Chương 1 ĐIỀU KIỆN VÀ NHỮNG TIỀN ĐỀ CHO SỰ HÌNH THÀNH TƢ TƢỞNG BIỆN CHỨNG TRONG TRIẾT HỌC PLATÔN Platôn sinh trưởng trong một gia đình quý tộc ở Aten vào khoảng năm 427 và mất năm 347 tr. CN, là một trong những nhà triết học, nhà tư tưởng kiệt xuất thời cổ đại, người được Hêghen đánh giá có ảnh hưởng to lớn đến tiến trình phát triển tư tưởng, văn hoá tinh thần của nhân loại nói chung. Trước khi nghiên cứu về triết học Platôn đặc biệt là tư tưởng biện chứng của ông, chúng tôi muốn giới thiệu về thời đại ông sống hay nói khác là những điều kiện kinh tế - chính trị - xã hội và các tiền đề lý luận đã làm nảy sinh ở ông những tư tưởng cơ bản. Điều kiện khách quan 1.
Đất nước Hy Lạp thời cổ đại Từ xa xưa các người bộ lạc Hy Lạp gọi mình bằng những tên riêng. Đến khoảng thế kỉ thứ VIII – VII Tr., người Hy Lạp mới gọi mình là Helen và gọi đất nước mình là Hellas tức Hy Lạp. Hy Lạp cổ đại là một lãnh thổ vô cùng rộng lớn, lớn hơn nhiều lần so với đất nước Hy Lạp ngày nay. Lãnh thổ đó bao gồm phần lục địa miền Nam bán đảo Bancăng, vùng ven biển Tiểu Á và các đảo của vùng biển Êgiê, trong đó phần đất lục địa có tầm quan trọng nhất.
Với sự phân bố đất đai như vậy, với điều kiện tự nhiên trời phú, đất nước Hy Lạp đã tọa lạc vào một vị trí vô cùng thuận lợi. Khí hậu, đất đai, biển cả và lòng nhiệt thành của con người là những tài vật, tài lực vô giá để tạo ra sự phát triển khác nhau giữa các vùng. Có vùng phù hợp với sự phát triển của nông nghiệp với điều kiện tự nhiên mưa thuận gió hoà. Có vùng thuận lợi cho sự tăng trưởng của thương nghiệp, công nghiệp, thủ công nghiệp do có nhiều hải cảng ở vùng biển Êgiê.
Cũng nhờ những điều kiện đó mà tư duy của con người nơi đây được tự do bay bổng, sự thông thương giữa 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Hy Lạp với các nước, các vùng văn minh khác thời kỳ đó không ngừng được mở rộng về mọi mặt. Từ cuộc di cư ồ ạt vào các thế kỉ VIII – VII Tr., người Hy Lạp chiếm thêm miền Nam Italia, đảo Sicily, vùng ven biển Đen. Sau này những cuộc viễn chinh toàn thắng của Alêchxanđrơ vào cuối thế kỉ IV tr. (đây là những năm cuối đời của Platôn) đã đưa đến sự ra đời của các quốc gia Hy Lạp trải rộng từ Sicily ở phía tây sang Ấn Độ ở phía đông, từ biển Đen ở phía bắc đến tiếp giáp sông Nil ở phía nam.
Miền lục địa Hy Lạp có thể chia thành 3 khu vực: Bắc, Trung và Nam Hy Lạp. Nét nổi bật của địa hình Hy Lạp là ở 3 khu vực đều có sự đan xen của những cấu trúc đồng bằng, cao nguyên, rừng, núi, đồi, sông, suối… Từ Bắc xuống Nam, về đường bộ, người Hy Lạp buộc phải vượt qua đèo Técmôpin. Miền trung Hy Lạp có địa hình khác hẳn, ở đây có nhiều rừng núi chạy dọc, ngang đã chia vùng này thành nhiều khu vực địa lý nhỏ. Đây là vùng có nhiều đồng bằng trù phú như đồng bằng Áttích và Bêôxi.
