phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, luận án gồm 4 chương, 12 tiết. 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN T NH H NH NGHI N CỨU LI N QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN N Nhà nước pháp quyền là một trong những vấn đề có giá trị thời đại không chỉ đối với tư tưởng mà còn cả với thực tiễn xây dựng nhà nước pháp quyền ở các nước trên thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng. Vì vậy, cho đến nay, có không ít các tác giả nghiên cứu về nội dung này dưới nhiều góc độ khác nhau. Có thể chia các công trình nghiên cứu liên quan đến luận án thành các mảng vấn đề sau: 1.
Các công trình nghiên cứu về tƣ tƣởng nhà nƣớc pháp quyền phƣơng Tây thời cận đại Tư tưởng nhà nước pháp quyền ở phương Tây thời cận đại là một hệ thống tri thức quan trọng về những giá trị tư tưởng và kinh nghiệm thực tiễn trong quá trình nhận thức, tổ chức và xây dựng nhà nước pháp quyền ở các nước trên thế giới. Các nhà tư tưởng tiến bộ, thông qua các trào lưu tư tưởng của mình, đã xây dựng và tiếp tục phát triển học thuyết về nhà nước pháp quyền dựa trên một thế giới quan pháp lý mới với những nội dung căn bản như: vấn đề pháp luật; quyền lực nhà nước và cách thức tổ chức quyền lực nhà nước; xã hội dân sự; các quyền con người và quan niệm về dân chủ trong nhà nước pháp quyền… * Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài Thứ nhất, trong các nghiên cứu nước ngoài về lịch sử hình thành và phát triển của triết học phương Tây thời kỳ cận đại nói chung và những tư tưởng về nhà nước pháp quyền nói riêng. Có thể kể đến các công trình tiêu biểu như: Công trình A History of Western Philosophy [140] của tác giả Bertrand Russell (1967). Đây là công trình được đánh giá là “minh bạch và quyền lực”, 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com được toàn thế giới hoan nghênh như là một tác phẩm xuất sắc về chủ đề triết học phương Tây.
Với ba phần nội dung chính: Triết học cổ đại, triết học công giáo và triết học hiện đại, tác giả đã cung cấp cho người đọc những kiến thức khái quát về quá trình hình thành, phát triển, cùng những nội dung căn bản của tư tưởng triết học phương Tây xuyên suốt các thời kì từ Socrates, Plato, đến Hobbes, Descartes, Spinoza, Leibniz, Locke, Berkeley, Hume, Rousseau, Kant, Hegel, Schopenhauer, Nietzsche, Utilitarians, Marx, Bergson, James, Dewey… Trong đó có đề cập tới tư tưởng về nhà nước, về pháp luật, về quyền lực nhà nước, về việc phân tách quyền lực nhà nước trong tổ chức bộ máy nhà nước, về vai trò chủ quyền nhân dân. Kế đó, là cuốn Liberty and the rule of law [139] (Tự do và pháp quyền) của Raz (1979). Trong đó, tác giả đã làm rõ một số nội dung chủ yếu như: Đưa ra khái niệm, phạm vi, giới hạn của những quy tắc pháp luật cơ bản; phân tích mối quan hệ giữa cơ quan lập pháp với cơ quan tư pháp và tính độc lập tương đối giữa chúng nhằm duy trì sự cân bằng quyền lực; đề cập tới mối quan hệ giữa những quy tắc pháp luật, nhân quyền, sự phân chia quyền lực và vấn đề luật lệ, hiến pháp và nền dân chủ. Tác giả Anthony Kenny (2008) có công trình The Rise of Modern Philosophy: A New History of Western Philosophy [135] (Sự trỗi dậy của triết học hiện đại: Một lịch sử mới của triết học phương Tây).
