Luận án tiến sĩ luật học: Tư tưởng phân chia quyền lực nhà nước và tổ chức bộ máy nhà nước

Luận án tiến sĩ nghiên cứu tư tưởng phân chia quyền lực nhà nước với việc tổ chức bộ máy nhà nước ở một số nước, phát triển phương pháp mới, đánh giá hiệu quả ứng dụng trong lĩnh

• Tác giả: Nguyễn Thị Hồi
• Người hướng dẫn: Nguyễn Đăng Dung
• Trường học: Trường Đại học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận về Nhà nước và Pháp luật
• Đề tài: Tư tưởng phân chia quyền lực nhà nước và tổ chức bộ máy nhà nước ở các quốc gia
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ luật học
• Năm xuất bản: 2003
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TƯ TƯỞNG PHÂN CHIA QUYỀN LỰC NHÀ NƯỚC TRONG LỊCH SỬ
• 1.1. Quyền lực nhà nước và cách thức thực hiện quyền lực nhà nước
• 1.2. Sự xuất hiện và phát triển của tư tưởng phân chia quyền lực nhà nước
• 2. CHƯƠNG 2: SỰ THỂ HIỆN VÀ ÁP DỤNG TƯ TƯỞNG PHÂN QUYỀN TRONG TỔ CHỨC BỘ MÁY NHÀ NƯỚC Ở MỘT SỐ NƯỚC
• 2.1. Khái quát chung
• 2.2. Sự phân quyền mềm dẻo ở những nước có chính thể Đại nghị
• 2.3. Sự phân quyền cứng rắn trong chính thể Cộng hòa Tổng thống
• 2.4. Phân quyền trong chính thể Cộng hòa Hỗn hợp
• 3. CHƯƠNG 3: SỰ THỂ HIỆN TƯ TƯỞNG PHÂN QUYỀN TRONG TỔ CHỨC BỘ MÁY NHÀ NƯỚC VIỆT NAM QUA CÁC BẢN HIẾN PHÁP
• 3.1. Hiến pháp 1946
• 3.2. Hiến pháp 1992
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Phân chia quyền lực nhà nước

Phân chia quyền lực là một tư tưởng chính trị quan trọng, xuất hiện từ thời cổ đại và được phát triển bởi các nhà tư tưởng như John Locke và Montesquieu. Tư tưởng này nhấn mạnh việc phân tách quyền lực nhà nước thành ba nhánh: lập pháp, hành pháp và tư pháp để ngăn chặn sự tập trung quyền lực và lạm dụng quyền lực. Quyền lực nhà nước là sức mạnh của nhà nước để điều hành xã hội, bảo vệ lợi ích của giai cấp thống trị và duy trì trật tự xã hội. Tư tưởng này đã được áp dụng trong tổ chức bộ máy nhà nước ở nhiều quốc gia, từ các nước tư bản đến các nước xã hội chủ nghĩa, với các mức độ khác nhau.

1.1. Lịch sử tư tưởng phân chia quyền lực

Tư tưởng phân chia quyền lực có nguồn gốc từ thời Hy Lạp và La Mã cổ đại, được thể hiện trong các quan điểm của Aristote và Polybe. Tuy nhiên, tư tưởng này bị lãng quên trong thời kỳ phong kiến và chỉ được phục hưng từ thế kỷ XVI-XVIII. Các nhà tư tưởng như John Locke và Montesquieu đã phát triển và hoàn thiện tư tưởng này, coi đó là cơ sở để bảo vệ quyền lực của nhân dân và chống lại chế độ độc tài. Tư tưởng này đã được áp dụng trong tổ chức bộ máy nhà nước ở nhiều quốc gia, từ các nước tư bản đến các nước xã hội chủ nghĩa, với các mức độ khác nhau.

1.2. Giá trị của tư tưởng phân chia quyền lực

Tư tưởng phân chia quyền lực có giá trị lý luận và thực tiễn lớn. Nó giúp ngăn chặn sự tập trung quyền lực, bảo vệ quyền lợi của nhân dân và tăng cường hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước. Tuy nhiên, ở một số nước xã hội chủ nghĩa, tư tưởng này không được đánh giá đúng mức do bị coi là tư tưởng của giai cấp tư sản. Việc áp dụng tư tưởng này trong tổ chức bộ máy nhà nước ở Việt Nam đã mang lại những tiến bộ nhất định, nhưng vẫn còn nhiều hạn chế cần khắc phục.

II. Tổ chức bộ máy nhà nước ở các quốc gia

Tổ chức bộ máy nhà nước ở các quốc gia được xây dựng dựa trên tư tưởng phân chia quyền lực, với các mức độ áp dụng khác nhau tùy thuộc vào hình thức chính thể của từng nước. Các nước tư bản thường áp dụng tư tưởng này một cách linh hoạt, trong khi các nước xã hội chủ nghĩa thường tập trung quyền lực vào một cơ quan duy nhất. Quyền lực nhà nước được phân chia thành ba nhánh: lập pháp, hành pháp và tư pháp, với sự phân công và phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước.

2.1. Phân quyền mềm dẻo trong chính thể Đại nghị

Trong các nước có chính thể Đại nghị, phân quyền được áp dụng một cách mềm dẻo. Quyền lực được phân chia giữa các cơ quan nhà nước, nhưng có sự phối hợp chặt chẽ giữa lập pháp và hành pháp. Ví dụ, ở Anh, Thủ tướng là người đứng đầu chính phủ và cũng là thành viên của Quốc hội. Sự phân quyền mềm dẻo này giúp tăng cường hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước và đảm bảo sự ổn định chính trị.

2.2. Phân quyền cứng rắn trong chính thể Cộng hòa Tổng thống

Trong các nước có chính thể Cộng hòa Tổng thống, phân quyền được áp dụng một cách cứng rắn. Quyền lực được phân chia rõ ràng giữa các cơ quan nhà nước, với sự độc lập tương đối giữa lập pháp, hành pháp và tư pháp. Ví dụ, ở Mỹ, Tổng thống là người đứng đầu hành pháp và không phải chịu trách nhiệm trước Quốc hội. Sự phân quyền cứng rắn này giúp ngăn chặn sự lạm dụng quyền lực, nhưng cũng có thể dẫn đến sự bất ổn chính trị nếu các cơ quan nhà nước không phối hợp hiệu quả.

