CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ GIÁO DỤC 1. Những cơ sở hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục 1. Truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo của dân tộc Việt Nam là một đất nước ngàn năm văn hiến. Dân tộc Việt Nam vốn có truyền thống hiếu học lâu đời.
Trong suốt mấy ngàn năm dựng nước và giữ nước, qua mọi giai đoạn thăng trầm của lịch sử, học tập luôn là một lĩnh vực được coi trọng và đề cao. Trong văn học dân gian có nhiều câu tục ngữ, ca dao nói về truyền thống tốt đẹp này: “Nửa bụng chữ hơn một hũ vàng”; “Nhất tự vi sư, bán tự vi sư”; “không thầy đố mày làm nên”; “Muốn sang thì bắc cầu kiều, muốn con hay chữ thì yêu lấy thầy”. Mục tiêu của giáo dục truyền thống là học để làm người và để trở thành tài “kinh bang tế thế”. Phương châm của giáo dục truyền thống là “Tiên học lễ, hậu học văn”.
“Lễ” là đạo đức làm người và xử thế. Học để làm người, để trở thành người có đạo đức, biết đạo xử thế ở đời, biết cách cư xử trong gia đình cũng như với xã hội. Hai yêu cầu đức – tài gắn bó với nhau, trong đó đức là cái gốc. Học vấn là tài sản vô giá, học không phải để “bình thiên hạ” mà học để làm người, rồi sau đó là giúp đời, giúp nước.
Việc học tập truyền thống là theo tinh thần “cần khổ học” tức là học tập phải cần mẫn chăm chỉ, khổ công học tập, rèn luyện. Trong việc học, người xưa cũng nhấn mạnh yếu tố tự học là chính, như: “Muốn biết phải hỏi, muốn giỏi phải học”. Tinh thần đó đòi hỏi người học phải tự giác, chủ động và có chí. Nội dung học tập đã được người xưa quan niệm: “Học ăn, học nói, học gói, học mở”.
Việc học không chỉ gói gọn là học trong nhà trường mà còn phải học ở gia đình, ở ngoài xã hội, và không chỉ học văn hóa mà còn phải học những kỹ năng khác trong cuộc sống. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong mỗi giai đoạn lịch sử, mỗi thời đại, mục tiêu và phương châm giáo dục là khác nhau. Song, dù ở giai đoạn nào thì ông cha ta cũng đều coi giáo dục là yếu tố hình thành nên nhân cách con người, là điều kiện quan trọng không thể thiếu để giúp non sông xã tắc ổn định, phồn vinh. Ngay từ thế kỷ XI, nền giáo dục Việt Nam đã được chú trọng.
Năm 1076, thời nhà Lý, đã xây dựng trường đại học đầu tiên là trường Quốc Tử Giám. Bia Văn Miếu (Hà Nội) còn ghi: Học thức là tài sản lớn nhất của quốc gia, những người có đức, có tài là nhân tố duy trì quốc gia. Thiếu học vấn, thiếu nhân tài đất nước không thể tự lực, tự cường. Thế kỷ XIII, thời nhà Trần việc giáo dục thi cử được chính quy hóa.
Quốc hóa viện (Quốc Tử Giám – thời Lý) được củng cố, mở rộng. Việc học phát triển đến các Lộ, Phủ, Châu. Cùng với trường của nhà nước đã có trường tư do các bậc khoa bảng và danh nho lập ra, như: trường của Chu Văn An thời Trần; trường của Nguyễn Bỉnh Khiêm thời Mạc, trường của Lê Quý Đôn thời Lê cũng là những trường nổi tiếng cả nước. Mấy ngàn năm lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc là nguồn lực cơ bản để lập nước, bảo vệ bờ cõi và phát triển đất nước chính là con người Việt Nam với những bản sắc riêng của mình.