Trong công trình này, tác giả đã tập trung nghiên cứu một số nhà triết học tiêu biểu, có sự đóng góp quan trọng cho việc sáng lập ra nền triết học hiện đại. Điển hình là Renes Descartes, Hobbes, Locke, Hume, Spinoza, Liebniz, Hegel, Immanuel Kant. Trong công trình, tác giả đã đi sâu vào những nội dung chính của triết học trong thời kỳ này như: kiến thức và sự hiểu biết, bản chất của vũ trụ vật lý, siêu hình học, tâm trí và tâm hồn; Bản chất và nội dung của đạo đức. Đặc biệt, phần khái quát lịch sử tư tưởng chính trị phương Tây trong đó có tư tưởng về Nhà nước pháp quyền thời kì cận đại cũng được tác giả nghiên cứu một cách hệ thống trong công trình của mình.
10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Công trình Legal Argumentation Theory: Cross Disciplinary Perspectives [132] (Lý thuyết luận lý pháp luật: Các quan điểm chéo) của Christian Dahlman & Eveline Feteris (2013). Công trình đã cung cấp cho độc giả một cái nhìn khái quát về những tư tưởng phát triển gần đây trong lý thuyết lập luận về luật pháp của các nhà tư tưởng đại diện từ nhiều lĩnh vực khác nhau, bao gồm lý luận luật, triết học luật. Nó bao gồm một số bài báo đã được trình bày trong hội thảo đặc biệt về Lập luận Pháp lý được tổ chức tại Đại hội Thế giới IVR lần thứ 25 về Triết học Luật và Triết học xã hội tổ chức ngày 15-20 tháng 8 năm 2011 tại Frankfurt, Đức. Ngoài ra, những vấn đề lý luận chung về nhà nước pháp quyền và lịch sử hình thành quan niệm về nhà nước pháp quyền còn được đề cập đến ở một số công trình nghiên cứu: Theory of valuation (Lý thuyết giá trị) của John Deway (1939); A History of Modern Political Thought : Major Political Thinkers from Hobbes to Marx [138] (Lịch sử tư tưởng chính trị hiện đại: Những nhà tư tưởng chính trị lớn từ Hobbes đến Marx), của Iain Hampsher Monk (1993).
Thứ hai, các tác phẩm của một số nhà triết học tiêu biểu ở phương Tây thời cận đại với những nội dung cơ bản trong quan niệm về nhà nước pháp quyền như: Khảo luận thứ hai về chính quyền, chính quyền dân sự [58] của nhà triết học duy vật người Anh Locke do Lê Tuấn Huy dịch (2007); Tinh thần pháp luật [73] của nhà tư tưởng vĩ đại người Pháp Montesquieu do Hoàng Thanh Đạm dịch (1996); Bàn về khế ước xã hội [89] của Rousseau do Hoàng Thanh Đạm dịch (1992). Đây được coi là những tác phẩm kinh điển chứa đựng những tư tưởng tiên phong và căn bản về lý thuyết phân quyền, cách mạng dân chủ, xây dựng xã hội công dân và nhà nước pháp quyền. Theo đó, trong tác phẩm của mình, Locke đã đưa ra học thuyết về nhà nước trên nền tảng về quyền tự nhiên và khế ước xã hội, nhấn mạnh nguồn gốc, mục đích của quyền lực nhà nước là xuất phát từ sự ủy quyền của nhân dân và được nhà nước sử dụng nhằm bảo vệ quyền lợi của công dân, ông được xem là người đặt nền móng cho học thuyết phân quyền. Trên cơ sở kế thừa, bổ 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com sung phát triển tư tưởng của Locke và thực tiễn nước Anh thời kì cận đại, Montesquieu đã xây dựng nên học thuyết “Tam quyền phân lập” và đề cao các quyền tự do, bình đẳng của con người trong việc tổ chức quyền lực nhà nước.