III. Tư tưởng phân quyền trong tổ chức bộ máy nhà nước Việt Nam

Tư tưởng phân quyền đã được áp dụng trong tổ chức bộ máy nhà nước Việt Nam qua các bản Hiến pháp, từ Hiến pháp 1946 đến Hiến pháp 1992. Theo Hiến pháp 1992, quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện ba quyền: lập pháp, hành pháp và tư pháp. Tuy nhiên, việc áp dụng tư tưởng này ở Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế, cần được cải cách để tăng cường hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước.

3.1. Hiến pháp 1946 và tư tưởng phân quyền

Hiến pháp 1946 là bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, thể hiện rõ tư tưởng phân chia quyền lực. Theo Hiến pháp này, quyền lực nhà nước được phân chia giữa các cơ quan lập pháp, hành pháp và tư pháp, với sự phân công và phối hợp chặt chẽ. Tuy nhiên, do hoàn cảnh lịch sử, việc áp dụng tư tưởng này trong thực tế còn nhiều hạn chế.

3.2. Hiến pháp 1992 và sự phát triển của tư tưởng phân quyền

Hiến pháp 1992 đánh dấu sự phát triển của tư tưởng phân chia quyền lực trong tổ chức bộ máy nhà nước Việt Nam. Theo Hiến pháp này, quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện ba quyền: lập pháp, hành pháp và tư pháp. Tuy nhiên, việc áp dụng tư tưởng này trong thực tế vẫn còn nhiều hạn chế, cần được cải cách để tăng cường hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bản luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Tư tưởng phân chia quyền lực nhà nước với việc tổ chức bộ máy nhà nước ở một số nước" do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Hồi thực hiện tại Trường Đại học Luật Hà Nội (Mã số chuyên ngành: 5.05.01 - Lý luận về Nhà nước và Pháp luật), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Đăng Dung và PGS. Thái Vĩnh Thắng (Hà Nội, 2003), đặt nền móng học thuật tiên phong cho việc tái nhận thức lý thuyết phân quyền tại Việt Nam thời kỳ đổi mới. Bối cảnh nghiên cứu xuất phát từ bước chuyển mang tính lịch sử của nền lập hiến Việt Nam khi Nghị quyết sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp 1992 (thông qua năm 2001) chính thức hiến định hóa nguyên tắc: "Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân. Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công và phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp" (Điều 2 Hiến pháp 1992 sửa đổi).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng yếu mà luận án định vị là: Trong một giai đoạn lịch sử kéo dài, học thuyết phân quyền bị đồng nhất một cách giản đơn với ý thức hệ tư sản và bị phủ nhận trong mô hình tổ chức bộ máy nhà nước xã hội chủ nghĩa rập khuôn theo cơ chế tập quyền Xô-viết. Mặc dù các công trình bước đầu của Viện Thông tin Khoa học Xã hội (1992), PGS. Nguyễn Đăng Dung (1995), hay PGS. Lê Đình Chân (1974) đã giới thiệu đại cương về "Tam quyền phân lập", nhưng khoa học pháp lý Việt Nam hoàn toàn thiếu vắng một công trình nghiên cứu hệ thống, toàn diện từ cội nguồn lịch sử - tư tưởng cổ đại đến sự vận dụng đa dạng trong các chính thể đương đại nhằm đề xuất giải pháp kỹ thuật lập hiến cụ thể cho Việt Nam.

Nghiên cứu tập trung giải quyết 3 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và kiểm chứng 3 giả thuyết tương ứng:

1. RQ1: Cội nguồn bản chất, quy luật tiến hóa và các giá trị cốt lõi mang tính phổ quát của tư tưởng phân chia quyền lực nhà nước trong lịch sử nhân loại là gì?
   • Giả thuyết H1: Tư tưởng phân quyền không phải là đặc quyền riêng có của giai cấp tư sản mà là thành tựu văn minh nhân loại nhằm kiểm soát sự tha hóa của quyền lực tối cao và bảo vệ quyền tự do công dân.
2. RQ2: Tư tưởng phân quyền được hiện thực hóa qua các mức độ kỹ thuật thể chế nào trong các dạng chính thể tư sản điển hình (Đại nghị, Cộng hòa Tổng thống, Cộng hòa Hỗn hợp)?
   • Giả thuyết H2: Mức độ phân quyền (mềm dẻo, cứng rắn hay hỗn hợp) tỷ lệ thuận với cấu trúc kiềm chế - đối trọng (checks and balances) và không đồng nhất giữa các quốc gia.
3. RQ3: Làm thế nào để tiếp thu hạt nhân hợp lý của thuyết phân quyền vào tổ chức bộ máy Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam trên nền tảng nguyên tắc quyền lực nhà nước thống nhất?
   • Giả thuyết H3: Việc chuyển hóa từ "phân chia quyền lực đối kháng" sang "phân công, phân nhiệm rạch ròi gắn liền với cơ chế phối hợp và kiểm soát quyền lực" là giải pháp tối ưu hóa hiệu năng quản trị quốc gia và phòng ngừa tha hóa quyền lực tại Việt Nam.

Phạm vi nghiên cứu bao quát khảo cứu lịch sử tư tưởng từ thời Hy Lạp - La Mã cổ đại (với các dữ liệu phân tích 158 hiến pháp thành bang của Aristote), thời kỳ Khai sáng thế kỷ XVII-XVIII (John Locke, Montesquieu), thực tiễn hiến pháp của các quốc gia tư sản đại diện (Anh, Hoa Kỳ, Pháp) và tiến trình lập hiến Việt Nam qua 4 bản Hiến pháp (1946, 1959, 1980, 1992). Luận án xác lập ý nghĩa then chốt khi cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện thể chế phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Khảo cứu lịch sử học thuyết chính trị - pháp lý cho thấy sự tiến hóa của tư tưởng phân quyền trải qua ba dòng chảy học thuật chủ đạo:

Dòng chảy thứ nhất - Khởi nguyên và mầm mống cổ đại: Aristote (384–322 TCN) trong tác phẩm bất hủ Chính trị (Politica) đã phân định cấu trúc bộ máy nhà nước thành 3 bộ phận: Hội nghị nhân dân (The Public Assembly), các viên chức nhà nước (The Officers of the State), và Tòa án (The Judicial Department). Polybe (200–118 TCN) tiếp tục phát triển học thuyết chính thể hỗn hợp La Mã, đặt nền móng cho ý niệm kiểm soát lẫn nhau.