Các triều Lý, Trần, Hậu Lê, Quang Trung phát triển là nhờ có chính sách trọng hiền đãi sĩ, có chiếu cầu hiền, biết dùng người, trân trọng mọi tài năng. Nhờ vậy, ở thời Trần đã đào tạo nên và sử dụng được các nhân tài như Phạm Ngũ Lão, Yết Kiêu và biết bao người tài khác xuất thân từ nhân dân lao động. Năm 1426, khi cho quân vây thành Đông Quan, Lê Lợi đã cho mở khoa thi, tuyển được 32 hiền tài, trong đó có Đào Công Soạn, một nhà ngoại giao xuất sắc thời Lê Lợi. Từ Nam quốc sơn hà, Hịch tướng sĩ đến Bình Ngô đại cáo và Tuyên ngôn độc lập là cả một sản phẩm của các trí tuệ lớn Việt Nam, là kết quả của một dân tộc trọng tài năng, hiếu học.
9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cùng với truyền thống hiếu học và tôn sư trọng đạo của dân tộc, truyền thống gia đình, quê hương đã ảnh hưởng không nhỏ đến sự hình thành và phát triển tư tưởng của Hồ Chí Minh về giáo dục. Người được sinh ra và lớn lên trong gia đình có truyền thống hiếu học. Ông ngoại Hoàng Đường là một nhà giáo có uy tín, giàu tình thương yêu. Thân phụ Người, cụ phó bảng Nguyễn Sinh Sắc cũng là người có chí học tập cần cù, nhưng không ra làm quan cầu danh lợi mà coi việc học để giúp đời.
Trước khi vào học trường thực dân, Người đã học với thân phụ, sau đó học với các thầy giáo yêu nước và chịu ảnh hưởng sâu sắc phong cách, đức độ của người cha và của những người thầy khác. Ngay từ khi còn nhỏ, Hồ Chí Minh là một thiếu niên thông minh, ham học, có ý chí và nghị lực vượt qua mọi khó khăn, gian khổ để học tập và kiên trì học tập suốt đời. Với sự nỗ lực và dầy công học tập, Hồ Chí Minh đã vươn tới một trình độ uyên thâm văn hóa Đông Tây kim cổ, đóng góp về nhiều mặt trong các lĩnh vực của đời sống. Chính vì vậy, Unesco đã ghi nhận: Sự đóng góp quan trọng về nhiều mặt của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong các lĩnh vực văn hóa, giáo dục và nghệ thuật, là kết tinh của truyền thống văn hóa hàng nghìn năm của nhân dân Việt Nam và những tư tưởng của Người là hiện thân của những khát vọng của các dân tộc trong việc khẳng định bản sắc dân tộc của mình và tiêu biểu cho việc thúc đẩy sự hiểu biết lẫn nhau.
Ngoài truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo mà chúng ta đã nói ở trên, thì một nhân tố khác không thể không nói đến chính là ảnh hưởng của truyền thống giáo dục nho học đối với Hồ Chí Minh ngay từ khi còn nhỏ và theo suốt quá trình hoạt động cách mạng của Người. 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Kế thừa truyền thống giáo dục của phương Tây, phương Đông- đặc biệt là Nho giáo Chủ tịch Hồ Chí Minh đã có nhiều năm tiếp thu văn hoá Âu Mỹ, văn hoá Nga xô viết và cũng rất thành đạt. Người viết văn, làm báo bằng tiếng Pháp và tiếng Nga, coi nhà văn vĩ đại Lep Tolstoi là thầy và bắt chước ông viết một số truyện ngắn.
Có thể nói rằng, nền văn hóa Âu Mỹ đã có ảnh hưởng lớn đến tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục, mà cụ thể là tư tưởng dân chủ và phong cách làm việc dân chủ của những nền giáo dục ấy. Mặc dù vậy, chữ Hán và truyền thống giáo dục Nho học vẫn là những nét vẽ đầu tiên in đậm trên tâm hồn tuổi trẻ của Hồ Chí Minh. Xuất thân từ gia đình nhà Nho, Hồ Chí Minh chịu ảnh hưởng sâu đậm của nền giáo dục nho học từ người cha. Cụ Nguyễn Sinh Sắc đỗ phó bảng trong kỳ thi Hội năm 1901.