Kế đó, Rousseau trong Bàn về khế ước xã hội đã đưa ra những tư tưởng tiến bộ về nhà nước pháp quyền trên nền tảng dân chủ. Nghiên cứu về triết học cổ điển Đức nói chung và triết học pháp quyền của Hegel nói riêng có các công trình sau: Lịch sử triết học: Triết học cổ điển Đức [130] nằm trong bộ lịch sử triết học của Viện Hàn Lâm khoa học Liên Xô (1962), các tác giả đã khái quát, đánh giá một cách sâu sắc và toàn diện về những quan niệm trong triết học pháp quyền của Hegel. Bàn về xã hội dân sự trong mối quan hệ với nhà nước pháp quyền trong lịch sử tư tưởng phương Tây cận đại có thể kể đến một số công trình nghiên cứu nước ngoài như: Công trình Civil society and state structures in creative tension: Ferguson, Hegel, Gramsci [134] (Xã hội dân sự và cấu trúc nhà nước trong sức sáng tạo: Fergusion, Hegel, Gramsci) của Franco Ferrarotti (1984). Tác giả đã làm rõ quan niệm về nhà nước của các nhà triết học phương Tây như: Aristotle, Hobbes, Max Weber.
Đặc biệt, trong công trình này, tác giả đã nghiên cứu sự ảnh hưởng của Ferguson đối với Hegel trong quan niệm về xã hội dân sự. Franco Ferrarotti nhận định: “Hegel chắc chắn bị ảnh hưởng bởi Ferguson trong việc xây dựng khái niệm xã hội dân sự của ông” [134, tr. Bên cạnh đó, là cuốn Democracy and Civil Society [136] (Dân chủ và Xã hội Dân sự) của John Keane (1988), và bài viết A Conceptual History of Civil Society: From Greek Beginnings to the end of Marx [133] (Lịch sử khái niệm xã hội dân sự: Từ Hy Lạp đến sự kết thúc ở Marx) của Boiris Dewiel (1997). Trong hai công trình này, bằng việc phân tích các quan niệm về xã hội dân sự từ thời cổ đại đến Marx, các tác giả đã khái quát được quá trình hình thành và phát triển của khái niệm xã hội dân sự trong lịch sử tư tưởng về nhà nước pháp quyền phương Tây.
12 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Nghiên cứu triết học Hegel, không thể không nhắc tới công trình Các nguyên lý của triết học pháp quyền [92] của Hegel do Bùi Văn Nam Sơn dịch và chú giải (2010). Đây là một trong những tác phẩm kinh điển có sức ảnh hưởng rất lớn trong lịch sử tư tưởng chính trị. Ngoài phần nội dung về “Pháp quyền trừu tượng” và “Luân lý”, Hegel đã dành hai chương trong phần ba: “Đời sống đạo đức” để nghiên cứu về xã hội dân sự và nhà nước. Trong phần mấy lời giới thiệu và lưu ý của người dịch, giới thiệu về triết học pháp quyền của Hegel, dịch giả Bùi Văn Nam Sơn viết: “Triết học pháp quyền”là tên gọi ngắn gọn và quen thuộc dành cho tác phẩm lừng danh mang đến hai nhan đề: “Các nguyên lý của triết học pháp quyền” (Grundlinien der Philosophie des Rechts) và “Đại cương pháp quyền tự nhiên và khoa học về Nhà nước”(Naturrecht und Staatswissenschaft im Grundrisse) của Hegel sau khi tác giả của nó đã qua đời.
Từ đó, tên gọi ngắn gọn ấy mặc nhiên trở thành danh xưng cho một trong số không nhiều lắm những tác phẩm gây ảnh hưởng lớn nhất trong lịch sử của triết học chính trị. Nó nghiễm nhiên đứng vào hàng ngũ những tác phẩm kinh điển trong lĩnh vực này, bên cạnh“Cộng hòa” (Politeia) của Platon,“Chính trị học” của Aristoteles, “Leviathan”của Thomas Hobbes, “Siêu hình học về đức lý”(Metaphysik der Sitten) của Immanuel Kant. Có thể nói, đây là nỗ lực sau cùng của một thứ Philosophia practica universalis trong lịch sử triết học, thực sự bao trùm hầu hết mọi chủ đề liên quan đến đời sống thực hành của con người [92, tr.