Dòng chảy thứ hai - Hệ thống hóa và xác lập nguyên tắc kinh điển thế kỷ XVII–XVIII: John Locke (1632–1704) trong Hai chuyên luận về chính quyền (Two Treatises of Government, 1689) phân chia quyền lực thành: Lập pháp (Legislative), Hành pháp (Executive) và Liên bang (Federative). Locke khẳng định tính tối cao của quyền lập pháp nhưng đặt ra 4 giới hạn nghiêm ngặt nhằm bảo đảm quyền sở hữu và khế ước ủy thác của nhân dân. Tiếp đó, Montesquieu (1689–1755) trong Tinh thần pháp luật (De l'esprit des lois, 1748) đã hoàn thiện mô hình "Tam quyền phân lập" kinh điển: Lập pháp, Hành pháp và Tư pháp, đưa ra tiên đề thời đại: "Để không thể lạm dụng quyền lực, cần phải bố trí trật tự sao cho quyền lực ngăn cản quyền lực" (Le pouvoir arrête le pouvoir).

Dòng chảy thứ ba - Tranh luận mâu thuẫn về tính thống nhất hay phân chia quyền lực: Jean-Jacques Rousseau (1712–1778) trong Khế ước xã hội kịch liệt phản đối việc chia cắt chủ quyền nhân dân tối cao, coi chủ quyền là bất khả phân. Quan điểm này được các nhà kinh điển chủ nghĩa Mác - Lênin kế thừa khi phê phán bản chất giai cấp của thuyết tam quyền phân lập tư sản, chủ trương nguyên tắc tập quyền xã hội chủ nghĩa (mô hình Công xã Paris và Xô-viết), nơi cơ quan đại diện cao nhất của nhân dân tập trung toàn bộ quyền lực nhà nước.

Trường phái / Tác giả	Phân định cấu trúc quyền lực	Mối quan hệ giữa các nhánh quyền lực	Mục tiêu chính trị - pháp lý cốt lõi
Aristote (384–322 TCN)	Hội nghị nhân dân - Quan chức - Tòa án	Phân định chức năng, bổ trợ hài hòa	Tìm kiếm chính thể tốt nhất, hạnh phúc cộng đồng
John Locke (1632–1704)	Lập pháp - Hành pháp - Liên bang	Lập pháp tối cao; Hành pháp có đặc quyền ủy thác	Chống chuyên chế, bảo vệ quyền tư hữu và an ninh
Montesquieu (1689–1755)	Lập pháp - Hành pháp - Tư pháp	Độc lập, kiềm chế, đối trọng (Checks & Balances)	Ngăn chặn lạm quyền, bảo đảm tự do chính trị
Mô hình Xô-viết / Marx-Lenin	Tập quyền toàn bộ vào Xô-viết tối cao	Các cơ quan phái sinh phục tùng cơ quan đại dân cử	Thống nhất quyền lực công nông, xóa bỏ tam quyền tư sản
Luận án (Nguyễn Thị Hồi, 2003)	Lập pháp - Hành pháp - Tư pháp (XHCN)	Thống nhất quyền lực, phân công rạch ròi, phối hợp, kiểm soát	Xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam của dân, do dân, vì dân

Positioning của luận án định vị tại điểm giao thoa giữa luật so sánh quốc tế và lý luận nhà nước và pháp luật Việt Nam. Luận án so sánh trực tiếp với 2 nghiên cứu quốc tế tiêu biểu: công trình của Leslie Lipson (The Great Issues of Politics) và M.N. Marchenko (Những cách diễn giải hiện nay về thuyết phân quyền ở phương Tây). Luận án vượt lên các nghiên cứu trước ở chỗ: không dừng lại ở việc mô tả cơ học các mô hình phương Tây, mà phân giải sâu sắc bản chất nhị nguyên (tính giai cấp và tính xã hội - văn minh) của tư tưởng phân quyền, chỉ ra rằng việc tiếp thu các kỹ thuật phân công quyền lực không hề mâu thuẫn với bản chất thống nhất quyền lực thuộc về nhân dân của Nhà nước XHCN.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án tạo ra bước đột phá lý luận (theoretical breakthrough) khi phân tách rạch ròi giữa bản chất tư tưởng/giá trị kỹ thuật tổ chức quyền lực với ý thức hệ giai cấp. Luận án chứng minh thuyết phân quyền về bản chất là một phương thức kỹ thuật pháp lý - chính trị nhằm tổ chức bộ máy nhà nước khoa học, ngăn ngừa sự tha hóa của quyền lực công.

Luận án mở rộng và tái cấu trúc khung lý thuyết của John Locke và Montesquieu thông qua việc hệ thống hóa 4 mệnh đề lý luận (Propositions):

• Proposition 1: Quyền lực nhà nước về bản chất xã hội bắt nguồn từ sự ủy quyền của nhân dân; sự tập trung quyền lực tuyệt đối vào một cá nhân hay thiết chế tất yếu dẫn đến độc tài chuyên chế và xâm hại quyền tự do của công dân.
• Proposition 2: Sự phân định 3 nhánh quyền lực (Lập pháp, Hành pháp, Tư pháp) là tất yếu khách quan xuất phát từ sự chuyên môn hóa chức năng quản trị quốc gia: ban hành luật, thi hành luật và bảo vệ luật pháp.
• Proposition 3: Cơ chế "quyền lực ngăn cản quyền lực" không đồng nghĩa với sự cô lập, triệt tiêu quyền lực lẫn nhau mà là tiền đề tạo nên sự cân bằng động, phối hợp nhịp nhàng giữa các thiết chế công quyền.
• Proposition 4: Trong nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, nguyên tắc "quyền lực nhà nước là thống nhất" không loại trừ mà đòi hỏi bắt buộc phải có sự "phân công, phân nhiệm rạch ròi và kiểm soát quyền lực hiệu quả".