Đồng thời ở đây còn có nhiều thành phố quan trọng, thành phố được biết đến nhiều nhất là Aten. Nam Hy Lạp là một bán đảo nhỏ, hình bàn tay có 4 ngón duỗi thẳng xuống Địa Trung Hải. Đây là vùng đất trù phú nhất với nhiều đồng bằng như Lacôni, Métxêni. Người Hy Lạp gọi bán đảo này là Pêlôpône.
Vùng bờ biển phía đông của Hy Lạp khúc khuỷu, hình răng cưa tạo ra nhiều vịnh, nhiều hải cảng tự nhiên, an toàn, thuận tiện cho việc đi lại của tàu thuyền, tạo điều kiện phát triển hải cảng. Bờ biển phía tây của miền Tiểu Á cũng có địa hình tương tự như bờ phía đông lục địa Hy Lạp. Vùng đất liền ven bờ biển Tiểu Á là vùng đất trù phú, tạo thành hành lang nối Hy Lạp với các nền văn minh phương Đông. Hy Lạp cổ đại có nhiều đảo lớn, nhỏ nằm rải rác trên vùng biển Egiê thuộc Địa Trung Hải, tạo thành nhịp cầu lớn nối giữa miền lục địa Hy Lạp với 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Trong khi đó biển Egiê lại như một cái hồ lớn nên càng tạo điều kiện thuật lợi cho nghề đi biển trong khi tàu, thuyền còn khá thô sơ. Vị trí địa lý thuận lợi đã giúp người Hy Lạp cổ đại phát triển nhiều ngành kinh tế: nông nhiệp, thủ công nghiệp, và nhất là thương nghiệp, hàng hải phát triển rất sớm. Sự giao lưu hàng hóa trong nước cũng như giữa Hy Lạp với các nước khác trong vùng Địa Trung Hải và các nước phương Đông như Ba Tư, Ai Cập, Ấn Độ đã thúc đẩy kinh tế Hy Lạp phát triển nhanh chóng. Mặt khác, điều kiện tự nhiên đó cũng đã có những tác động không nhỏ tới khuynh hướng phát triển kinh tế cũng như thiết chế nhà nước của quốc gia.
Do điều kiện địa hình phức tạp như trên, cho nên Hy Lạp cổ đại bị phân tán thành nhiều khu vực (các thành bang), chia cắt bởi thung lũng và các ngọn đồi bao quanh, các hòn đảo ven biển. Các khu vực đó có sắc tộc, lợi ích, cách thức quản lý đôi khi khác xa nhau, dẫn đến tình trạng hiềm khích, xung đột triền miên. Ngay cả trong phạm vi một khu vực, mối liên hệ giữa các nhóm không cùng huyết thống cũng lỏng lẻo, trừ khi tất cả cư dân phải hợp sức với nhau chống kẻ thù bên ngoài. Chính yếu tố trên đã chi phối sự hình thành, phát triển và tan rã của Hy Lạp cổ đại.
Tóm lại, Platôn đã sinh ra và hoạt động trong một đất nước đa dạng các vùng miền. Điều này góp phần quyết định sự phát triển khác nhau của các ngành kinh tế và do đó cũng quyết định các mặt khác trong đời sống xã hội, kể cả các quan điểm triết học, các tư tưởng về mối liên hệ và sự vận động, phát triển ở người Hi Lạp Cổ đại, mà ít nhiều sau này Platôn cũng có kế thừa. Điều kiện xã hội, kinh tế, chính trị của Hy Lạp thời Platôn Hy Lạp cổ đại không những là một trong những cái nôi của nền văn minh nhân loại, mà còn là mảnh đất khởi nguồn của mọi khuynh hướng triết học cơ bản, đồng thời đây cũng là một quốc gia đầu tiên có tư duy triết học đạt đến trình độ cao. trong triết học cũng như trong 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhiều lĩnh vực khác, chúng ta phải luôn luôn trở lại với thành tựu của cái dân tộc nhỏ bé đó, cái dân tộc mà năng lực và hoạt động toàn diện của nó đã tạo ra cho nó một địa vị mà không một dân tộc nào khác có thể mong ước được trong lịch sử phát triển của nhân loại” [31, 491].