Đương thời, người đỗ đạt có thể làm quan cai trị cả một vùng, nhưng giàu lòng nhân ái, cụ từ quan đi làm thuốc chữa bệnh cho dân nghèo và dạy chữ nho. Lớn lên Hồ Chí Minh được cha cho học ở trường Quốc học ở cố đô Huế và khi trưởng thành thì dạy học ở trường Hán học Dục Thanh ở Phan Thiết. Cả hai ngôi trường này đều chịu ảnh hưởng sâu sắc tư tưởng giáo dục của nho giáo. Trong tất cả các nhà tư tưởng của trường phái Nho giáo có thể nói Khổng tử là người ảnh hưởng rất lớn đến Hồ Chí Minh.
Khổng Tử (551- 479 tr.CN) tên là Khâu, tự là Trọng Ni, người nước Lỗ, sinh ra trong một gia đình quý tộc nhưng đã xa sút. Khi nói đến Khổng Tử, Hồ Chí Minh đã có nhận xét: Học thuyết của Khổng Tử có ưu điểm của nó là sự tu dưỡng đạo đức cá nhân. Kế thừa tư tưởng Tu thân của Khổng Tử, Hồ Chí Minh cho rằng con người cần phải được dạy dỗ và tu thân để trở thành người tốt hơn. Nói về vấn đề “tính người thiện hay ác?” Khổng Tử không trực tiếp bàn đến nó mà thiên 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com về xem xét nguồn gốc của tính người và nguyên nhân của sự khác biệt về tính người.
Khổng Tử quan niệm, tính người là một phần do thiên phú, một phần do ảnh hưởng của xã hội tạo nên. Khi nói về vấn đề này, các triết gia, như Mạnh Tử, Tuân Tử, Vương Sung,v., cũng có những quan điểm khác nhau nhưng bổ sung cho nhau và nhất trí ở một điểm: coi trọng giáo dục, tự tu thân và hướng con người xa cái ác gần cái thiện. Tiếp nối mạch nước ngầm của tư tưởng trên, Hồ Chí Minh cho rằng con người khi sinh ra đều có tính người nhưng tính người ấy, với tư cách là bản chất xã hội của con người, không phải do trời phú mà phần nhiều do giáo dục tạo nên: “Ngủ thì ai cũng như lương thiện Tỉnh dậy phân ra kẻ dữ, hiền; Hiền, dữ phải đâu là tính sẵn, Phần nhiều do giáo dục mà nên” [66, 383]. Hồ Chí Minh rất chú trọng đến việc dạy và học cũng là một phần kế thừa tư tưởng của Khổng Tử.
Khổng Tử quan niệm: Với người học, trong học tập thì phải: học không biết chán, người học phải tạo được hứng thú cho mình. Đồng thời, người học phải học cả người dưới mình, phải học tất cả các tầng lớp người trong xã hội, ai cũng có điều hay điều dở, vậy ta hãy học điều hay của họ. Với người dạy, ông quan niệm: dạy không biết mệt, để đạt được điều đó đòi hỏi người dạy phải thật tâm huyết với nghề. Về quan hệ giữa học đạo đức và văn hóa, Khổng Tử chỉ rõ: học trò phải có hiếu với cha mẹ, ra phải kính nể các anh, nói năng phải thận trọng thành thực, yêu thương mọi người và gần gũi người có lòng nhân.
Sau khi thực hành đầy đủ các điều kiện nói trên thì dành sức lực để học văn hóa. Kế thừa tư 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tưởng trên, khi đề cập đến hai yếu tố tài và đức, Hồ Chí Minh cho rằng hai yếu tố trên rất quan trọng, Người cũng nhấn mạnh phải lấy cái đức làm gốc.