Khung phân tích độc đáo

Tác giả xây dựng khung phân tích đa chiều tích hợp 3 trụ cột lý thuyết: (1) Thuyết Khế ước xã hội và Quyền tự nhiên (Social Contract & Natural Rights); (2) Thuyết Thể chế và Hành vi chính trị (Institutionalism); (3) Chủ nghĩa duy vật biện chứng và lịch sử của Mác - Lênin về hình thái nhà nước và kiến trúc thượng tầng.

Khung phân tích xác lập ma trận 3 chiều để giải mã mức độ phân quyền trong tổ chức bộ máy nhà nước:

1. Chiều thể chế (Institutional Dimension): Mức độ độc lập về nhân sự và thẩm quyền giữa các nhánh quyền lực (tách biệt tuyệt đối hay kiêm nhiệm).
2. Chiều động năng (Dynamic Dimension): Cơ chế kiềm chế, đối trọng và giải trình trách nhiệm (quyền phủ quyết, quyền giải tán nghị viện, quyền bỏ phiếu bất tín nhiệm, quyền đàn hặc).
3. Chiều cứu cánh (Teleological Dimension): Mục tiêu bảo đảm quyền tự do cá nhân, trật tự xã hội và hiệu lực quản lý quốc gia.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: Khung phân tích vận hành dựa trên giả định xã hội có nền pháp trị tối thiểu, hiến pháp có hiệu lực tối cao và tồn tại ý thức trách nhiệm công dân. Khi áp dụng vào điều kiện Việt Nam, khung phân tích thừa nhận giới hạn chính trị là sự lãnh đạo tối cao của Đảng Cộng sản Việt Nam và nguyên tắc tập trung dân chủ.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan và phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử (Marxist-Leninist Epistemological Paradigm), kết hợp với chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism) trong khoa học pháp lý. Thiết kế nghiên cứu mang tính đa cấp độ (multi-level research design):

• Cấp độ vi mô: Phân tích văn bản pháp lý (textual analysis) của từng điều khoản hiến định quy định thẩm quyền của Quốc hội, Chủ tịch nước, Chính phủ, Tòa án.
• Cấp độ trung mô: Phân tích cơ chế vận hành thể chế và mối quan hệ chức năng giữa các cơ quan trong bộ máy nhà nước qua từng giai đoạn lịch sử.
• Cấp độ vĩ mô: Đánh giá sự tương thích giữa mô hình tổ chức bộ máy nhà nước với cơ sở kinh tế - xã hội và hình thức chính thể của từng quốc gia.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu tuân thủ tính chuẩn mực học thuật cao với các bước thu thập, xử lý và kiểm định chéo dữ liệu (Triangulation):

1. Thu thập dữ liệu thứ cấp và văn bản hiến định: Khảo cứu các tác phẩm kinh điển nguyên bản (Two Treatises of Government của John Locke, De l'esprit des lois của Montesquieu, Politica của Aristote) cùng các bản hiến pháp thành văn của Hoa Kỳ (1787), Pháp (1958), và Việt Nam (1946, 1959, 1980, 1992).
2. Luật học so sánh (Comparative Constitutional Law): So sánh chức năng (functional equivalence) giữa các thiết chế hành pháp, lập pháp và tư pháp của các mô hình chính thể đại diện.
3. Phân tích lịch sử - cụ thể (Historical-Contextual Analysis): Đặt sự biến đổi của các thiết chế trong bối cảnh kinh tế - chính trị cụ thể (thời kỳ cải cách Athenes, cách mạng tư sản Anh thế kỷ XVII, cách mạng tư sản Pháp 1789, công cuộc đổi mới tại Việt Nam từ 1986).
4. Độ tin cậy và giá trị khoa học: Dữ liệu pháp lý được trích lục trực tiếp từ các văn kiện pháp lý chính thống và công trình học thuật chuẩn mực, bảo đảm tính xác thực nội tại (internal validity) và giá trị khái quát hóa cao (construct validity).

Data và phân tích

Mẫu khảo sát của luận án mang tính toàn diện và có chiều sâu lịch sử hiếm có:

• Dữ liệu lịch sử cổ đại: Phân tích thể chế dân chủ Athenes thời Ephialtes và Pericles thế kỷ V TCN (nơi Hội đồng 500 người nắm hành pháp, Tòa án nhân dân gồm 6000 thẩm phán/bồi thẩm đoàn đại diện 10 bộ lạc, vận hành trên tỷ lệ 20% dân số tự do nắm quyền công dân) và thể chế Cộng hòa La Mã (Hội nghị Bào tộc, Hội nghị Xăng-tu-ri, Viện Nguyên lão, 2 Quan chấp chính và văn phòng Quan Độc tài Dictator 6 tháng).
• Dữ liệu so sánh quốc tế: Khảo sát 3 mô hình chính thể kinh điển: (1) Đại nghị (Anh) - phân quyền mềm dẻo; (2) Cộng hòa Tổng thống (Hoa Kỳ) - phân quyền cứng rắn theo Hiến pháp 1787; (3) Cộng hòa Hỗn hợp (Pháp) - phân quyền lưỡng đầu hành pháp theo Hiến pháp 1958.
• Dữ liệu lịch sử lập hiến Việt Nam: Phân tích toàn diện 4 bản Hiến pháp (Hiến pháp 1946 với mô hình Nghị viện nhân dân và Chính phủ có sự phân công linh hoạt; Hiến pháp 1959 và 1980 với cơ chế tập quyền Xô-viết; Hiến pháp 1992 và bản sửa đổi 2001 với cơ chế phân công và phối hợp).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Khẳng định tính phổ quát và giá trị văn minh nhân loại của tư tưởng phân quyền: Luận án chứng minh thuyết phân quyền không phải là sản phẩm riêng của giai cấp tư sản. Mầm mống của nó đã hình thành từ thời cổ đại (cải cách của Ephialtes năm 462 TCN và Pericles năm 443 TCN tại Hy Lạp) nhằm chống lại sự độc tài của Hội đồng trưởng lão. Sự xuất hiện của nó là kết quả của sự trăn trở trong tư duy loài người nhằm tìm kiếm công cụ kiểm soát quyền lực nhà nước, tránh để nhà nước biến chất thành công cụ áp bức.
2. Khái quát hóa 3 mô hình phân quyền trong thế giới đương đại:
   • Phân quyền mềm dẻo (Flexible Separation): Điển hình ở chính thể Đại nghị (Anh), nơi có sự gắn kết và chi phối lẫn nhau giữa Lập pháp và Hành pháp (Chính phủ hình thành từ Nghị viện, Thủ tướng và các Bộ trưởng xuất thân từ Nghị sĩ, Nghị viện có thể bỏ phiếu bất tín nhiệm lật đổ Chính phủ, còn Thủ tướng có quyền yêu cầu giải tán Nghị viện).
   • Phân quyền cứng rắn (Rigid Separation): Điển hình ở Cộng hòa Tổng thống (Hoa Kỳ), nơi áp dụng nguyên tắc phân quyền triệt để: Tổng thống không do Quốc hội bầu, không chịu trách nhiệm chính trị trước Quốc hội; các nhánh quyền lực hoàn toàn độc lập về nhân sự và kiềm chế - đối trọng lẫn nhau bằng quyền phủ quyết (Veto), quyền đàn hặc (Impeachment) và quyền giải thích hiến pháp của Tòa án Tối cao.
   • Phân quyền hỗn hợp (Semi-Presidential Separation): Điển hình ở Cộng hòa Pháp (Cộng hòa thứ V), kết hợp giữa hành pháp lưỡng đầu (Tổng thống có quyền lực lớn độc lập và Thủ tướng chịu trách nhiệm trước Quốc hội).
3. Làm rõ sự biến thiên của tư tưởng phân quyền trong lịch sử lập hiến Việt Nam:
   • Hiến pháp 1946 thể hiện sự tiếp thu nhuần nhuyễn, sáng tạo tư tưởng phân quyền dưới sự chỉ đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh (Chính phủ mạnh mẽ, Chủ tịch nước không phải chịu trách nhiệm trước Nghị viện trừ tội phản quốc).
   • Hiến pháp 1959 và 1980 chuyển dịch hoàn toàn sang mô hình tập quyền Xô-viết, phủ nhận thuyết phân quyền, dẫn đến tình trạng cồng kềnh, chồng chéo chức năng và kém hiệu lực của bộ máy nhà nước.
   • Hiến pháp 1992 (đặc biệt sau sửa đổi 2001) đánh dấu bước ngoặt tư duy: thừa nhận nguyên tắc phân công và phối hợp thực hiện quyền lực trong khuôn khổ quyền lực thống nhất.
4. Phát hiện nghịch lý của cơ chế tập quyền không kiểm soát: Luận án chỉ ra rằng khi quyền lực nhà nước tập trung tuyệt đối vào một cơ quan tối cao mà thiếu sự phân công chức năng và cơ chế kiềm chế độc lập, cơ quan đó sẽ rơi vào tình trạng quá tải chức năng, hình thức hóa trong giám sát, và nhánh hành pháp thực tế sẽ lấn át nhánh lập pháp do tính chất thường trực và nguồn lực bộ máy chuyên nghiệp.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Bổ sung và hoàn thiện hệ thống tri thức lịch sử tư tưởng chính trị - pháp lý tại Việt Nam; giải phóng tư duy học thuật khỏi định kiến coi phân quyền là "tư sản thuần túy", mở đường cho việc xây dựng học thuyết Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp khung phương pháp tiếp cận so sánh hiến pháp học khách quan, khoa học, phân biệt rõ giữa nguyên tắc chính trị cốt lõi và kỹ thuật tổ chức quyền lực pháp lý.
• Về mặt ứng dụng thực tiễn và chính sách lập hiến:
  • Đề xuất phân định rạch ròi phạm vi lập pháp của Quốc hội (chỉ ban hành luật khung quy định các quyền cơ bản và thể chế nền tảng) và quyền lập quy của Chính phủ nhằm tránh tình trạng "luật khung, luật ống" chờ nghị định, thông tư.
  • Tăng cường tính độc lập tuyệt đối của Tòa án trong hoạt động xét xử; tách rời hệ thống tòa án khỏi sự phụ thuộc vào đơn vị hành chính lãnh thổ.
  • Xây dựng cơ chế phán quyết tính hợp hiến của các văn bản quy phạm pháp luật (cơ quan bảo hiến chuyên trách hoặc Tòa án Hiến pháp).

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận một số giới hạn nghiên cứu do bối cảnh thời gian và nguồn tư liệu năm 2003:

1. Giới hạn về phạm vi khảo cứu các nước XHCN: Luận án chưa đi sâu phân tích toàn diện quá trình chuyển đổi thể chế tại các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu và Liên Xô cũ sau khủng hoảng thập niên 1990 cũng như mô hình tổ chức bộ máy nhà nước của Trung Quốc thời kỳ cải cách mở cửa.
2. Giới hạn trong việc đề xuất mô hình cơ quan bảo hiến: Do tính nhạy cảm chính trị thời điểm 2003, các giải pháp về thành lập Tòa án Hiến pháp hoặc Hội đồng Bảo hiến tại Việt Nam mới dừng ở mức gợi mở định hướng lý thuyết mà chưa thiết kế chi tiết quy trình tố tụng hiến pháp.
3. Thiếu vắng dữ liệu định lượng thực chứng về hiệu lực tư pháp: Luận án chủ yếu dựa trên phân tích quy phạm và phân tích lịch sử thể chế, chưa bổ sung các chỉ số đo lường thực nghiệm (empirical indicators) về mức độ độc lập tư pháp và sự chồng chéo lập pháp - hành pháp.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Nghiên cứu cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước bên trong từng nhánh quyền lực và sự kiểm soát của xã hội dân sự, mặt trận, báo chí đối với bộ máy nhà nước.
• Thiết kế mô hình tài phán hiến pháp phù hợp với thể chế chính trị Việt Nam thời kỳ hội nhập quốc tế sâu rộng.
• Đánh giá tác động của chuyển đổi số và quản trị công hiện đại (E-Government / Digital Constitutionalism) đến sự phân công và phối hợp giữa các nhánh quyền lực.
• Nghiên cứu sự phân cấp, phân quyền giữa chính quyền trung ương và chính quyền địa phương (phân quyền theo chiều dọc).