Triết học Platôn gắn bó chặt chẽ với quá trình hình thành phát triển của xã hội và nhà nước Hy Lạp chiếm hữu nô lệ. Đó đã là thời kỳ hoàn thành bước quá độ từ xã hội thị tộc không giai cấp đến một xã hội phân chia thành giai cấp chủ nô và nô lệ. Sự quá độ đó không phải là con đường bằng phẳng, hòa bình mà là một cuộc đấu tranh một mất một còn gay gắt chịu sự tác động ở một mức độ nhất định của lối sống và tổ chức xã hội từ phương Đông (Ai Cập) cổ đại mà bản thân Platôn đã suy ngẫm rất nhiều và có tham khảo nhất định khi xây dựng học thuyết của mình về nhà nước. Chi tiết hơn có thể thấy, về nguồn gốc người Hy Lạp có tổ tiên là những bộ tộc ngữ hệ Á – Âu từ hạ lưu sông Đanuyp di cư xuống miền Nam bán đảo Bancăng rồi định cư ở khu vực ven biển Egiê.
CN, một bộ lạc của người Hy Lạp là Akêen chinh phục các bộ lạc địa phương và làm chủ bán đảo Hy Lạp. Vào thế kỷ XV cho đến thế kỷ IX tr., xu hướng chuyển sang chế độ chiếm hữu nô lệ đã hiện dần và ngày càng lộ rõ. Sự phát triển mạnh mẽ của nông nghiệp, thủ công nghiệp từ cuối thế kỷ thứ VII Tr. là lực đẩy quan trọng cho trao đổi, buôn bán, giao lưu trong khu vực, dẫn đến sự ra đời các thành bang (Polis) và các trung tâm văn hoá lớn như Aten, Spác.
Chế độ công xã nguyên thủy tan rã, chế độ chiếm hữu nô lệ ra đời. Xã hội có giai cấp đầu tiên của loài người xuất hiện. Giai cấp chủ nô và nô lệ là hai giai cấp cơ bản của xã hội chiếm hữu nô lệ, bên cạnh đó còn có dân tự do. Giai cấp chủ nô nắm trong tay toàn bộ quyền hành còn giai cấp nô lệ không được tham gia và không đủ khả năng tham gia các hoạt động xã hội, chính trị và văn hoá.
12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Họ không có một chút quyền lợi nào ngoài bị lao động cưỡng bức tàn bạo. Tài sản nằm trong tay giai cấp chủ nô thực chất có được là do bóc lột sức lao động của những người nô lệ. Cuộc sống khổ cực của giai cấp nô lệ chính là bản án tố cáo mặt trái của xã hội chiếm hữu nô lệ. So với phương Đông, chế độ chiếm hữu nô lệ ở Hy Lạp cổ đại phát triển cao hơn và đầy đủ nhất đến mức điển hình.
Chế độ nô lệ là một chế độ xã hội có hình thức áp bức bóc lột dã man, vô nhân đạo nhất trong lịch sử so với tất cả các hình thức áp bức bóc lột ở các chế độ xã hội có giai cấp khác. Do vậy, ở xã hội này luôn luôn diễn ra những cuộc nổi dậy tự phát của nô lệ chống lại chủ nô song kết cục thường thất bại, thậm chí bị đàn áp rất tàn khốc. Nguyên nhân chính của những thất bại đó là do họ không có khả năng xây dựng một hệ tư tưởng phản ánh những lợi ích của mình. Họ xuất thân từ những người lao động chân tay nặng nhọc ở các bộ lạc khác nhau với những ngôn ngữ khác nhau, do đó họ đã không có tiếng nói chung, ngôn ngữ chung.
Tuy nhiên, nhờ có chế độ đó, giai cấp chủ nô của Hy Lạp cổ đại mới có thể thoát ly được hoạt động lao động chân tay vất vả để xây dựng các khoa học, trong đó có triết học, nghệ thuật.