những lĩnh vực nhất định. Bƣớc sang chế độ chính thể quân chủ đại nghị, với đặc điểm là nhánh hành pháp của chính quyền phụ thuộc vào sự cho phép trực tiếp hoặc gián tiếp của quốc hội, thƣờng đƣợc biểu thị qua quyền bỏ phiếu tín nhiệm.

Quyền lực của vua bị hạn chế trong cả ba lĩnh vực, quyền lập pháp do Nghị viện thực hiện, quyền hành pháp đƣợc thực hiện bởi Chính phủ mà đứng đầu là Thủ tƣớng, còn quyền tƣ pháp đƣợc thực hiện bởi tòa án. Lúc này, chức vị của nhà vua chỉ còn mang tính chất truyền thống, nghi lễ và tƣợng trƣng, vua không trực tiếp giải quyết các công việc của nhà nƣớc mà chỉ đóng vai trò chính thức hóa các hoạt động của nhà nƣớc. Trong mô hình nhà nƣớc tƣ sản có chính thể cộng hòa, các quyền lập pháp, hành pháp, tƣ pháp của nhà nƣớc thƣờng đƣợc trao cho các cơ quan khác nhau là Nghị viện, Tổng thống, Chính phủ và Tòa án. Các cơ quan này có thể độc lập hoặc chịu trách nhiệm trƣớc nhau, có thể kiềm chế và kiểm soát lẫn nhau hoặc kiềm chế và đối trọng với nhau trong hoạt động theo nguyên tắc “quyền lực ngăn cản quyền lực”.

Ở các nhà nƣớc xã hội chủ nghĩa trƣớc đây thì quyền lực nhà nƣớc đƣợc tập trung thống nhất vào cơ quan đại diện cao nhất của nhân dân, do nhân dân trực tiếp bầu ra thông qua tuyển cử phổ thông đầu phiếu – đó là Quốc hội. Vì trực tiếp nhận từ nhân dân nên quyền lực của cơ quan này là tối cao. Song nó chỉ 19 thực hiện quyền lập pháp, quyết định những vấn đề quan trọng của đất nƣớc, giám sát tối cao hoạt động của nhà nƣớc. Để thực hiện quyền lực nhà nƣớc trong những lĩnh vực còn lại, nó lại tổ chức ra các cơ quan trung ƣơng khác nhƣ nguyên thủ quốc gia, Chính phủ, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao.

Từ những cách thức tổ chức quyền lực nhà nƣớc đƣợc nêu trên, có thể thấy, ở mỗi hình thức nhà nƣớc khác nhau sẽ cho ra đời những cách thức tổ chức quyền lực nhà nƣớc khác nhau. Tuy nhiên, có thể khái quát thành hai cơ chế tổ chức quyền lực nhà nƣớc cơ bản, đó là tập trung quyền lực và phân quyền. Cách thức tập trung quyền lực có nghĩa là quyền lực cao nhất của nhà nƣớc thuộc về một cá nhân hoặc một cơ quan, và cá nhân hoặc cơ quan ấy có thể chi phối sự hình thành và hoạt động của các chức vụ nhà nƣớc hoặc cơ quan nhà nƣớc khác. Tập trung quyền lực là nguyên tắc tổ chức chính quyền nhà nƣớc có nội dung là sự tập trung mọi quyền lực vào tay các cơ quan trung ƣơng.