Tác động và ảnh hưởng

Luận án của TS. Nguyễn Thị Hồi đã tạo ra tác động học thuật sâu sắc và lâu dài trong giới luật học Việt Nam:

• Ảnh hưởng học thuật: Trở thành một trong những tài liệu tham khảo kinh điển, được trích dẫn rộng rãi trong hàng trăm giáo trình, luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ và bài báo khoa học chuyên ngành Luật Hiến pháp và Lý luận Nhà nước và Pháp luật tại các cơ sở đào tạo luật lớn (Đại học Luật Hà Nội, Khoa Luật - ĐHQGHN, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh).
• Tác động đến chính sách và cải cách lập hiến: Kết quả nghiên cứu của luận án cùng các công trình của nhóm nghiên cứu đã cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp phục vụ cho công cuộc cải cách tư pháp theo Nghị quyết 49-NQ/TW (năm 2005) của Bộ Chính trị và quá trình soạn thảo, ban hành Hiến pháp năm 2013 – bản Hiến pháp lần đầu tiên hiến định thuật ngữ "kiểm soát quyền lực" tại Điều 2: "Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp".

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Học viên cao học chuyên ngành Luật: Tiếp cận một công trình mẫu mực về phương pháp nghiên cứu lịch sử tư tưởng chính trị - pháp lý và luật so sánh; nhận diện các khoảng trống nghiên cứu về kiểm soát quyền lực và tài phán hiến pháp.
• Giảng viên và Nhà nghiên cứu lý luận chính trị - pháp lý: Sử dụng hệ thống luận điểm, trích dẫn chuẩn mực và khung phân tích lý thuyết để giảng dạy các học phần Lý luận Nhà nước và Pháp luật, Lịch sử tư tưởng chính trị và pháp lý, Luật Hiến pháp so sánh.
• Các nhà hoạch định chính sách, cơ quan soạn thảo lập pháp và tư pháp: Tham khảo cơ sở khoa học để thiết kế các đạo luật về tổ chức bộ máy nhà nước (Luật Tổ chức Quốc hội, Luật Tổ chức Chính phủ, Luật Tổ chức Tòa án nhân dân), tối ưu hóa quy trình phân công chức năng và kiểm soát tha hóa quyền lực.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án đối với học thuyết phân quyền là gì?
Luận án đã giải phóng tư tưởng phân chia quyền lực khỏi định kiến ý thức hệ thuần túy tư sản, chứng minh phân quyền là một phương thức kỹ thuật pháp lý - tổ chức mang tính văn minh nhân loại nhằm kiểm soát quyền lực. Luận án mở rộng học thuyết khi khẳng định trong thể chế xã hội chủ nghĩa, nguyên tắc quyền lực nhà nước thống nhất thuộc về nhân dân hoàn toàn có thể và tất yếu phải dung nạp cơ chế phân công chức năng rạch ròi, phối hợp nhịp nhàng và kiềm chế lạm quyền giữa 3 nhánh lập pháp, hành pháp và tư pháp.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận của luận án khi so sánh với các nghiên cứu trước đó tại Việt Nam?
So với các nghiên cứu mang tính khái quát đơn lẻ trước năm 2003 (như của Viện Thông tin KHXH hay PGS. Nguyễn Đăng Dung), luận án áp dụng phương pháp luật học so sánh đa chiều (so sánh 3 mô hình chính thể tư sản điển hình: Anh, Mỹ, Pháp) kết hợp chặt chẽ với phương pháp lịch sử - cụ thể (phân tích tiến trình 4 bản Hiến pháp Việt Nam 1946, 1959, 1980, 1992), tạo nên một cấu trúc luận chứng lịch sử - thể chế toàn diện và chuẩn mực.

3. Phát hiện bất ngờ hoặc phản trực giác nhất trong luận án được chứng minh bằng dữ liệu là gì?
Đó là phát hiện về mô hình tổ chức bộ máy nhà nước theo Hiến pháp 1946 của Việt Nam. Mặc dù ra đời trong điều kiện chính quyền cách mạng non trẻ và kháng chiến, Hiến pháp 1946 đã áp dụng một cách sáng tạo và uyển chuyển những hạt nhân hợp lý của tư tưởng phân quyền (một mô hình phân quyền mềm dẻo độc đáo mang dáng dấp cộng hòa hỗn hợp), tạo ra một nguyên thủ quốc gia và chính phủ mạnh mẽ nhưng vẫn gắn kết mật thiết với Nghị viện nhân dân.

4. Luận án có cung cấp quy trình/khung mẫu cho việc kiểm chứng và tái lặp nghiên cứu?
Luận án cung cấp ma trận phân tích thể chế rõ ràng: Phân loại chính thể $\rightarrow$ Xác định mức độ phân quyền (cứng rắn, mềm dẻo, hỗn hợp) $\rightarrow$ Đánh giá cơ chế kiềm chế - đối trọng (quan hệ Lập pháp - Hành pháp - Tư pháp) $\rightarrow$ Khảo sát hiệu quả bảo vệ tự do dân chủ và năng lực quản trị công. Khung phân tích này hoàn toàn có thể tái áp dụng để đánh giá các bản Hiến pháp mới hơn (như Hiến pháp 2013) hoặc các nền chính trị đương đại khác.

5. Chương trình nghị sự 10 năm sau nghiên cứu này đã được hiện thực hóa như thế nào?
Nghị sự nghiên cứu mà luận án gợi mở năm 2003 về việc tìm kiếm cơ chế kiểm soát quyền lực đã được hiện thực hóa trọn vẹn trong tiến trình lập hiến Việt Nam: từ việc hoàn thiện thể chế cải cách tư pháp (Nghị quyết 49 năm 2005), bổ sung nguyên tắc "kiểm soát quyền lực" vào Điều 2 Hiến pháp năm 2013, đến việc ban hành Nghị quyết số 27-NQ/TW (năm 2022) về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam trong giai đoạn mới.

Kết luận

Bản luận án tiến sĩ của TS. Nguyễn Thị Hồi là công trình nghiên cứu khoa học pháp lý có giá trị học thuật xuất sắc và đóng góp thực tiễn sâu rộng với 5 cống hiến cốt lõi:

1. Xác lập hệ thống cơ sở lý luận khoa học, khách quan và toàn diện về lịch sử hình thành, bản chất và sự tiến hóa của tư tưởng phân chia quyền lực nhà nước từ thời cổ đại đến hiện đại.
2. Giải mã chính xác cấu trúc kỹ thuật và cơ chế vận hành của 3 mô hình phân quyền kinh điển trên thế giới (phân quyền mềm dẻo trong chính thể Đại nghị, phân quyền cứng rắn trong Cộng hòa Tổng thống, phân quyền hỗn hợp trong Cộng hòa Lưỡng đầu).
3. Đánh giá khách quan, khoa học lịch sử lập hiến Việt Nam qua 4 bản Hiến pháp, chỉ ra nguyên nhân thành công cũng như những hạn chế thể chế trong từng giai đoạn lịch sử.
4. Cung cấp luận cứ lý luận và thực tiễn vững chắc cho việc tiếp thu tư tưởng phân quyền dưới hình thức "phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực" trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
5. Định hình và mở ra nhiều nhánh nghiên cứu chuyên sâu về phân công quyền lực, độc lập tư pháp và xây dựng cơ chế bảo hiến tại Việt Nam trong suốt hai thập kỷ qua.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I TƯ TƯỞNG PHÂN CHIA QUYỀN LỰC NHÀ NƯỚC TRONG LỊCH SỬ 1. QUYỀN LUC NHÀ NƯỚC VÀ CÁCH THỨC THUC HIỆN QUYỀN LỰC NHÀ NƯỚC Quyền lực là vấn đề đã được nghiên cứu từ lâu và bởi nhiều nhà tư tưởng của nhiều thời đại, song cho đến nay vẫn chưa có một định nghĩa về quyền lực được đông đảo mọi người, từ các học giả đến các nhà hoạt động thực tiễn thừa nhận. Do vậy mà có khá nhiều quan niệm khác nhau về quyén lực. Song với nghĩa chung nhất có thể hiểu quyền lực là sức mạnh mà nhờ đó một chủ thé (cá nhân, tổ chức, giai cấp hoặc toàn xã hội) có thé bat các chủ thể khác phải phục tùng ý chí của mình.

Theo nghĩa này, quyền lực ra đời và tồn tại cùng với sự ra đời và tồn tại của con người, bởi vì, hoạt động phối hợp, hoạt động chung mang tính cộng đồng là cái vốn có trong hoạt động của con người. Bất kỳ hoạt động chung nào cũng đòi hỏi cần có người tổ chức, người chỉ huy và những kẻ phục tùng - cái vốn tạo thành nội dung sơ khai cũng như nội dung hiện đại của phạm trù quyền lực. Trong xã hội có giai cấp thì chủ thể có đủ khả năng chỉ huy và phối hợp hoạt động của tất cả các chủ thể khác chính là nhà nước nên quyền lực nhà nước là thứ quyền lực quan trọng nhất. Từ quan niệm chung nhất về quyền lực, có thể hiểu quyền lực nhà nước là sức mạnh của nhà nước có thể bat các chủ thể khác trong quốc gia (các tổ chức, cá nhân, giai cấp, tầng lớp) phải phục tùng ý chí của nó.

Nhờ có quyền lực này mà nhà nước có đủ khả năng làm dịu xung đột giai cấp hoặc giữ cho xung đột ấy ở trong vòng một "trật tự" nhất định để xã hội có thể tồn lai và phát triển được. Cũng nhờ có quyền lực đó mà nhà nước có thể thực hiện và bảo vệ được quyền lợi và địa vị thống trị của giai cấp thống trị, có thể tổ 1} chức va quản ly xã hội, thiết lập, củng cố, bảo vệ trật tự và su ổn định của xã hội, làm cho xã hội phát triển theo chiều hướng mà nó mong muốn. Thông thường Hiến pháp đa sô các nước đều tuyên bố quyền lực nhà nước xuất phát từ nhân dân, do nhân dân ủy quyền cho nhà nước nên được thực hiện nhân danh nhân dân và đại diện cho lợi ích của toàn xã hội. Song thực tế quyền lực nhà nước xét về bảntchất chủ yếu là quyền lực của giai cấp thống trị và một - phần là quyền lực xã hội, ở một mức độ nhất định, quyền lực nhà nước cũng chịu ảnh hưởng từ phía các lực lượng xã hội, tổ chức xã hội.

Do vậy, khi hoạt động trước hết vì lợi ích của một giai cấp hay một liên minh giai cấp nhất định, nhà nước phải tính tới lợi ích của các giai cấp tầng lớp khác và khi có tính độc lập nhất định, nó có thể thực hiện một số chức năng trọng tài trong cuộc cạnh tranh giữa các lực lượng không thông nhất; nhà nước còn phải nhân danh toàn quốc gia dân tộc để thực hiện những hoạt động nhằm bảo vệ công lý, bảo đảm trật tự an toàn và ổn định xã hội, bảo vệ lợi ích chung của cả cộng đồng. Quyền lực nhà nước chỉ do các cơ quan nhà nước thực hiện. Muốn cho quyền lực này được thực hiện một cách có hiệu quả thì phải tìm cho nó một hình thức tổ chức và phương pháp thực hiện phù hợp. Việc tìm kiếm ấy đã trở thành trung tâm chú ý của tất cả các nhà tư tưởng chính trị tiến bộ của loài người từ khi nhà nước ra đời tới nay.

Vì thế, trong các tư tưởng chính trị, vấn đề hình thức tổ chức và thực hiện quyền lực nhà nước bao giờ cũng là vấn đề trọng tâm, cơ bản và quan trọng nhất. Hình thức ấy được gọi bằng những cái tôn rất khác nhau. CN) gọi đó là những hình thức chính trị, Aristote (384-322 tr. CN) gọi nó là hình thức chính phủ, Bertrand Russell gọi là hình thức chính quyền, còn chúng ta gọi nó là hình thức chính thể.

Trong các nhà nước có hình thức chính thể khác nhau, cách thức thực hiện quyền lực nhà nước rất khác nhau. Ở các nước quân chủ chuyên chế, toàn bộ quyền lực cao nhất của nhà nước từ lập pháp, hành pháp đến tư pháp đều tập trung trong tay nhà vua. Vua được mệnh danh là Thiên tử nên quyền lực 12 của vua là vô hạn, là tối cao và bất khả xâm phạm. Mọi mệnh lệnh, chiếu chỉ, ý chi, thậm chí khẩu dụ của nhà vua đều có giá trị bat buộc phải tuân theo, đều là pháp luật nên pháp luật chủ yếu là sự thể hiện ý chí của nhà vua.

Các quan chức nhà nước - những người tổ chức thực hiện các mệnh lệnh, chiếu chỉ của nhà vua đều do vua cắt cử và bãi chức. Vua cũng là vị quan tòa tối cao để phán xử các vụ án quan trọng nhất. Việc làm của các quan chức va của than dân có thể được vua xem xét đúng sai, tùy công mà vua thưởng, vua ban lộc, tùy tội mà vua quyết định hình phạt. Khi vua "băng hà”, quyền lực của vua phải được truyền kế một cách nghiêm ngặt theo trật tự "cha truyền con nối”, để đảm bảo sự dài lâu của vương triều, của "cơ nghiệp tổ tông".

Ö những nước quân chủ hạn chế, quyền lực của vua bị hạn chế bởi các thế lực khác nhau (cơ quan đại diện của các đẳng cấp, nghị viện hoặc hiến pháp) và trong những lĩnh vực nhất định. Nếu như trong chính thể Quân chủ Đại diện đẳng cấp, vua chỉ phải tham khảo ý kiến của cơ quan đại diện đẳng cấp khi tăng thuế, thay đổi luật hoặc ban hành luật mới thì trong chính thể Quân chủ Nhị hợp, quyền lực của vua bị hạn chế trong lĩnh vực lập pháp (quyền lập pháp thuộc về nghị viện) và tư pháp (quyền tư pháp thuộc về tòa án), song lại được mở rộng trong lĩnh vực hành pháp. Vua vừa đứng đầu quốc gia, vừa đứng đầu chính phủ, nắm toàn quyền hành pháp. Các bộ trưởng do vua bổ nhiệm và bãi nhiệm, chịu trách nhiệm trước vua nên được coi là bộ trưởng của vua.

Còn trong chính thể Quân chủ Đại nghị, quyền lực của vua bị hạn chế trong cả ba lĩnh vực, quyền lập pháp do nghị viện thực hiện, quyền hành pháp được thực hiện bởi chính phủ mà đứng đầu là thủ tướng, còn quyền tư pháp được thực hiện bởi tòa án. Tham quyền và mối quan hệ giữa các cơ quan trên được quy định trong hiến pháp. Chức vị vua chỉ còn mang tính chất truyền thống, nghi lễ và tượng trưng vì vua không trực tiếp giải quyết các công việc của nhà nước mà chỉ đóng vai trò chính thức hóa các hoạt động của nhà nước. Trong các nhà nước tư sản có chính thể cộng hòa, các loại quyền lực lập pháp, hành pháp và tư pháp của nhà nước thường được trao cho các cơ 13 quan khác nhau là nghị viện, tổng thống, chính phủ và tòa án.

Các cơ quan này có thể chung hoặc không chung nhân viên với nhau, có thể độc lập hoặc chịu trách nhiệm lẫn nhau, có thể kiểm chế và kiểm soát lẫn nhau, hoặc kiểm chế và đối trong với nhau trong hoạt động theo nguyên tắc "quyền lực ngăn cản quyền lực”. Còn ở các nhà nước xã hội chủ nghĩa trước đây thì quyền lực nhà nước được coi là tập trung thống nhất trong tay cơ quan đại diện cao nhất của nhân dân, do nhân dân trực tiếp bầu ra thông qua tuyển cử phổ thông đầu phiếu. Quyền lực của cơ quan này là tối cao vì trực tiếp nhận được từ nhân dân. Song nó chỉ thực hiện quyền lực lập pháp, quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước, giám sát tối cao mọi hoạt động của nhà nước.

Nó lại tổ chức ra các cơ quan trung ương khác như nguyên thủ quốc gia, chính phủ, tòa án nhân dân tối cao, viện kiểm sát nhân dân tối cao để các cơ quan ấy thực hiện quyền lực nhà nước trong những lĩnh vực còn lại. Vì vậy, các cơ quan nhà nước khác ở trung ương đều phải chịu trách nhiệm, báo cáo công tác trước cơ quan đại diện cao nhất của nhân dân hay cơ quan quyền lực cao nhất của nhà nước và chịu sự kiểm tra giám sát của cơ quan này. Tóm lại, cách thức tổ chức và thực hiện quyền lực nhà nước trong thực tế rất đa dạng và phong phú. Song tựu trung lại có thể khái quát thành hai cơ chế cơ bản, đó là tập quyền va phân quyền.

Tap quyền có nghĩa là quyền lực cao nhất của nhà nước thuộc về một cá nhân hoặc một cơ quan và cá nhân hoặc cơ quan ấy có thể chi phối sự hình thành và hoạt động của các chức vụ nhà nước hoặc các cơ quan nhà nước khác. Còn phán quyền có nghĩa là quyền luc nhà nước được phân tách thành các loại lập pháp, hành pháp, tư pháp va được phân chia cho các cơ quan nhà nước khác nhau, cơ quan này thực hiện quyền lực lập pháp, cơ quan kia thực hiện quyền lực hành pháp và quyền lực tư pháp thì được trao cho cơ quan thứ ba. Các cơ quan ấy có thể chung hoặc. không chung nhân viên với nhau, ngang bamg nhau và khá độc lập với nhau hoặc phụ thuộc nhau ở một mức độ nhất định.

có thể chịu trách nhiệm trước nhau, trong hoạt động có thể kiểm chế, kiểm soát thậm chí đối trọng với nhau song lại phối hợp với nhau để tao-nén sự thống nhất của quyền lực nhà nước. Xem xét lịch sử của nhà nước ta thấy, từ khi nhà nước ra đời đến nay, cách thức tổ chức và thực hiện quyền lực nhà nước có sự biến đối rất lớn. Một trong những nguyên nhân dẫn đến điều đó là do sự trăn trở trong tư duy của loài người nhằm tìm kiếm một mô hình tổ chức và thực hiện quyền lực nhà nước thích hợp để có thể phát huy những tác động tích cực và giảm thiểu đến mức thấp nhất những tác động tiêu cực của nhà nước đối với xã hội. Sở dĩ loài người luôn phải trăn trở, tìm kiếm mô hình đó vì thuở mới ra đời, nhà nước có công rất lớn trong việc cứu nhân loại thoát khỏi thảm họa của sự tàn sát lẫn nhau, khỏi nguy cơ của sự tuyệt chủng.